เตมิยชาดก
ว่าด้วยพระเจ้าเตมีย์ทรงบำเพ็ญเนกขัมมบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๓๙๔ · บรรทัด ๒๖๐๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๗
เรื่องเล่า
แต่นั้น คณะอมาตย์กราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่พระมหาราช ธรรมดาทารกสามขวบชอบของเล่น พวกข้าพระองค์จักทดลองพระกุมารด้วยของเล่นกราบทูลดังนี้แล้ว จึงให้ทำรูปช้างเป็นต้น สำเร็จด้วยทองเป็นต้น วางไว้ใกล้ ๆพระโพธิสัตว์ เหล่าทารกที่เหลือต่างแย่งกันและกันถือเอา ฝ่ายพระมหาสัตว์ไม่ทรงทอดพระเนตรดูอะไร ๆ เลย แม้ทดลองด้วยของเล่นในระหว่าง ๆอย่างนี้เป็นเวลาหนึ่งปี ก็ไม่เห็นความพิรุธของพระโพธิสัตว์.
แต่นั้น คณะอมาตย์กราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่พระมหาราช ธรรมดาทารกสี่ขวบชอบโภชนาหาร พวกข้าพระองค์จักทดลองพระกุมารด้วยโภชนาหารกราบทูลดังนี้แล้ว จึงน้อมโภชนาหารต่าง ๆ เข้าถวายพระมหาสัตว์ แม้เหล่าทารกที่เหลือต่างก็ทำเป็นคำ ๆ บริโภค ฝ่ายพระมหาสัตว์ทรงโอวาทพระองค์ว่า แน่ะพ่อเตมิยกุมาร อัตภาพของเจ้าที่ไม่ได้โภชนะบริโภคนับไม่ถ้วนทรงกลัวภัยนรก มิได้ทอดพระเนตรดูโภชนาหารนั้น ลำดับนั้น พระชนนีของพระโพธิสัตว์ เป็นผู้เหมือนมีพระหฤทัยแตกทำลาย ให้พระโอรสเสวยโภชนาหารด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง แม้ทดลองด้วยโภชนาหารในระหว่าง ๆอย่างนี้เป็นเวลาปีหนึ่ง ก็ไม่เห็นความพิรุธของพระโพธิสัตว์.
แต่นั้น คณะอมาตย์กราบทูลพระราชาว่า ธรรมดาทารกห้าขวบย่อมกลัวไฟ พวกข้าพระองค์จักทดลองพระกุมารด้วยไฟ กราบทูลดังนี้แล้ว ให้ทำเรือนใหญ่มีหลายประตู ทำพระลานหลวง มุงด้วยใบตาล ให้พระมหาสัตว์ซึ่งแวดล้อมด้วยเหล่าทารกที่เหลือ นั่งท่ามกลางทารกเหล่านั้นแล้วจุดไฟเหล่าทารกที่เหลือเห็นเรือนไฟลุกโพลง ทั้งกลัวทั้งสะดุ้ง ต่างร้องลั่นวิ่งหนีไปฝ่ายพระมหาสัตว์ทรงดำริว่า ความร้อนแห่งเพลิงนี้ ยังดีกว่าไหม้ด้วยไฟนรกพระมหาสัตว์มิได้มีความหวั่นไหวเลย เหมือนพระมหาเถระผู้เข้านิโรธสมาบัติครั้นเมื่อเพลิงลุกลามมา อมาตย์ทั้งหลายก็อุ้มพระโพธิสัตว์ออกไป แม้ทดลองด้วยไฟในระหว่าง ๆ อย่างนี้เป็นเวลาปีหนึ่ง ก็ไม่เห็นความพิรุธของพระโพธิสัตว์.
แต่นั้น คณะอมาตย์กราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่พระมหาราช ธรรมดาทารกหกขวบย่อมกลัวช้างตกมัน พวกข้าพระองค์จักทดลองพระกุมารด้วยช้างตกมัน กราบทูลดังนี้แล้ว ให้ฝึกช้างเชือกหนึ่งซึ่งฝึกอย่างดี ให้พระโพธิสัตว์ซึ่งแวดล้อมด้วยเหล่าทารกที่เหลือ ประทับ นั่ง ณ พระลานหลวง แล้วปล่อยช้าง ช้างนั้นบันลือเสียงโกญจนาท เอางวงตีพื้นดินสำแดงภัยมา เหล่าทารกที่เหลือเห็นช้างตกมันก็กลัวมรณภัย จึงวิ่งหนีไปคนละทิศละทาง ฝ่ายพระมหาสัตว์เห็นช้างตกมันนั้นมา ทรงคิดว่า เราตายเสียที่งาช้างตกมันตัวดุร้ายยังประเสริฐกว่าไหม้ในนรกอันร้ายกาจ พระมหาสัตว์ถูกภัยนรกคุกคามประทับนั่งตรงนั้นเองไม่หวั่นไหวเลย ลำดับนั้น ช้างที่ฝึกดีแล้วนั้นแล่นเข้ามาจับพระมหาสัตว์ เหมือนจับกำดอกไม้ วิ่งไปวิ่งมาทำให้พระมหาสัตว์ลำบากยิ่งมหาชนรับ พระมหาสัตว์จากงวงช้างแล้วนำออกไป แม้ทดลองด้วยช้างตกมันในระหว่าง ๆ อย่างนี้เป็นเวลาปีหนึ่ง ก็ไม่เห็นความพิรุธของพระโพธิสัตว์พระราชาตรัสถามพวกราชบุรุษว่า พวกท่านรับพระกุมารนำออกไปในเวลามาพระกุมารไหวมือหรือเท้าบ้างหรือไม่ ราชบุรุษทั้งหลายกราบทูลว่า หามิได้เลยพระเจ้าข้า ทรงหารือว่า พวกเราจะทำอย่างไร.
แต่นั้น คณะอมาตย์กราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ ธรรมดาทารกเจ็ดขวบย่อมกลัวงู พวกข้าพระองค์จักทดลองพระกุมารด้วยงู กราบทูลดังนี้แล้ว จึงให้พระมหาสัตว์กับเหล่าทารกที่เหลือนั่งที่พระลานหลวง ปล่อยงูทั้งหลายซึ่งถอนเขี้ยวแล้ว เย็บปากแล้ว ในกาลที่พระโพธิสัตว์ประทับนั่งแวดล้อมไปด้วยเหล่าทารกที่เหลือ ทารกที่เหลือทั้งหลายเห็นงูดุร้ายเหล่านั้นก็ร้องลั่นวิ่งหนีไป ฝ่ายพระมหาสัตว์ทรงพิจารณาภัยในนรก ทรงดำริว่าความพินาศไปในปากของงูดุร้าย ยังดีกว่าตายในนรกอันตรายกาจ ดังนี้แล้วจึงทรงนิ่งเฉยเหมือนเข้านิโรธสมาบัติ คราวนั้นงูทั้งหลายก็เลื้อยมารัดพระสกลกายของพระมหาสัตว์ แผ่พังพานอยู่บนพระเศียรของพระมหาสัตว์ แม้ในกาลนั้น พระมหาสัตว์ก็มิได้หวั่นไหวเลย แม้ทดลองด้วยงูในระหว่าง ๆ อย่างนี้เป็นเวลาปีหนึ่ง ก็มิได้เห็นความพิรุธของพระโพธิสัตว์ พระราชาตรัสถามพวกราชบุรุษว่า พวกท่านรับพระกุมารนำออกไปในเวลามา พระกุมารไหวมือหรือเท้าบ้างหรือไม่ ราชบุรุษทั้งหลายกราบทูลว่า หามิได้เลย พระเจ้าข้าทรงหารือว่า พวกเราจะทำอย่างไร.
แต่นั้น คณะอมาตย์กราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ ธรรมดาทารกแปดขวบย่อมชอบมหรสพฟ้อนรำ พวกข้าพระองค์จักทดลองพระกุมารด้วยมหรสพฟ้อนรำ กราบทูลดังนี้แล้ว ให้พระกุมารประทับนั่ง ณ พระลานหลวงกับทารก ๕๐๐ คน แล้วให้แสดงมหรสพฟ้อนรำ เหล่าทารกที่เหลือเห็นมหรสพฟ้อนรำแล้ว ต่างกล่าวว่า ดี ดี พากันหัวเราะเฮฮา ส่วนพระมหาสัตว์ทรงพิจารณาภัยในนรกว่า ในเวลาที่เราบังเกิดในนรก ความรื่นเริงหรือโสมนัสไม่มีแม้ชั่วขณะหนึ่ง จึงนิ่งเฉยมิได้ทอดพระเนตรดูอะไร ๆ นั้นเลย แม้ทดลองด้วยมหรสพฟ้อนรำในระหว่าง ๆ อย่างนี้เป็นเวลาปีหนึ่ง ก็มิได้เห็นความพิรุธของพระโพธิสัตว์ พระราชาตรัสถามพวกราชบุรุษว่า พวกท่านรับพระกุมารนำออกไปในเวลามา พระกุมารไหวมือหรือเท้าบ้างหรือไม่ ราชบุรุษทั้งหลายกราบทูลว่า หามิได้เลยพระเจ้าข้า ทรงหารือว่า พวกเราจะทำอย่างไร
แต่นั้น คณะอมาตย์กราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ ธรรมดาทารกเก้าขวบย่อมกลัวศัสตรา พวกข้าพระองค์จักทดลองพระกุมารด้วยศัสตรา จึงให้พระมหาสัตว์ประทับนั่ง พระลานหลวงกับทารก ๕๐๐ คน ในเวลาที่ทารก ๕๐๐ คนกำลังเล่นกันอยู่ บุรุษผู้หนึ่งถือดาบมีสีดังแก้วผลึก กวัดแกว่งบันลือ โห่ร้อง โลดเต้น ปรบมือ ยักเยื้องท่าทาง ขู่ตวาดว่า ได้ยินว่าราชโอรสองค์หนึ่งของพระเจ้ากาสิกราช เป็นกาลกรรณี เขาอยู่ไหน เราจักเอาดาบตัดศีรษะเขา วิ่งกล่าวอยู่ดังนี้ เหล่าทารกที่เหลือเห็นดังนั้น ทั้งกลัวทั้งสะดุ้ง ร้องลั่นวิ่งหนีไปคนละทิศละทาง ส่วนพระโพธิสัตว์ทรงพิจารณาภัยในนรก ทรงเห็นว่า พินาศเสียในคมดาบอันร้ายกาจ ยังดีกว่ากายในอุสสุทนรกดังนี้ ประทับนั่งเหมือนไม่ทรงทราบ ลำดับนั้น บุรุษนั้นเอาดาบจดลงที่ศีรษะแล้วกล่าวกะพระมหาสัตว์ว่า เราจักตัดศีรษะท่าน แม้ทำให้พระมหาสัตว์สะดุ้งก็ไม่สามารถจะให้สะดุ้งได้ จึงหลีกไป แม้ทดลองด้วยดาบในระหว่าง ๆ อย่างนี้เป็นเวลาปีหนึ่ง ก็มิได้เห็นความพิรุธของพระโพธิสัตว์ พระราชาตรัสถามพวกราชบุรุษอย่างนี้ว่า พวกท่านรับพระกุมารนำออกไปในเวลามา พระกุมารไหวมือหรือเท้าบ้างหรือไม่ ราชบุรุษทั้งหลายกราบทูลว่า หามิได้เลยพระเจ้าข้า ทรงหารือว่า พวกเราจะทำอย่างไร.
แต่นั้น คณะอมาตย์กราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ ธรรมดาทารกสิบขวบย่อมกลัวเสียง ควรจะใช้เสียงทดลองพระกุมารว่าหนวกหรือไม่ กราบทูลดังนี้แล้ว จึงให้แวดวงที่บรรทมด้วยม่าน ทำช่องไว้สี่ข้าง ให้คนเป่าสังข์นั่งอยู่ใต้ที่บรรทม ไม่ให้พระโพธิสัตว์เห็นตัว ให้เป่าสังข์ขึ้นพร้อมกัน ได้มีเสียงกังวานพร้อมกัน นางนมทั้งหลายให้พระมหาสัตว์ บรรทมเหนือที่บรรทม อมาตย์๔ คน ยืนอยู่ที่ข้างทั้ง ๘ แลดูอิริยาบถของพระมหาสัตว์ตามช่องม่าน มิได้เห็นวิการแห่งพระหัตถ์พระบาท หรือเพียงกระดิกไหว อันเผลอพระสติของพระมหาสัตว์ แม้วันหนึ่ง พระราชาตรัสถามพวกราชบุรุษว่า ลูกของเราไหวมือหรือเท้าบ้างหรือไม่ ราชบุรุษทั้งหลายกราบทูลว่า หามิได้เลย พระเจ้าข้าทรงหารือว่า พวกเราจะทำอย่างไร แม้ทดลองด้วยเป่าสังข์ ในระหว่าง ๆอย่างนี้เป็นเวลาปีหนึ่ง ก็มิได้เห็นความพิรุธของพระโพธิสัตว์เลย.
แต่นั้น คณะอมาตย์กราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ ธรรมดาทารกสิบเอ็ดขวบย่อมกลัวเสียงกลอง ควรจะทดลองพระกุมารด้วยเสียงกลอง (เมื่อล่วงไปหนึ่งปี) อมาตย์ทั้งหลายแม้ทดลองด้วยเสียงกลองในระหว่าง ๆ อย่างนั้นแลเป็นเวลาปีหนึ่ง ก็มิได้เห็นความพิรุธของพระโพธิสัตว์.
แต่นั้น คณะอมาตย์กราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ ธรรมดาทารกสิบสองขวบย่อมกลัวประทีป พวกข้าพระองค์จักทดลองพระกุมารด้วยประทีปกราบทูลดังนี้แล้ว ให้พระโพธิสัตว์บรรทมในที่มืดเวลาราตรี คิดว่า พระกุมารจะยังพระหัตถ์หรือพระบาทให้ไหวหรือไม่หนอ ทำประทีปให้ลุกโพลงในหม้อทั้งหลาย ให้ดับประทีปอื่น ๆ เสีย ให้พระโพธิสัตว์บรรทมหน่อยหนึ่งในที่มืด แล้วยกหม้อประทีปน้ำมันทั้งหลายขึ้น ทำให้สว่างพร้อมกันทีเดียวพิจารณาดูอิริยาบถของพระโพธิสัตว์ ก็มิได้เห็นแม้สักว่าความไหวพระกายของพระมหาสัตว์ แม้ทดลองด้วยประทีปในระหว่าง ๆ อย่างนี้เป็นเวลาปีหนึ่งก็มิได้เห็นแม้เพียงความไหวอะไร ๆ ของพระโพธิสัตว์ พระราชาตรัสถามพวกราชบุรุษว่า ลูกของเราไหวมือหรือเท้าบ้างหรือไม่ ราชบุรุษทั้งหลายกราบทูลว่า หามิได้เลย พระเจ้าข้า ทรงหารือว่า พวกเราจะทำอย่างไร.
แต่นั้น คณะอมาตย์กราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ ธรรมดาทารกสิบสามขวบย่อมกลัวแมลงวัน พวกข้าพระองค์จักทดลองพระกุมารด้วยน้ำอ้อยกราบทูลดังนี้แล้ว จึงเอาน้ำอ้อยทาทั่วพระสรีระพระโพธิสัตว์ แล้วให้บรรทมในสถานที่มีแมลงวันชุกชุม เลี้ยงบำรุงแมลงวันทั้งหลาย แมลงวันเหล่านั้นก็ตอมพระสรีระทั้งสิ้นแห่งพระโพธิสัตว์ กินน้ำอ้อยดุจแทงด้วยเข็มเป็นอันมากพระโพธิสัตว์ทรงดำริว่า เราตายในปากแมลงวันทั้งหลายดีกว่าตายในนรกอเวจีจึงอดกลั้นทุกขเวทนา ไม่หวั่นไหวเลย ดุจพระมหาเถระเข้านิโรธสมาบัติ แม้ทดลองด้วยน้ำอ้อยในระหว่าง ๆ อย่างนี้เป็นเวลาปีหนึ่ง ก็มิได้เห็นแม้เพียงความไหวอะไร ๆ ของพระโพธิสัตว์ พระราชาตรัสถามพวกราชบุรุษว่าลูกของเราไหวมือหรือเท้าบ้างหรือไม่ ราชบุรุษทั้งหลายกราบทูลว่า หามิได้เลย พระเจ้าข้า ทรงหารือว่า พวกเราจะทำอย่างไร.
แต่นั้น คณะอมาตย์กราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ เมื่อเวลาทารกมีอายุได้สิบสี่ขวบก็เป็นผู้ใหญ่แล้ว บัดนี้พระกุมารนี้เป็นผู้ใหญ่ ใคร่ของสะอาดรังเกียจของโสโครก พวกข้าพระองค์จักทดลองพระกุมารด้วยของโสโครกกราบทูลดังนี้แล้ว ตั้งแต่นั้นมา ไม่สรงสนานพระโพธิสัตว์ ไม่จัดให้ลงบังคนไม่ช่วยให้ลุกจากที่บรรทม พระโพธิสัตว์ก็ลงบังคนหนักเบาบรรทมเกลือกกลั้วอยู่ในที่นั้นนั่นเอง ก็เพราะกลิ่นเหม็น กาลนั้น ได้เป็นเสมือนกาลสำแดงพระอัธยาศัยภายในแห่งพระโพธิสัตว์ออกมาภายนอก แมลงวันทั้งหลายก็มาตอมกินอยู่ที่พระสรีระของพระโพธิสัตว์ คราวนั้น พระชนกพระชนนีประทับนั่งล้อมพระโพธิสัตว์ ตรัสอย่างนี้ว่า พ่อเตมิยกุมาร บัดนี้พ่อก็โตแล้ว ใครเขาจะประคับประคองพ่อเสมอไป พ่อไม่ละอายหรือ พ่อนอนอยู่ทำไม ลุกขึ้นชำระร่างกายซิ แล้วตรัสตัดพ้อบริภาษ พระโพธิสัตว์ แม้จมอยู่ในกองคูถซึ่งปฏิกูลอย่างนั้น ก็ทรงวางพระอารมณ์เป็นกลาง เพราะทรงพิจารณาเห็นความมีกลิ่นเหม็นของคูถนรก ซึ่งสามารถฟุ้งตลบขึ้นในใจของผู้ที่แม้ยืนอยู่ในที่สุดของร้อยโยชน์ เพราะมีกลิ่นเหม็น แม้ทดลองด้วยของโสโครกในระหว่าง ๆอย่างนี้เป็นเวลาปีหนึ่ง ก็มิได้เห็นความพิรุธของพระโพธิสัตว์.
แต่นั้น คณะอมาตย์กราบทูลพระราชาว่า ขอเดชะ ธรรมดาทารกสิบห้าขวบย่อมกลัวความร้อน พวกข้าพระองค์จักทดลองพระกุมารด้วยถ่านเพลิง ลำดับนั้น อมาตย์ทั้งหลายได้วางกระเบื้องเต็มด้วยไฟไว้ใต้พระแท่นของพระโพธิสัตว์ ด้วยคิดว่า อย่างไรเสีย พระกุมารถูกความร้อนเบียดเบียนเสวยทุกขเวทนา เมื่ออดกลั้นทุกขเวทนาไม่ได้ ก็พึงแสดงความกระดิกไหวพระหัตถ์หรือพระบาทบ้าง นางนมทั้งหลายให้พระมหาสัตว์บรรทมเหนือพระแท่นแล้วออกมาเสีย พระมหาสัตว์ถูกความร้อนเบียดเบียน เปลวไฟปรากฏเหมือนลุกโพลงทั่วพระสรีระของพระมหาสัตว์ แม้พระมหาสัตว์ก็ทรงโอวาทพระองค์เองว่า แน่ะพ่อเตมิยกุมาร ความร้อนในนรกอเวจีแผ่ไปตั้งร้อยโยชน์ทำลายนัยน์ตาของบรรดาสัตว์ที่อยู่ในที่ร้อยโยชน์ได้ ความร้อนแห่งเพลิงนี้ยังดีกว่าความร้อนในนรกนั้น ตั้งร้อยเท่า พันเท่า แสนเท่า ดังนี้แล้วทรงอดกลั้นความร้อนนั้นเสีย มิได้หวั่นไหวเลย เหมือนผู้เข้านิโรธสมาบัติ ลำดับนั้น พระชนกพระชนนีของพระโพธิสัตว์ ทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์ถูกความทุกข์เบียดเบียน ก็เป็นเหมือนพระหฤทัยจักแตก จึงแหวกฝูงชนเข้าไปนำพระโพธิสัตว์ออกมาจากความร้อนของไฟนั้น แล้วตรัสวิงวอนพระโพธิสัตว์ว่า พ่อเตมิยกุมาร พวกเรารู้ว่ามิใช่คนง่อยคนเปลี้ยเป็นต้น เพราะคนพิการเหล่านั้นมิได้มี มือ เท้า ปาก และช่องหูอย่างนี้ พ่อเป็นบุตรที่พวกเราปรารถนาจึงได้ พ่ออย่าให้พวกเราฉิบหายเลย พ่อจงเปลื้องพวกเราจากครหาแก่สำนักพระราชาทั่วชมพูทวีปเถิด แม้พระชนกพระชนนี วิงวอนถึงอย่างนี้ พระโพธสัตว์ก็บรรทมนิ่ง เหมือนมิได้ทรงสดับพระวาจานั้น ลำดับนั้น พระชนกพระชนนี ของพระโพธิสัตว์ก็ทรงกันแสงเสด็จหลีกไป บางคราวพระชนกของพระโพธิสัตว์ แต่พระองค์เดียวเสด็จเข้าไปวิงวอนพระโพธิสัตว์ บางคราวก็พระชนนีแต่พระองค์เดียวเสด็จเข้าไปวิงวอนพระโพธิสัตว์ บางคราวทั้งสองพระองค์เสด็จเข้าไปวิงวอนด้วยกัน แม้ทดลองด้วยถ่านเพลิงในระหว่าง ๆอย่างนี้เป็นเวลาปีหนึ่ง ก็มิได้เห็นความพิรุธของพระโพธิสัตว์.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๓ หน้า ๑๘–๗๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๔๘ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๘ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Mā paṇḍiccayaṃ 2- vibhāvaya bālamato bhava sabbapāṇinaṃ sabbo tañjano ocināyatu evaṃ tava attho bhavissati.
Karomi te taṃ vacanaṃ yaṃ maṃ bhaṇasi devate atthakāmāsi me amma hitakāmāsi devate.
Kinnu santaramānova kāsuṃ khaṇasi sārathi puṭṭho me samma akkhāhi kiṃ kāsuyā karissasi.
Rañño mūgo ca pakkho ca putto jāto acetaso somhi raññā samajjhittho puttaṃ me nikkhaṇaṃ vane.
|398.1| Na badhiro na mūgosmi na pakkho na ca paṅgulo adhammaṃ sārathi kayirā mañce tvaṃ nikkhaṇaṃ vane |398.2| urū bāhū ca me passa bhāsitañca suṇohi me adhammaṃ sārathi kayirā mañce tvaṃ nikkhaṇaṃ vane.
Devatā nusi gandhabbo ādū sakko purindado ko vā tvaṃ kassa vā putto kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ.
|400.1| Namhi devo na gandhabbo nāpi sakko purindado kāsirañño ahaṃ putto yaṃ kāsuyā nikhaññasi 3- @Footnote: 1 Sī. Ma. mūgapakkhajātakaṃ . 2 Yu. paṇḍicciyaṃ . 3 Sī. Yu. nighaññasi. @nihaññasi itipi. |400.2| Tassa rañño ahaṃ putto yaṃ tvaṃ sammūpajīvasi adhammaṃ sārathi kayirā mañce tvaṃ nikkhaṇaṃ vane |400.3| yassa rukkhassa chāyāya nisīdeyya sayeyya vā na tassa sākhaṃ bhañjeyya mittadubbho 1- hi pāpako |400.4| yathā rukkho tathā rājā yathā sākhā tathā ahaṃ yathā chāyūpago poso evaṃ tvamasi sārathi adhammaṃ sārathi kayirā mañce tvaṃ nikkhaṇaṃ vane.
|401.1| Bahutabbhakkho 2- bhavati vippavuttho sakaṅgharā bahū naṃ upajīvanti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.2| Yaṃ yaṃ janapadaṃ yāti nigame rājadhāniyo sabbattha pūjito hoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.3| Nāssa corā pasahanti 3- nātimaññeti khattiyo 4- sabbe amitte tarati yo mittānaṃ na dubbhati. |401.4| Akuddho sagharaṃ eti sabhāya paṭinandito ñātīnaṃ uttamo hoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.5| Sakkatvā sakkato hoti garu hoti sagāravo vaṇṇakittibhato hoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.6| Pūjako labhate pūjaṃ vandako paṭivandanaṃ yasokittiñca pappoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.7| Aggi yathā pajjalati devatāva virocati @Footnote: 1 Sī. Yu. mittadūbho . 2 Ma. pahūtabhakkho . 3 Ma. pasāhanti . 4 Ma. nātibaññanti @khattiyā. Siriyā ajjahito hoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.8| Gāvo tassa pajāyanti khette vuttaṃ virūhati vuttānaṃ phalamasnāti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.9| Darito pabbatāto vā rukkhato patito naro cuto patiṭṭhaṃ labhati yo mittānaṃ na dubbhati. |401.10| Virūḷhamūlasantānaṃ nigrodhamiva māluto amittā nappasahanti yo mittānaṃ na dubbhati.
Ehi taṃ paṭinessāmi rājaputta sakaṃ gharaṃ rajjaṃ kārehi bhaddante kiṃ araññe karissasi.
Alaṃ me tena rajjena ñātakena 1- dhanena vā yaṃ me adhammacariyāya rajjaṃ labbhetha sārathi.
|404.1| Puṇṇapattaṃ maṃ lābhehi 2- rājaputto ito gato pitā mātā ca me dajjuṃ rājaputta tayī gate. |404.2| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā tepi attamanā dajjuṃ rājaputta tayī gate. |404.3| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā tepi attamanā dajjuṃ 3- rājaputta tayī gate. |404.4| Bahuttadhaññā jānapadā negamā ca samāgatā upayānāni me dajjuṃ rājaputta tayī gate.
|405.1| Pitu mātu cahaṃ catto raṭṭhassa nigamassa ca @Footnote: 1 Ma. ñātakehi . 2 Sī. Yu. palābhehi . 3 Sī. Yu. tepi dajjuṃ patītā me. Atho sabbakumārānaṃ natthi mayhaṃ sakaṃ gharaṃ. |405.2| Anuññāto ahaṃ matyā sañcatto pitarā ahaṃ eko araññe pabbajito na kāme abhipatthaye.
|406.1| Api ataramānānaṃ phalāsāva samijjhati vipakkabrahmacariyosmi evaṃ jānāhi sārathi. |406.2| Api ataramānānaṃ sammadattho vipaccati vipakkabrahmacariyosmi nikkhanto akutobhayo.
Evaṃ vaggukatho santo vissaṭṭhavacano ca so 1- kasmā pitu ca mātu ca santike na bhaṇī tadā.
|408.1| Nāhaṃ asandhitā pakkho na badhiro asotatā nāhaṃ ajivhatā mūgo mā maṃ mūgamadhārayi. |408.2| Purimaṃ sarāmahaṃ jātiṃ yattha rajjamakārayiṃ kārayitvā tahiṃ rajjaṃ pāpatthaṃ nirayaṃ bhusaṃ. |408.3| Vīsatiñceva vassāni tahiṃ rajjamakārayiṃ asītivassasahassāni nirayamhi apaccasiṃ 2- . |408.4| Tassa rajjassahaṃ bhīto mā maṃ rajjebhisecayuṃ tasmā pitu ca mātu ca santike na bhaṇiṃ tadā. |408.5| Uccaṅke maṃ nisīdetvā pitā atthānusāsati ekaṃ hanatha bandhatha ekaṃ kharāpaticchakaṃ. |408.6| Ekaṃ sūlasmi ubbetha iccassa anusāsati @Footnote: 1 Ma. casi . 2 Ma. apaccisaṃ. Yu. apaccayiṃ. Tāyāhaṃ pharusaṃ sutvā vācāyo samudīritā. |408.7| Amūgo mūgavaṇṇena apakkho pakkhasammato sake muttakarīsasmiṃ acchāhaṃ saṃparipluto. |408.8| Kasirañca parittañca tañca dukkhena saṃyutaṃ komaṃ jīvitamāgamma veraṃ kayirātha kenaci. |408.9| Paññāya ca alābhena dhammassa ca adassanā komaṃ jīvitamāgamma veraṃ kayirātha kenaci. |408.10| Api ataramānānaṃ phalāsāva samijjhati vipakkabrahmacariyosmi evaṃ jānāhi sārathi. |408.11| Api ataramānānaṃ sammadattho vipaccati vipakkabrahmacariyosmi nikkhanto akutobhayo.
Ahampi pabbajissāmi rājaputta tavantike avhayassu maṃ bhaddante pabbajjā mama ruccati.
Rathaṃ niyyādayitvāna anaṇo ehi sārathi anaṇassa hi pabbajjā etaṃ isībhi vaṇṇitaṃ.
|411.1| Yadeva tyāhaṃ vacanaṃ akaraṃ bhaddamatthu te tadeva me tvaṃ vacanaṃ yācito kattumarahasi. |411.2| Idheva tāva acchassu yāva rājānamānaye appeva te pitā disvā patīto sumano siyā.
|412.1| Karomi te taṃ vacanaṃ yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi Ahampi daṭṭhukāmosmi pitaraṃ me idhāgataṃ. |412.2| Ehi samma nivattassu kusalaṃ vajjāsi ñātinaṃ mātaraṃ pitaraṃ mayhaṃ vutto vajjāsi vandanaṃ.
Tassa pāde gahetvāna katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ sārathi rathamāruyha rājadvāraṃ upāgami.
|414.1| Suññaṃ mātā rathaṃ disvā ekaṃ sārathimāgataṃ assupuṇṇehi nettehi rodantī naṃ udikkhati |414.2| ayaṃ so sārathi eti nihantvā mama atrajaṃ. Nihato nūna me putto paṭhabyā bhūmivaḍḍhano |414.3| amittā nūna nandanti patītā nūna verino āgataṃ sārathiṃ disvā nihantvā mama atrajaṃ. |414.4| Suññaṃ mātā rathaṃ disvā ekaṃ sārathimāgataṃ assupuṇṇehi nettehi rodantī naṃ paripucchati 1- . |414.5| Kinnu mūgo kinnu pakkho kinnu so vilapī tadā nihaññamāno bhūmiyā taṃ me akkhāhi sārathi. |414.6| Kathaṃ hatthehi pādehi mūgo pakkho vivajjayi nihaññamāno bhūmiyā taṃ me akkhāhi pucchito.
Akkheyyante ahaṃ ayye dajjāsi abhayaṃ mama yaṃ me sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā rājaputtassa santike.
Abhayaṃ samma te dammi abhīto bhaṇa sārathi @Footnote: 1 Ma. rodantī paripucchi naṃ. Yante sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā rājaputtassa santike.
|417.1| Na so mūgo na so pakkho visaṭṭhavacano ca so rajjassa kira so bhīto akarā 1- ālaye bahū. |417.2| Purimaṃ sarati so jātiṃ yattha rajjamakārayi kārayitvā tahiṃ rajjaṃ pāpatthaṃ nirayaṃ bhusaṃ. |417.3| Vīsati ceva vassāni tahiṃ rajjamakārayi asītivassasahassāni nirayamhi apacci so. |417.4| Tassa rajjassa so bhīto mā maṃ rajjebhisecayuṃ tasmā pitu ca mātu ca santike na bhaṇī tadā. |417.5| Aṅgapaccaṅgasampanno ārohapariṇāhavā vissaṭṭhavacano pañño magge saggassa tiṭṭhati. |417.6| Sace tvaṃ daṭṭhukāmāsi rājaputtaṃ tavatrajaṃ ehi taṃ pāpayissāmi yattha sammati temiyo.
|418.1| Yojayantu rathe asse kacchaṃ nāgāni 2- bandhatha udīrayantu saṅkhapaṇḍavā nadantu ekapokkharā. |418.2| Nadantu bherī sannaddhā vaggū nadantu 3- dundubhī negamā ca maṃ anventu gacchaṃ puttanivādako 4- . |418.3| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā khippaṃ yānāni yojentu gacchaṃ puttanivādako. |418.4| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā @Footnote: 1 Sī. Yu. akarī . 2 Ma. nāgāna . 3 Ma. vādantu . 4 Ma. nivedako. ito paraṃ @īdisameva. Khippaṃ yānāni yojentu gacchaṃ puttanivādako. |418.5| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā khippaṃ yānāni yojentu gacchaṃ puttanivādako.
Asse ca sārathī yutte sindhave sīghavāhane rājadvāraṃ upāgañchuṃ yuttā deva ime hayā.
Thūlā javena hāyanti kīsā hāyanti thāmasā kīse thūle vivajjitvā 1- saṃsaṭṭhā yojitā hayā.
|421.1| Tato rājā taramāno yuttamāruyha sandanaṃ itthāgāraṃ ajjhabhāsi sabbāva anuyātha maṃ. |421.2| Vālavījanimuṇhīsaṃ khaggaṃ chattañca paṇḍaraṃ upādhī rathamāruyha suvaṇṇehi alaṅkatā. |421.3| Tato ca rājā pāyāsi purakkhitvāna sārathiṃ khippameva upāgañchi yattha sammati temiyo.
|422.1| Tañca disvāna āyantaṃ jalantamiva tejasā khattasaṅghaparibyūḷhaṃ temiyo etadabravi. |422.2| Kacci nu tāta kusalaṃ kacci tāta anāmayaṃ sabbā ca rājakaññāyo arogā mayha mātaro.
Kusalañceva me putta atho putta anāmayaṃ sabbā ca rājakaññāyo arogā tuyha mātaro.
Kacci amajjapo 2- tāta kacci te suramappiyaṃ @Footnote: 1 Ma. vivajjetvā 2 Sī. kaccissamajjapo. Kacci sacce ca dhamme ca dāne te ramatī mano.
Amajjapo ahaṃ putta atho me suramappiyaṃ atho sacce ca dhamme ca dāne me ramatī mano.
Kacci arogaṃ yoggante kacci vahati vāhanaṃ kacci te byādhiyo 1- natthi sarīrassupatāpiyā.
Atho arogaṃ yoggaṃ me atho vahati vāhanaṃ atho me byādhiyo 1- natthi sarīrassupatāpiyā.
Kacci antā ca te phītā majjhe ca bahalā tava koṭṭhāgārañca kosañca kacci te paṭisaṇṭhitaṃ 2- .
Atho antā ca me phītā majjhe ca bahalā mama koṭṭhāgārañca kosañca sabbaṃ me paṭisaṇṭhitaṃ 2- .
Svāgatante mahārāja atho te adurāgataṃ patiṭṭhāpentu 3- pallaṅkaṃ yattha rājā nisakkati.
Idheva te nisinnassa 4- niyate paṇṇasanthare etto udakamādāya pāde pakkhālayassu te.
Idampi paṇṇakaṃ mayhaṃ randhaṃ rāja aloṇakaṃ paribhuñja mahārāja pāhuno mesi āgato 5- .
Na cāhaṃ paṇṇakaṃ bhuñje na hetaṃ mayha bhojanaṃ sālīnaṃ odanaṃ bhuñje sucimaṃsūpasecanaṃ.
Accherakaṃ maṃ paṭibhāti ekakampi rahogataṃ @Footnote: 1 Ma. byādhayo . 2 Ma. paṭisanthataṃ . 3 Ma. patiṭṭhapentu . 4 Ma. nisindassu. @ 5 Ma. mesidhāgato. Edisaṃ bhuñjamānānaṃ kena vaṇṇo pasīdati.
|435.1| Eko rāja nipajjāmi niyate paṇṇasanthare tāya me ekaseyyāya rāja vaṇṇo pasīdati. |435.2| Na ca nettiṃsabandhā me rājarakkhā upaṭṭhitā tāya me ekaseyyāya rāja vaṇṇo pasīdati. |435.3| Atītaṃ nānusocāmi nappajappāmanāgataṃ paccuppannena yāpemi tena vaṇṇo pasīdati. |435.4| Anāgatappajappāya atītassānusocanā etena bālā sussanti naḷova harito luto.
|436.1| Hatthānīkaṃ rathānīkaṃ asse pattiñca cammino 1- nivesanāni rammāni ahaṃ putta dadāmi te. |436.2| Itthāgārañca te dammi sabbālaṅkārabhūsitaṃ tā putta paṭipajjassu tvaṃ no rājā bhavissasi. |436.3| Kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo kāme taṃ ramayissanti kiṃ araññe karissasi. |436.4| Paṭirājūhi te kaññā ānayissaṃ alaṅkatā tāsu putte janetvāna atha pacchā pabbajissasi. |436.5| Yuvā ca daharo cāpi 2- paṭhamuppattito 3- susū rajjaṃ kārehi bhaddante kiṃ araññe karissasi.
|437.1| Yuvā care brahmacariyaṃ brahmacārī yuvā siyā @Footnote: 1 Ma. pattī ca vammino. ito paraṃ īdisameva . 2 Ma. cāsi . 3 Ma. paṭhamuppattiko. @ito paraṃ īdisameva. Daharassa hi pabbajjā etaṃ isībhi vaṇṇitaṃ. |437.2| Yuvā care brahmacariyaṃ brahmacārī yuvā siyā brahmacariyaṃ carissāmi nāhaṃ rajjenamatthiko. |437.3| Passāmi vohaṃ daharaṃ ammatāta vadannaraṃ kicchāladdhaṃ piyaṃ puttaṃ apatvāva jaraṃ mataṃ. |437.4| Passāmi vohaṃ dahariṃ kumāriṃ cārudassaniṃ navavaṃsakalīraṃva paluttaṃ 1- jīvitakkhayaṃ 2- . |437.5| Daharāpi hi mīyanti narā ca atha nāriyo tattha ko vissase poso daharomhīti jīvite. |437.6| Yassa ratyā vivasāne āyu appataraṃ siyā appodakeva macchānaṃ kinnu komārakaṃ tahiṃ. |437.7| Niccamabbhāhato loko niccañca parivārito amoghāsu vajantīsu kiṃ maṃ rajjebhisiñcasi.
Kenamabbhāhato loko kena ca parivārito kāyo amoghā gacchanti taṃ me akkhāhi pucchito.
|439.1| Maccunābbhāhato loko jarāya parivārito ratyo amoghā gacchanti evaṃ jānāhi khattiya. |439.2| Yathāpi tante vītante 3- yaṃ yadevopavuyhati 4- appakaṃ hoti vetabbaṃ evaṃ maccāna jīvitaṃ. |439.3| Yathā vārivaho pūro gacchaṃ na 5- parivattati @Footnote: 1 Ma. paluggaṃ . 2 Sī. Yu. jīvitakkhaye . 3 Ma. vitate . 4 Ma. yaṃ yadevūpaviyyati. @Sī. Yu. yaṃ yaṃ devūpaviyyati . 5 Ma. nupanivattati. Evamāyu manussānaṃ gacchaṃ na parivattati 1- . |439.4| Yathā vārivaho pūro vahe rukkhepakūlaje evaṃ jarāya maraṇena vuyhante sabbapāṇino.
|440.1| Hatthānīkaṃ rathānīkaṃ asse pattiñca cammino nivesanāni rammāni ahaṃ putta dadāmi te. |440.2| Itthāgārañca te dammi sabbālaṅkārabhūsitaṃ tā putta paṭipajjassu tvaṃ no rājā bhavissasi. |440.3| Kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo kāme taṃ ramayissanti kiṃ araññe karissasi. |440.4| Paṭirājūhi te kaññā ānayissaṃ alaṅkatā tāsu putte janetvāna atha pacchā pabbajissasi. |440.5| Yuvā ca daharo cāpi paṭhamuppattito susū rajjaṃ kārehi bhaddante kiṃ araññe karissasi. |440.6| Koṭṭhāgārañca kosañca vāhanāni balāni ca nivesanāni rammāni ahaṃ putta dadāmi te. |440.7| Gomaṇḍalaparibyūḷho dāsīsaṅghapurakkhito 2- rajjaṃ kārehi bhaddante kiṃ araññe karissasi.
|441.1| Kiṃ maṃ dhanena khiyyetha 3- kiṃ bhariyāya marissati kiṃ yobbanena jiṇṇena 4- yaṃ jarāyābhibhuyyati. |441.2| Tattha kā nandi kā khiḍḍā kā rati kā dhanesanā @Footnote: 1 Ma. nupanivattati . 2 Ma. ...purakkhato. aparaṃpi īdisameva . 3 Ma. kiṃ dhanena @yaṃ khīyetha. Sī. kiṃ dhanena yaṃ jīyetha . 4 Sī. Yu. ciṇṇena. Kiṃ me puttehi dārehi rāja muttosmi bandhanā. |441.3| Yohaṃ 1- evaṃ pajānāmi maccu me nappamajjati antakenādhipannassa kā rati kā dhanesanā. |441.4| Phalānamiva pakkānaṃ niccaṃ patanato bhayaṃ evaṃ jātāna maccānaṃ niccaṃ maraṇato bhayaṃ. |441.5| Sāyameke na dissanti pāto diṭṭhā bahū janā pāto eke na dissanti sāyaṃ diṭṭhā bahū janā. |441.6| Ajjeva kiccamātappaṃ ko jaññā maraṇaṃ suve na hi no saṅgarantena mahāsenena maccunā. |441.7| Corā dhanassa patthenti rāja muttosmi bandhanā ehi rāja nivattassu nāhaṃ rajjena matthikoti. Temiyajātakaṃ paṭhamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๓๙๔
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘