เตมิยชาดก
ว่าด้วยพระเจ้าเตมีย์ทรงบำเพ็ญเนกขัมมบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๓๙๔ · บรรทัด ๒๖๐๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๔ จาก ๗
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นิหญฺสิ แปลว่า จักฝังพระมหาสัตว์แสดงว่า ท่านขุดหลุมด้วยหมายว่า จักฝังผู้ใดในที่นี้ เราคือผู้นั้น แม้เมื่อพระมหาสัตว์ตรัสว่า เราเป็นพระราชโอรส นายสารถีนั้นก็ยังไม่เชื่ออยู่นั่นเองแต่รู้ได้ด้วยมธุรกถาของพระมหาสัตว์นั้น จึงได้ยืนฟังธรรมอยู่. บทว่า มิตฺตทุพฺโภ ได้แก่ คนฆ่ามิตร คือคนเบียดเบียนมิตรทั้งหลาย. บทว่า รุกฺขสฺส ความว่า บุคคลหักราก ลำต้น ผล ใบ หรือหน่อ ของต้นไม้ที่มีร่มเงาอันตนได้ใช้สอยอยู่ ย่อมเป็นผู้ฆ่ามิตร คือเบียดเบียนมิตร. บทว่า ปาปโก ได้แก่เป็นคนลามก ก็จะป่วยกล่าวไปไยถึงผู้ที่ฆ่ามนุษย์. ด้วยบทว่า ฉายูปโคพระมหาสัตว์ตรัสว่า แน่ะนายสารถี ท่านอาศัยพระราชาเลี้ยงชีพอยู่ เหมือนคนเข้าไปสู่ร่มเงาของต้นไม้ เพื่อต้องการจะใช้สอยฉะนั้น เมื่อพระโพธสัตว์แม้ตรัสถึงอย่างนี้ นายสารถีก็ยังไม่เชื่ออยู่นั้นเอง ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ทรงดำริว่า เราจักทำให้นายสารถีนั้นเชื่อ ทรงทำป่าชัฏให้บันลือลั่นด้วยเสียงสาธุการของเหล่าเทวดา และด้วยคำโฆษณาของพระองค์ เมื่อจะตรัสคาถาบูชามิตร ๑๐ คาถา จึงตรัสว่า
๑. บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร ชน เป็นอันมากอาศัยบุคคลผู้นั้นเลี้ยงชีพ บุคคลผู้นั้น จาก เรือนของตนไปที่ไหน ๆ ย่อมมีภักษาหารมากมาย. ๒. บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร บุคคล ผู้นั้นไปสู่ชนบท นิคม ราชธานีใด ๆ ย่อมเป็นผู้อัน หมู่ชนในที่นั้น ๆ ทั้งหมดบูชา. ๓. บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร โจร ทั้งหลายไม่ข่มเหงบุคคลผู้นั้น กษัตริย์ก็มิได้ดูหมิ่น บุคคลผู้นั้น บุคคลผู้นั้นย่อมข้ามพ้นหมู่อมิตรทั้งปวง. ๔. บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร บุคคล ผู้นั้น จะมาสู่เรือนของตนด้วยมิได้โกรธเคืองใคร ๆ มา ได้ความยินดีปรีดาในสภาที่ประชุม เป็นผู้สูงสุดของ หมู่ญาติ. ๕. บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร บุคคล ผู้นั้นสักการะคนอื่น ก็จะเป็นผู้อันคนอื่นสักการะตน เคารพคนอื่น ก็จะเป็นผู้อันคนอื่นเคารพตน ย่อม เป็นผู้ได้รับความยกย่องและเกียรติคุณ. ๖. บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร บุคคล ผู้นั้นบูชาผู้อื่น ก็ย่อมได้บูชาตอบ ไหว้ผู้อื่น ก็ย่อม ได้ไหว้ตอบ และย่อมถึงยศและเกียรติ. ๗. บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร บุคคล ผู้นั้นย่อมรุ่งเรืองดุจกองเพลิง ย่อมไพโรจน์ดุจเทวดา มีสิริประจำตัว. ๘. บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร โค ทั้งหลายของบุคคลผู้นั้นย่อมเกิด พืชที่หว่านไว้ในนา ย่อมงอกงาม บุคคลผู้นั้นย่อมได้บริโภคผลของพืชที่ หว่านไว้. ๙. บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร บุคคล ผู้นั้นตกเหว ตกภูเขา หรือตกต้นไม้ ย่อมได้ที่พึ่ง อาศัยไม่เป็นอันตราย. ๑๐. บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร เหล่าอมิตรย่อมย่ำยีบุคคลผู้นั้นไม่ได้ ดุจต้นไทรมีรากและ ย่อมงอกงาม พายุไม่อาจพัดพานให้ล้มได้ ฉะนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า พหุตพฺภกฺโข ได้แก่ ได้ภิกษามาง่าย. บทว่า สกํฆรา ได้แก่ จากเรือนของตน อีกอย่างหนึ่ง ปาฐะก็อย่างนี้แหละ. บทว่า น ทุพฺภติ แปลว่า ไม่ประทุษร้าย. บทว่า สพฺพตฺถ ปูชิโต โหตินี้ พึงพรรณนาด้วยเรื่องพระสีวลี. บทว่า นาสฺส โจรา ปสหนฺติ ความว่าพวกโจรไม่อาจทำการข่มขี่ บทนี้พึงแสดงด้วยเรื่องสังกิจจสามเณร. บทว่า นาติมญฺเติ ขตฺติโย นี้ พึงแสดงด้วยเรื่องโชติกเศรษฐี. บทว่า ตรติได้แก่ ย่อมก้าวล่วง. บทว่า สฆรํ เอติ ความว่า ผู้ประทุษร้ายมิตร แม้มาเรือนของตน ก็มีจิตหงุดหงิดโกรธมา แต่ผู้ไม่ประทุษร้ายมิตรนี้ ย่อมไม่โกรธมาเรือนของตน. บทว่า ปฏินนฺทิโต ความว่า ย่อมกล่าวคุณกถาของผู้ไม่ประทุษร้ายมิตรในสถานที่ประชุมของตนเป็นอันมาก ผู้ไม่ประทุษร้ายมิตรนั้น ย่อมเป็นผู้ชื่นชมเบิกบานด้วยเหตุนั้น. บทว่า สกฺกตฺว่า สกฺกโต โหติความว่า สักการะผู้อื่นแล้ว แม้ตนเองก็เป็นผู้อันผู้อื่นทั้งหลายสักการะ. บทว่าครุ โหติ สคารโว ความว่า มีความเคารพในผู้อื่นทั้งหลาย แม้ตนเองก็เป็นผู้อันผู้อื่นทั้งหลายเคารพ. บทว่า วณฺณกิตฺติภโต โหติ ความว่า ได้รับยกย่องและสรรเสริญ คือยกคุณความดีและเสียงสรรเสริญเที่ยวป่าวประกาศ. บทว่า ปูชโก ความว่า เป็นผู้บูชามิตรทั้งหลาย แม้ตนเองก็ย่อมได้การบูชา. บทว่า วนฺทโก ความว่า ผู้ไหว้กัลยาณมิตรทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นย่อมได้ไหว้ตอบในภพใหม่. บทว่า ยโสกิตฺตึ ความว่า ย่อมถึงอิสริยยศและบริวารยศ และเสียงสรรเสริญคุณความดี พึงกล่าวเรื่องของจิตตคฤหบดีด้วยคาถานี้. บทว่า ปชฺชลติ ความว่า ย่อมรุ่งเรืองด้วยอิสริยยศ และบริวารยศ. ในบทว่า สิริยา อชฺชหิโต โหติ นี้ ควรกล่าวเรื่องของอนาถบิณฑิกเศรษฐี. บทว่า อสฺนาติ แปลว่า ย่อมบริโภค. บทว่า ปติฏฺํ ลภติ พึงแสดงด้วยจุลปทุมชาดก. บทว่า วิรุฬฺหมูลสนฺตานํ แปลว่า มีรากและย่านเจริญ. ในบทว่า อมิตฺตา นปฺปสหนฺติ นี้ พึงกล่าวเรื่องโจรเข้าเรือนของมารดาพระโสณเถระในเรือนตระกูล.
สุนันทสารถีได้ฟังดังนั้น แม้พระมหาสัตว์ทรงแสดงธรรมด้วยคาถามีประมาณเท่านี้ ก็ยังจำพระองค์ไม่ได้ หยุดขุดหลุมด้วยคิดว่า คนนี้ใครหนอแล้วลุกขึ้นเดินไปใกล้รถ ไม่เห็นพระมหาสัตว์และห่อเครื่องประดับทั้งสองอย่าง จึงกลับมาแลดูพระองค์ก็จำพระองค์ได้ จึงหมอบลงแทบพระบาทแห่งพระมหาสัตว์ ประคองอัญชลีทูลวิงวอน กล่าวคาถานี้ว่า
ขอพระองค์เสด็จมาเถิด ข้าพระบาทจักนำ พระองค์ซึ่งเป็นพระราซโอรสกลับสู่มณเฑียรของ พระองค์ ขอพระองค์จงครองราชสมบัติ ขอพระองค์ จงทรงพระเจริญ พระองค์จักทรงทำอะไรในป่า. ลำดับนั้น พระมหาสัตว์จึงตรัสกะนายสารถีว่า แน่ะนายสารถี เราไม่ต้องการด้วยราชสมบัติที่ เราจะพึงได้ด้วยการประพฤติอธรรม พร้อมด้วยญาติ และทรัพย์. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อลํ เป็นคำปฏิเสธ. นายสารถีกราบทูลว่า ข้าแต่พระราชบุตร พระองค์เสด็จกลับจากที่นี้ จะทำให้ข้าพระองค์ได้รางวัลเครื่องยินดี เมื่อพระองค์ เสด็จกลับไปแล้ว พระชนกและพระชนนีจะพระราชทานรางวัลเครื่องยินดีแก่ข้าพระองค์ ข้าแต่ พระราชบุตร เมื่อพระองค์เสด็จกลับไปแล้ว นางสนม กุมาร พ่อค้า และพราหมณ์เหล่านั้นจะยินดีให้รางวัล แก่ข้าพระองค์ ข้าแต่พระราชบุตร เมื่อพระองค์เสด็จ กลับไปแล้ว กองทัพช้าง กองทัพม้า กองทัพรถ กองทัพราบ แม้เหล่านั้นจะยินดีให้รางวัลแก่ข้าพระองค์ ข้าแต่พระราชบุตร เมื่อพระองค์เสด็จกลับ ไปแล้ว ชาวชนบท ชาวนิคม ผู้มีธัญญาหารมาก จะประชุมกันให้เครื่องบรรณาการแก่ข้าพระองค์
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปุณฺณปตฺตํ ได้แก่ รางวัลเครื่องยินดีคือของให้ที่น่ายินดี. บทว่า ทชฺชุํ ความว่า พึงให้รางวัลเครื่องยินดีที่ทำให้ความมุ่งหมายของข้าพระองค์บริบูรณ์ ดุจหลั่งฝนคือรัตนะเจ็ดประการ ฉะนั้นนายสารถีคิดว่า อย่างไรเสีย พระกุมารนี้ก็คงเสด็จกลับเมื่ออนุเคราะห์เรา จึงได้กล่าวคำนี้. บทว่า เวสิยา แปลว่า พ่อค้า. บทว่า อุปยานานิ แปลว่าเครื่องบรรณาการ.
พระมหาสัตว์ทรงสดับดังนั้นแล้ว ตรัสว่า
พระชนกและพระชนนีสละเราแล้ว ชาว แว่นแคว้น ชาวนิคมและกุมารทั้งปวงก็สละเราแล้ว เราไม่มีเหย้าเรือนของตน พระชนนีทรงอนุญาตเรา แล้ว พระชนกก็ทรงสละเราจริง ๆ แล้ว เราจะบวช อยู่ในป่าคนเดียว ไม่ปรารถนากามคุณทั้งหลาย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปิตุ มาตุ จ แปลว่า อันพระชนกและพระชนนี. บทว่า จตฺโต แปลว่า สละขาดแล้ว แม้ในบทนอกนี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า มตฺยา ความว่า แน่ะนายสารถีเพื่อนรัก เราชื่อว่าอันพระชนนีผู้รับพรกำหนดให้ครองราชสมบัติ ๗ วัน ทรงอนุญาตแล้ว. บทว่า สญฺจตฺโต แปลว่า สละแล้วด้วยดี. บทว่า ปพฺพชิโต ความว่า ออกเพื่อต้องการบวชอยู่ในป่า.
เมื่อพระมหาสัตว์ตรัสคุณธรรมของพระองค์อยู่อย่างนี้ พระปีติได้เกิดขึ้นแล้ว แต่นั้น เมื่อทรงเปล่งพระอุทานด้วยกำลังพระปีติ จึงตรัสว่า
ความหวังผลของเหล่าบุคคลผู้ไม่รีบร้อน ย่อม สำเร็จแน่นอน เรามีพรหมจรรย์สำเร็จแล้ว ท่านจงรู้ อย่างนี้เถิด นายสารถี ประโยชน์โดยชอบของเหล่าบุคคลผู้ไม่รีบร้อน ย่อมให้ผลแน่นอน เรามี พรหมจรรย์สำเร็จแล้ว ออกบวชแล้ว จะมีภัยแต่ ไหนเล่า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ผลาสาว ความว่า พระมหาสัตว์ตรัสอย่างนี้ เพื่อแสดงว่า ผลแห่งความมุ่งหมายของเราผู้ไม่รีบร้อน สิบหกปีจึงสำเร็จ. บทว่า วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ แปลว่า มีความปรารถนาถึงที่สุดแล้ว. บทว่า สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ ความว่า ประเภทคุณวิเศษมีฌานเป็นต้น ซึ่งเป็นกิจที่พึงทำ ย่อมสำเร็จโดยชอบ คือโดยอุบาย โดยการณ์.
นายสารถีกราบทูลว่า
พระองค์มีพระดำรัสไพเราะ และมีพระวาจา สละสลวยอย่างนี้ เหตุไฉนจึงไม่ตรัสในสำนักแห่ง พระชนกและพระชนนีในกาลนั้นเล่า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วคฺคุกโถ แปลว่า มีพระดำรัสไพเราะคือมีพระดำรัสอ่อนหวาน.
แต่นั้น พระมหาสัตว์ตรัสว่า
เราเป็นง่อยเปลี้ย เพราะไม่มีเครื่องติดต่อก็หาไม่ เราเป็นหนวกเพราะไม่มีซ่องหูก็หาไม่ เราเป็นใบ้ เพราะไม่มีลิ้นก็หาไม่ ท่านอย่าเข้าใจว่าเราเป็นใบ้ เราระลึกชาติปางก่อนที่เราเสวยราชสมบัติได้ เราได้ เสวยราชสมบัติในกาลนั้นแล้ว ต้องไปตกนรกอัน กล้าแข็ง เราได้เสวยราชสมบัติในกาลนั้นยี่สิบปี ต้อง หมกไหม้อยู่ในนรก ๘๐,๐๐๐ ปี เรากลัวจะต้องเสวย ราชสมบัตินั้น ขอชนทั้งหลายอย่าพึงอภิเษกเราใน ราชสมบัติเลย เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่พูดในสำนัก ของพระชนกและพระชนนีในกาลนั้น พระชนกทรง อุ้มเราให้นั่งบนพระเพลา แล้วตรัสสั่งข้อความว่า จง ฆ่าโจรคนหนึ่ง จงจองจำโจรคนหนึ่ง จงเอาหอก แทงโจรคนหนึ่ง แล้วเอาน้ำแสบราดแผล จงเสียบโจร คนหนึ่งบนหลาว ตรัสสั่งเจ้าหน้าที่นั้นอย่างนี้ เราได้ ฟังพระวาจาอันหยาบคายที่พระชนกตรัสนั้น จึงกลัว การเสวยราชสมบัติ เรามิได้เป็นใบ้ ก็ทำเหมือนเป็น ใบ้ มิได้เป็นง่อยเปลี้ย ก็ให้คนเข้าใจว่าง่อยเปลี้ย แกล้งนอนเกลือกกลิ้งอยู่ในปัสสาวะและอุจจาระของ ตน ชีวิตนั้นเป็นของลำบาก เป็นของน้อย ทั้ง ประกอบด้วยทุกข์ ใครเล่าจะอาศัยชีวิตนี้ ทำเวรด้วย เหตุการณ์หน่อยหนึ่ง ใครเล่าจะอาศัยชีวิตนี้ ทำเวร ด้วยเหตุการณ์หน่อยหนึ่ง เพราะไม่ได้ปัญญา เพราะ ไม่เห็นธรรม ความหวังผลของเหล่าบุคคลผู้ไม่ รีบร้อน ย่อมสำเร็จแน่นอน เรามีพรหมจรรย์สำเร็จ แล้ว ท่านจงรู้อย่างนี้เถิด นายสารถี ประโยชน์โดย ชอบของเหล่าบุคคลผู้ไม่รีบร้อน ย่อมให้ผลแน่นอน เรามีพรหมจรรย์สำเร็จแล้ว ออกบวชแล้ว จะมีภัย แต่ไหนเล่า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อสนฺธิตา แปลว่า เพราะไม่มีที่ต่อ. บทว่า อโสตตา แปลว่า เพราะไม่มีโสต. บทว่า อชิวฺหตา ความว่าเรานั้นมิได้เป็นใบ้ เพราะไม่มีลิ้นสำหรับเปลี่ยนไปมาของคำพูด. บทว่า ยตฺถ ความว่า ได้เสวยราชสมบัติในกรุงพาราณสีนั่นแลในชาติได้. บทว่า ปาปตฺถํ ความว่า พระมหาสัตว์ตรัสถึงความชั่วว่า พระองค์ได้ตกมาแล้ว. บทว่า รชฺเชภิเสจยุํ แปลว่า พึงอภิเษกในราชสมบัติ. บทว่า นิสีทิตฺวา ความว่าให้นั่งแล้ว. บทว่า อตฺถานุสาสติ ความว่า ตรัสสั่งข้อความผิด. บทว่า ขาราปตจฺฉกํ ความว่า จงเอาหอกแทงแล้วราดน้ำแสบที่แผล. บทว่า อุพฺเพถ แปลว่า จงยกขึ้น คือจงเสียบ. บทว่า อิจฺจสฺส อนุสาสติความว่า ตรัสสั่งข้อความแก่มหาชนนั้นอย่างนี้. บทว่า ตายาหํ ความว่าเราได้ฟังพระวาจาเหล่านั้น. บทว่า ปกฺขสมฺมโต ความว่า ได้เป็นผู้อันชนทั้งหลายเข้าใจว่าเป็นง่อยเปลี้ย คือเป็นเหมือนคนง่อยเปลี้ย. บทว่า อจฺฉาหํ ความว่า อยู่แล้ว คือเราอยู่แล้ว. บทว่า สํปริปลุโต ความว่า เป็นผู้เกลือกกลิ้ง คือจมลงแล้ว. บทว่า กสิรํ แปลว่า เป็นทุกข์ บทว่า ปริตฺตํ แปลว่า น้อย คำนี้มีอธิบายว่า แน่ะนายสารถีเพื่อนรัก ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายถ้าเป็นทุกข์ ก็จะพึงดังอยู่คือเป็นไปนานมาก ถ้านิดหน่อยก็จะพึงเป็นคือเป็นไปสบาย แต่ชีวิตนี้ ลำบากก็ตาม นิดหน่อยก็ตาม น้อยก็ตาม ย่อมประกอบคือเข้าไปทรงไว้พร้อมด้วยทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้นทีเดียว คือ ถูกชาติ ชรา มรณะโสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัสและอุปายาสย่ำยี. บทว่า โกมํ คัดบทเป็นโก อิมํ บทว่า เวรํ ได้แก่ เวรห้าอย่างมีปาณาติบาตเป็นต้น. บทว่า เกนจิได้แก่ ด้วยเหตุไร ๆ. บทว่า กยิราถ แปลว่า พึงกระทำ. บทว่า ปญฺาย ได้แก่ วิปัสสนาปัญญา. บทว่า ธมฺมสฺส ความว่า เพราะไม่เห็นโสดาปัตติมรรค.
พระมหาสัตว์ได้ตรัสอุทานคาถาซ้ำอีก เพื่อประกาศความประสงค์ไม่เสด็จกลับ ไปพระนครเป็นมั่นคง.
สุนันทสารถีได้ฟังดังนั้น คิดว่า พระกุมารนี้ ทิ้งสิริราชสมบัติเห็นปานนี้เหมือนทิ้งซากศพ ไม่ทำลายความตั้งใจมั่นของพระองค์ เข้าป่าด้วยหวังว่าจักผนวช เราจะต้องการอะไรด้วยชีวิตอันไม่สมประกอบนี้ แม้เราก็จักบวชกับด้วยพระกุมารนั้น คิดดังนี้แล้ว จึงกล่าวคาถาว่า
ข้าแต่พระราชบุตร แม้ข้าพระองค์ก็จักบวชใน สำนักของพระองค์ ขอพระองค์ได้โปรดตรัสเรียกให้ ข้าพระองค์บวชด้วยเถิด ขอพระองค์จงทรงพระเจริญ ข้าพระองค์ชอบบวช.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตวนฺติเก แปลว่า ในสำนักของท่านบทว่า อวฺหยสฺสุ ความว่า ขอพระองค์โปรดตรัสเรียกข้าพระองค์ว่า เจ้าจงมาบวชเถิด.
แม้นายสารถีทูลวิงวอนอย่างนี้ พระมหาสัตว์ทรงพระดำริว่า หากเราให้นายสารถีบวชในบัดนี้ทีเดียว พระชนกพระชนนีของเราก็จักไม่เสด็จมาในทีนี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเสื่อมจักมีแก่พระชนกและพระชนนีทั้งสอง ม้า รถและเครื่องประดับ เหล่านี้ ก็จักพินาศ แม้ความครหาก็จักเกิดขึ้นแก่เราว่า นายสารถีนั้นถูกพระราชกุมารผู้เป็นยักษ์กินเสียแล้ว ทรงพิจารณาเพื่อจะเปลื้องความครหาของพระองค์ และพิจารณาถึงความเจริญแห่งพระชนกและพระชนนีเมื่อทรงแสดงม้ารถและเครื่องประดับ ทำให้เป็นหนี้ของนายสารถีนั้น จึงตรัสคาถาว่า
แน่ะนายสารถี ท่านจงไปมอบคืนรถ แล้วเป็น ผู้ไม่มีหนี้เถิด เพราะผู้ไม่มีหนี้จึงบวชได้ การบวชนั้น ท่านผู้แสวงหาคุณอันยิ่งสรรเสริญแล้ว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เอตํ ได้แก่ การกระทำการบรรพชานั้น. บทว่า อิสีภิ วณฺณตํ ความว่า ท่านผู้แสวงหาคุณอันยิ่งมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญแล้ว.
นายสารถีได้ฟังดังนั้น คิดว่า เมื่อเราไปสู่พระนคร ถ้าพระกุมารนี้จะพึงเสด็จไปที่อื่น พระราชบิดาได้ทรงสดับข่าวนี้แล้ว เสด็จมาตรัสว่า จงแสดงลูกของเรา มิได้ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารนี้ จะพึงลงราชทัณฑ์แก่เราเพราะฉะนั้น. เราจะกล่าวคุณของตนแก่พระกุมารนี้ จักถือเอาคำปฏิญญาเพื่อไม่เสด็จไปที่อื่น คิดดังนี้แล้ว จึงกล่าวคาถา ๒ คาถาว่า
ข้าพระองค์ได้ทำตามพระดำรัส ขอพระองค์จง ทรงพระเจริญ พระองค์ควรจะทรงทำตามคำที่ข้าพระองค์ทูลวิงวอน ขอพระองค์จงประทับรออยู่ ณ ที่นี้ จนกว่าข้าพระองค์จะนำพระราชาเสด็จมา อย่าง ไรเสีย พระราชบิดาของพระองค์ทอดพระเนตรเห็น แล้ว คงทรงพระปีติโสมนัสเป็นแน่.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เต ความว่า ขอพระองค์จงทรงพระเจริญพระดำรัสใดที่พระองค์ตรัสแล้ว แก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้กระทำตามพระดำรัสนั้นแล้ว พระองค์อันข้าพระองค์วิงวอนแล้ว ควรจะกระทำตามคำนั้นเท่านั้น.
แต่นั้น พระมหาสัตว์ตรัสว่า
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๓ หน้า ๑๘–๗๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๔๘ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๘ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Mā paṇḍiccayaṃ 2- vibhāvaya bālamato bhava sabbapāṇinaṃ sabbo tañjano ocināyatu evaṃ tava attho bhavissati.
Karomi te taṃ vacanaṃ yaṃ maṃ bhaṇasi devate atthakāmāsi me amma hitakāmāsi devate.
Kinnu santaramānova kāsuṃ khaṇasi sārathi puṭṭho me samma akkhāhi kiṃ kāsuyā karissasi.
Rañño mūgo ca pakkho ca putto jāto acetaso somhi raññā samajjhittho puttaṃ me nikkhaṇaṃ vane.
|398.1| Na badhiro na mūgosmi na pakkho na ca paṅgulo adhammaṃ sārathi kayirā mañce tvaṃ nikkhaṇaṃ vane |398.2| urū bāhū ca me passa bhāsitañca suṇohi me adhammaṃ sārathi kayirā mañce tvaṃ nikkhaṇaṃ vane.
Devatā nusi gandhabbo ādū sakko purindado ko vā tvaṃ kassa vā putto kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ.
|400.1| Namhi devo na gandhabbo nāpi sakko purindado kāsirañño ahaṃ putto yaṃ kāsuyā nikhaññasi 3- @Footnote: 1 Sī. Ma. mūgapakkhajātakaṃ . 2 Yu. paṇḍicciyaṃ . 3 Sī. Yu. nighaññasi. @nihaññasi itipi. |400.2| Tassa rañño ahaṃ putto yaṃ tvaṃ sammūpajīvasi adhammaṃ sārathi kayirā mañce tvaṃ nikkhaṇaṃ vane |400.3| yassa rukkhassa chāyāya nisīdeyya sayeyya vā na tassa sākhaṃ bhañjeyya mittadubbho 1- hi pāpako |400.4| yathā rukkho tathā rājā yathā sākhā tathā ahaṃ yathā chāyūpago poso evaṃ tvamasi sārathi adhammaṃ sārathi kayirā mañce tvaṃ nikkhaṇaṃ vane.
|401.1| Bahutabbhakkho 2- bhavati vippavuttho sakaṅgharā bahū naṃ upajīvanti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.2| Yaṃ yaṃ janapadaṃ yāti nigame rājadhāniyo sabbattha pūjito hoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.3| Nāssa corā pasahanti 3- nātimaññeti khattiyo 4- sabbe amitte tarati yo mittānaṃ na dubbhati. |401.4| Akuddho sagharaṃ eti sabhāya paṭinandito ñātīnaṃ uttamo hoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.5| Sakkatvā sakkato hoti garu hoti sagāravo vaṇṇakittibhato hoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.6| Pūjako labhate pūjaṃ vandako paṭivandanaṃ yasokittiñca pappoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.7| Aggi yathā pajjalati devatāva virocati @Footnote: 1 Sī. Yu. mittadūbho . 2 Ma. pahūtabhakkho . 3 Ma. pasāhanti . 4 Ma. nātibaññanti @khattiyā. Siriyā ajjahito hoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.8| Gāvo tassa pajāyanti khette vuttaṃ virūhati vuttānaṃ phalamasnāti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.9| Darito pabbatāto vā rukkhato patito naro cuto patiṭṭhaṃ labhati yo mittānaṃ na dubbhati. |401.10| Virūḷhamūlasantānaṃ nigrodhamiva māluto amittā nappasahanti yo mittānaṃ na dubbhati.
Ehi taṃ paṭinessāmi rājaputta sakaṃ gharaṃ rajjaṃ kārehi bhaddante kiṃ araññe karissasi.
Alaṃ me tena rajjena ñātakena 1- dhanena vā yaṃ me adhammacariyāya rajjaṃ labbhetha sārathi.
|404.1| Puṇṇapattaṃ maṃ lābhehi 2- rājaputto ito gato pitā mātā ca me dajjuṃ rājaputta tayī gate. |404.2| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā tepi attamanā dajjuṃ rājaputta tayī gate. |404.3| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā tepi attamanā dajjuṃ 3- rājaputta tayī gate. |404.4| Bahuttadhaññā jānapadā negamā ca samāgatā upayānāni me dajjuṃ rājaputta tayī gate.
|405.1| Pitu mātu cahaṃ catto raṭṭhassa nigamassa ca @Footnote: 1 Ma. ñātakehi . 2 Sī. Yu. palābhehi . 3 Sī. Yu. tepi dajjuṃ patītā me. Atho sabbakumārānaṃ natthi mayhaṃ sakaṃ gharaṃ. |405.2| Anuññāto ahaṃ matyā sañcatto pitarā ahaṃ eko araññe pabbajito na kāme abhipatthaye.
|406.1| Api ataramānānaṃ phalāsāva samijjhati vipakkabrahmacariyosmi evaṃ jānāhi sārathi. |406.2| Api ataramānānaṃ sammadattho vipaccati vipakkabrahmacariyosmi nikkhanto akutobhayo.
Evaṃ vaggukatho santo vissaṭṭhavacano ca so 1- kasmā pitu ca mātu ca santike na bhaṇī tadā.
|408.1| Nāhaṃ asandhitā pakkho na badhiro asotatā nāhaṃ ajivhatā mūgo mā maṃ mūgamadhārayi. |408.2| Purimaṃ sarāmahaṃ jātiṃ yattha rajjamakārayiṃ kārayitvā tahiṃ rajjaṃ pāpatthaṃ nirayaṃ bhusaṃ. |408.3| Vīsatiñceva vassāni tahiṃ rajjamakārayiṃ asītivassasahassāni nirayamhi apaccasiṃ 2- . |408.4| Tassa rajjassahaṃ bhīto mā maṃ rajjebhisecayuṃ tasmā pitu ca mātu ca santike na bhaṇiṃ tadā. |408.5| Uccaṅke maṃ nisīdetvā pitā atthānusāsati ekaṃ hanatha bandhatha ekaṃ kharāpaticchakaṃ. |408.6| Ekaṃ sūlasmi ubbetha iccassa anusāsati @Footnote: 1 Ma. casi . 2 Ma. apaccisaṃ. Yu. apaccayiṃ. Tāyāhaṃ pharusaṃ sutvā vācāyo samudīritā. |408.7| Amūgo mūgavaṇṇena apakkho pakkhasammato sake muttakarīsasmiṃ acchāhaṃ saṃparipluto. |408.8| Kasirañca parittañca tañca dukkhena saṃyutaṃ komaṃ jīvitamāgamma veraṃ kayirātha kenaci. |408.9| Paññāya ca alābhena dhammassa ca adassanā komaṃ jīvitamāgamma veraṃ kayirātha kenaci. |408.10| Api ataramānānaṃ phalāsāva samijjhati vipakkabrahmacariyosmi evaṃ jānāhi sārathi. |408.11| Api ataramānānaṃ sammadattho vipaccati vipakkabrahmacariyosmi nikkhanto akutobhayo.
Ahampi pabbajissāmi rājaputta tavantike avhayassu maṃ bhaddante pabbajjā mama ruccati.
Rathaṃ niyyādayitvāna anaṇo ehi sārathi anaṇassa hi pabbajjā etaṃ isībhi vaṇṇitaṃ.
|411.1| Yadeva tyāhaṃ vacanaṃ akaraṃ bhaddamatthu te tadeva me tvaṃ vacanaṃ yācito kattumarahasi. |411.2| Idheva tāva acchassu yāva rājānamānaye appeva te pitā disvā patīto sumano siyā.
|412.1| Karomi te taṃ vacanaṃ yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi Ahampi daṭṭhukāmosmi pitaraṃ me idhāgataṃ. |412.2| Ehi samma nivattassu kusalaṃ vajjāsi ñātinaṃ mātaraṃ pitaraṃ mayhaṃ vutto vajjāsi vandanaṃ.
Tassa pāde gahetvāna katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ sārathi rathamāruyha rājadvāraṃ upāgami.
|414.1| Suññaṃ mātā rathaṃ disvā ekaṃ sārathimāgataṃ assupuṇṇehi nettehi rodantī naṃ udikkhati |414.2| ayaṃ so sārathi eti nihantvā mama atrajaṃ. Nihato nūna me putto paṭhabyā bhūmivaḍḍhano |414.3| amittā nūna nandanti patītā nūna verino āgataṃ sārathiṃ disvā nihantvā mama atrajaṃ. |414.4| Suññaṃ mātā rathaṃ disvā ekaṃ sārathimāgataṃ assupuṇṇehi nettehi rodantī naṃ paripucchati 1- . |414.5| Kinnu mūgo kinnu pakkho kinnu so vilapī tadā nihaññamāno bhūmiyā taṃ me akkhāhi sārathi. |414.6| Kathaṃ hatthehi pādehi mūgo pakkho vivajjayi nihaññamāno bhūmiyā taṃ me akkhāhi pucchito.
Akkheyyante ahaṃ ayye dajjāsi abhayaṃ mama yaṃ me sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā rājaputtassa santike.
Abhayaṃ samma te dammi abhīto bhaṇa sārathi @Footnote: 1 Ma. rodantī paripucchi naṃ. Yante sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā rājaputtassa santike.
|417.1| Na so mūgo na so pakkho visaṭṭhavacano ca so rajjassa kira so bhīto akarā 1- ālaye bahū. |417.2| Purimaṃ sarati so jātiṃ yattha rajjamakārayi kārayitvā tahiṃ rajjaṃ pāpatthaṃ nirayaṃ bhusaṃ. |417.3| Vīsati ceva vassāni tahiṃ rajjamakārayi asītivassasahassāni nirayamhi apacci so. |417.4| Tassa rajjassa so bhīto mā maṃ rajjebhisecayuṃ tasmā pitu ca mātu ca santike na bhaṇī tadā. |417.5| Aṅgapaccaṅgasampanno ārohapariṇāhavā vissaṭṭhavacano pañño magge saggassa tiṭṭhati. |417.6| Sace tvaṃ daṭṭhukāmāsi rājaputtaṃ tavatrajaṃ ehi taṃ pāpayissāmi yattha sammati temiyo.
|418.1| Yojayantu rathe asse kacchaṃ nāgāni 2- bandhatha udīrayantu saṅkhapaṇḍavā nadantu ekapokkharā. |418.2| Nadantu bherī sannaddhā vaggū nadantu 3- dundubhī negamā ca maṃ anventu gacchaṃ puttanivādako 4- . |418.3| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā khippaṃ yānāni yojentu gacchaṃ puttanivādako. |418.4| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā @Footnote: 1 Sī. Yu. akarī . 2 Ma. nāgāna . 3 Ma. vādantu . 4 Ma. nivedako. ito paraṃ @īdisameva. Khippaṃ yānāni yojentu gacchaṃ puttanivādako. |418.5| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā khippaṃ yānāni yojentu gacchaṃ puttanivādako.
Asse ca sārathī yutte sindhave sīghavāhane rājadvāraṃ upāgañchuṃ yuttā deva ime hayā.
Thūlā javena hāyanti kīsā hāyanti thāmasā kīse thūle vivajjitvā 1- saṃsaṭṭhā yojitā hayā.
|421.1| Tato rājā taramāno yuttamāruyha sandanaṃ itthāgāraṃ ajjhabhāsi sabbāva anuyātha maṃ. |421.2| Vālavījanimuṇhīsaṃ khaggaṃ chattañca paṇḍaraṃ upādhī rathamāruyha suvaṇṇehi alaṅkatā. |421.3| Tato ca rājā pāyāsi purakkhitvāna sārathiṃ khippameva upāgañchi yattha sammati temiyo.
|422.1| Tañca disvāna āyantaṃ jalantamiva tejasā khattasaṅghaparibyūḷhaṃ temiyo etadabravi. |422.2| Kacci nu tāta kusalaṃ kacci tāta anāmayaṃ sabbā ca rājakaññāyo arogā mayha mātaro.
Kusalañceva me putta atho putta anāmayaṃ sabbā ca rājakaññāyo arogā tuyha mātaro.
Kacci amajjapo 2- tāta kacci te suramappiyaṃ @Footnote: 1 Ma. vivajjetvā 2 Sī. kaccissamajjapo. Kacci sacce ca dhamme ca dāne te ramatī mano.
Amajjapo ahaṃ putta atho me suramappiyaṃ atho sacce ca dhamme ca dāne me ramatī mano.
Kacci arogaṃ yoggante kacci vahati vāhanaṃ kacci te byādhiyo 1- natthi sarīrassupatāpiyā.
Atho arogaṃ yoggaṃ me atho vahati vāhanaṃ atho me byādhiyo 1- natthi sarīrassupatāpiyā.
Kacci antā ca te phītā majjhe ca bahalā tava koṭṭhāgārañca kosañca kacci te paṭisaṇṭhitaṃ 2- .
Atho antā ca me phītā majjhe ca bahalā mama koṭṭhāgārañca kosañca sabbaṃ me paṭisaṇṭhitaṃ 2- .
Svāgatante mahārāja atho te adurāgataṃ patiṭṭhāpentu 3- pallaṅkaṃ yattha rājā nisakkati.
Idheva te nisinnassa 4- niyate paṇṇasanthare etto udakamādāya pāde pakkhālayassu te.
Idampi paṇṇakaṃ mayhaṃ randhaṃ rāja aloṇakaṃ paribhuñja mahārāja pāhuno mesi āgato 5- .
Na cāhaṃ paṇṇakaṃ bhuñje na hetaṃ mayha bhojanaṃ sālīnaṃ odanaṃ bhuñje sucimaṃsūpasecanaṃ.
Accherakaṃ maṃ paṭibhāti ekakampi rahogataṃ @Footnote: 1 Ma. byādhayo . 2 Ma. paṭisanthataṃ . 3 Ma. patiṭṭhapentu . 4 Ma. nisindassu. @ 5 Ma. mesidhāgato. Edisaṃ bhuñjamānānaṃ kena vaṇṇo pasīdati.
|435.1| Eko rāja nipajjāmi niyate paṇṇasanthare tāya me ekaseyyāya rāja vaṇṇo pasīdati. |435.2| Na ca nettiṃsabandhā me rājarakkhā upaṭṭhitā tāya me ekaseyyāya rāja vaṇṇo pasīdati. |435.3| Atītaṃ nānusocāmi nappajappāmanāgataṃ paccuppannena yāpemi tena vaṇṇo pasīdati. |435.4| Anāgatappajappāya atītassānusocanā etena bālā sussanti naḷova harito luto.
|436.1| Hatthānīkaṃ rathānīkaṃ asse pattiñca cammino 1- nivesanāni rammāni ahaṃ putta dadāmi te. |436.2| Itthāgārañca te dammi sabbālaṅkārabhūsitaṃ tā putta paṭipajjassu tvaṃ no rājā bhavissasi. |436.3| Kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo kāme taṃ ramayissanti kiṃ araññe karissasi. |436.4| Paṭirājūhi te kaññā ānayissaṃ alaṅkatā tāsu putte janetvāna atha pacchā pabbajissasi. |436.5| Yuvā ca daharo cāpi 2- paṭhamuppattito 3- susū rajjaṃ kārehi bhaddante kiṃ araññe karissasi.
|437.1| Yuvā care brahmacariyaṃ brahmacārī yuvā siyā @Footnote: 1 Ma. pattī ca vammino. ito paraṃ īdisameva . 2 Ma. cāsi . 3 Ma. paṭhamuppattiko. @ito paraṃ īdisameva. Daharassa hi pabbajjā etaṃ isībhi vaṇṇitaṃ. |437.2| Yuvā care brahmacariyaṃ brahmacārī yuvā siyā brahmacariyaṃ carissāmi nāhaṃ rajjenamatthiko. |437.3| Passāmi vohaṃ daharaṃ ammatāta vadannaraṃ kicchāladdhaṃ piyaṃ puttaṃ apatvāva jaraṃ mataṃ. |437.4| Passāmi vohaṃ dahariṃ kumāriṃ cārudassaniṃ navavaṃsakalīraṃva paluttaṃ 1- jīvitakkhayaṃ 2- . |437.5| Daharāpi hi mīyanti narā ca atha nāriyo tattha ko vissase poso daharomhīti jīvite. |437.6| Yassa ratyā vivasāne āyu appataraṃ siyā appodakeva macchānaṃ kinnu komārakaṃ tahiṃ. |437.7| Niccamabbhāhato loko niccañca parivārito amoghāsu vajantīsu kiṃ maṃ rajjebhisiñcasi.
Kenamabbhāhato loko kena ca parivārito kāyo amoghā gacchanti taṃ me akkhāhi pucchito.
|439.1| Maccunābbhāhato loko jarāya parivārito ratyo amoghā gacchanti evaṃ jānāhi khattiya. |439.2| Yathāpi tante vītante 3- yaṃ yadevopavuyhati 4- appakaṃ hoti vetabbaṃ evaṃ maccāna jīvitaṃ. |439.3| Yathā vārivaho pūro gacchaṃ na 5- parivattati @Footnote: 1 Ma. paluggaṃ . 2 Sī. Yu. jīvitakkhaye . 3 Ma. vitate . 4 Ma. yaṃ yadevūpaviyyati. @Sī. Yu. yaṃ yaṃ devūpaviyyati . 5 Ma. nupanivattati. Evamāyu manussānaṃ gacchaṃ na parivattati 1- . |439.4| Yathā vārivaho pūro vahe rukkhepakūlaje evaṃ jarāya maraṇena vuyhante sabbapāṇino.
|440.1| Hatthānīkaṃ rathānīkaṃ asse pattiñca cammino nivesanāni rammāni ahaṃ putta dadāmi te. |440.2| Itthāgārañca te dammi sabbālaṅkārabhūsitaṃ tā putta paṭipajjassu tvaṃ no rājā bhavissasi. |440.3| Kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo kāme taṃ ramayissanti kiṃ araññe karissasi. |440.4| Paṭirājūhi te kaññā ānayissaṃ alaṅkatā tāsu putte janetvāna atha pacchā pabbajissasi. |440.5| Yuvā ca daharo cāpi paṭhamuppattito susū rajjaṃ kārehi bhaddante kiṃ araññe karissasi. |440.6| Koṭṭhāgārañca kosañca vāhanāni balāni ca nivesanāni rammāni ahaṃ putta dadāmi te. |440.7| Gomaṇḍalaparibyūḷho dāsīsaṅghapurakkhito 2- rajjaṃ kārehi bhaddante kiṃ araññe karissasi.
|441.1| Kiṃ maṃ dhanena khiyyetha 3- kiṃ bhariyāya marissati kiṃ yobbanena jiṇṇena 4- yaṃ jarāyābhibhuyyati. |441.2| Tattha kā nandi kā khiḍḍā kā rati kā dhanesanā @Footnote: 1 Ma. nupanivattati . 2 Ma. ...purakkhato. aparaṃpi īdisameva . 3 Ma. kiṃ dhanena @yaṃ khīyetha. Sī. kiṃ dhanena yaṃ jīyetha . 4 Sī. Yu. ciṇṇena. Kiṃ me puttehi dārehi rāja muttosmi bandhanā. |441.3| Yohaṃ 1- evaṃ pajānāmi maccu me nappamajjati antakenādhipannassa kā rati kā dhanesanā. |441.4| Phalānamiva pakkānaṃ niccaṃ patanato bhayaṃ evaṃ jātāna maccānaṃ niccaṃ maraṇato bhayaṃ. |441.5| Sāyameke na dissanti pāto diṭṭhā bahū janā pāto eke na dissanti sāyaṃ diṭṭhā bahū janā. |441.6| Ajjeva kiccamātappaṃ ko jaññā maraṇaṃ suve na hi no saṅgarantena mahāsenena maccunā. |441.7| Corā dhanassa patthenti rāja muttosmi bandhanā ehi rāja nivattassu nāhaṃ rajjena matthikoti. Temiyajātakaṃ paṭhamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๓๙๔
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘