เตมิยชาดก
ว่าด้วยพระเจ้าเตมีย์ทรงบำเพ็ญเนกขัมมบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๓๙๔ · บรรทัด ๒๖๐๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๕ จาก ๗
เรื่องเล่า
แน่ะนายสารถี เราจะกระทำตามคำของท่าน ที่ท่านกล่าวกะเรา แม้ตัวเราก็อยากเห็นพระชนกของ เราเสด็จมาในที่นี้ จงกลับไปเถิดเพื่อนรัก ท่านจงทูล แก่พระญาติทั้งหลายด้วยก็เป็นการดี ท่านเป็นผู้ที่เรา สั่งแล้ว จงกราบทูลถวายบังคมพระชนกพระชนนี ของเรา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กโรมิ เต ตํ ความว่า เรากระทำตามคำนั้น ของท่าน. บทว่า เอหิ สมฺม นิวตฺตสฺสุ ความว่า แน่ะนายสารถีเพื่อนรัก ท่านจงไปในที่นั้น จงรีบกลับไปจากที่นี้ทีเดียว. บทว่า วุตฺโต วชฺชาสิ ความว่า ท่านเป็นผู้ที่เรากล่าวสั่งแล้ว พึงกราบทูลถวายบังคมของเราว่า เตมิยกุมารพระโอรสของพระองค์ ถวายบังคมพระบาทยุคลของพระองค์.
ครั้นตรัสดังนี้แล้ว พระมหาสัตว์ได้น้อมพระองค์ดุจลำต้นกล้วยทองคำผินพระพักตร์ไปทางกรุงพาราณสี ถวายบังคมพระชนกและพระชนนี ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วได้ประทานข่าวสาส์นแก่นายสารถี.
นายสารถีรับข่าวสาส์นแล้วทำประทักษิณพระกุมาร ถวายบังคมแทบพระยุคลบาทของพระกุมาร ขึ้นรถแล้วขับตรงไปยังกรุงพาราณสี.
พระศาสดาเมื่อทรงประกาศความข้อนั้น ตรัสว่า
นายสารถีจับพระบาททั้งสองของพระกุมาร และกระทำประทักษิณพระกุมารแล้ว ขึ้นรถเข้าไปสู่ ประตูพระราชวัง.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺส เป็นต้น ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นายสารถีนั้นจับที่พระบาททั้งสองของพระกุมารนั้น กระทำประทักษิณแล้วขึ้นรถเข้าไปสู่ประตูพระราชวัง.
ในขณะนั้น พระนางจันทาเทวีเผยพระแกลคอยแล ดูการมาของนายสารถี ด้วยใคร่จะทรงทราบว่า ความเป็นไปของลูกเราเป็นอย่างไรหนอ พอทอดพระเนตรเห็นนายสารถีกลับมาแต่ผู้เดียว ก็เป็นประหนึ่งพระหฤทัยจะแตกทำลายไป ทรงคร่ำครวญแล้ว.
พระศาสดาเมื่อทรงประกาศความข้อนั้น ตรัสว่า
พระชนนีทอดพระเนตรเห็นรถเปล่า มีแต่นาย สารถีมาคนเดียว ก็มีพระเนตรทั้งสองนองไปด้วย พระอัสสุชลทรงกันแสง ทอดพระเนตรดูนายสารถี นั้นด้วยเข้าพระหฤทัยว่า นายสารถีนี้ฝังโอรสของเรา เสียแล้ว โอรสของเรานายสารถีฝังเสียในแผ่นดิน ถมแผ่นดินแล้วเป็นแน่ ปัจจามิตรทั้งหลายจะยินดี ศัตรูทั้งหลายจะอิ่มใจเป็นแน่ เพราะเห็นนายสารถีมา แล้ว เพราะฝังโอรสของเราแล้ว พระชนนีทอดพระเนตรเห็นรถเปล่า นายสารถีกลับมาแต่ผู้เดียว ก็มีพระเนตรทั้งสองนองไปด้วยพระอัสสุชลทรง กันแสง ตรัสสอบถามนายสารถีนั้นว่า โอรสของเรา เป็นใบ้หรือ เป็นง่อยหรือ ตรัสอะไรบ้างหรือในเวลา ที่ถูกท่านฝังในแผ่นดิน จงบอกเนื้อความนั้นแก่เรา เถิด นายสารถี โอรสของเราเป็นใบ้เป็นง่อย เขา กระดิกมือเท้าอย่างไรบ้างไหม ในเมื่อถูกท่านฝังใน แผ่นดิน เราถามท่านแล้ว ขอท่านจงบอกความนั้น แก่เรา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มาตา ได้แก่ พระชนนีของเตมิยกุมารโพธิสัตว์. บทว่า ปพฺยา ภูมิวฑฺฒโน ความว่า ลูกของเรานั้น ถูกฝังในแผ่นดินถมพื้นดินเป็นแน่. บทว่า โรทนฺตี นํ ปริปุจฺฉติ ความว่าพระนางจันทาเทวีตรัสสอบถามนายสารถีผู้หยุดรถไว้ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วขึ้นปราสาทถวายบังคมพระนางแล้วยืน ณ ที่ควรแห่งหนึ่ง. บทว่า กินฺนุ ความว่า ลูกของเรานั้นเป็นใบ้และเป็นง่อยเปลี้ยจริงหรือ. บทว่า ตทาความว่า ในเวลาที่ท่านฝังเขาในหลุมแล้ว เอาสันจอบทุบศีรษะ. บทว่า นิหญฺมาโน ภูมิยา ความว่า เมื่อถูกท่านฝังในพื้นดิน เขาพูดอย่างไรบ้าง. บทว่า ตํ เม อกฺขาหิ ความว่า ท่านจงบอกเรื่องทั้งหมดนั้นอย่าให้คลาดเคลื่อน. บทว่า วิวฏฺฏยิ ความว่า ลูกของเราเขาไหวมือและเท้าพร่ำกล่าวกะท่านว่า หลีกไปสารถี ท่านอย่าฆ่าเรา ดังนี้ บ้างหรือไม่.
ลำดับนั้น นายสุนันทสารถี กราบทูลพระนางว่า
ข้าแต่พระแม้เจ้า ขอพระแม่เจ้าโปรดประทาน อภัยแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ขอกราบทูลตามที่ได้ ฟังได้เห็นในสำนักพระราชโอรส แด่พระองค์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทชฺชาสิ ความว่า ถ้าพระองค์จะพึงประทานอภัย นายสุนันทสารถี นั้นคิดว่า ถ้าเราจะกราบทูลว่า พระโอรสของพระองค์ไม่เป็นคนใบ้ ไม่เป็นคนง่อยเปลี้ย ไม่เป็นหนวก มีพระดำรัสไพเราะ เป็นธรรมกถึก ดังนี้ พระราชาจะพึงมีพระดำริว่า เมื่อเป็นเช่นนั้นเหตุไร ท่านจึงไม่พาลูกของเรานั้นมา พึงกริ้วสั่งลงพระราชอาญาแก่เราแน่เราต้องขอพระทานอภัยเสียก่อน จึงกราบทูลคำนี้.
ลำดับนั้น พระนางจันทาเทวีจึงตรัสแก่นายสารถีนั้นว่า
ดูก่อนนายสารถีผู้สหาย เราให้อภัยแก่ท่าน ท่านไม่ต้องกลัว จงกล่าวตามที่ท่านได้ฟังหรือได้เห็น
ในสำนักของพระราชโอรส. แต่นั้นนายสารถีกราบทูลว่า
พระราชโอรสนั้นมิได้เป็นใบ้ มิได้เป็นง่อยเปลี้ย พระองค์มีพระวาจาสละสลวย ได้ยินว่า พระองค์กลัว ราชสมบัติ จึงได้ทรงทำการลวงเป็นอันมาก พระองค์ ทรงระลึกถึงชาติก่อน ที่พระองค์ได้เสวยราชสมบัติ พระองค์เสวยราชสมบัติในกาลนั้นแล้ว ต้องไปตก นรกอันกล้าแข็ง พระองค์เสวยราชสมบัติในกาลนั้น ๒๐ ปี แล้วต้องหมกไหม้อยู่ในนรก ๘๐,๐๐๐ ปี พระองค์กลัวจะต้องเสวยราชสมบัตินั้น ทรงอธิษฐานว่า ขอชนทั้งหลาย อย่าพึงอภิเษกเราในราชสมบัติเลย เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ตรัสในสำนักของพระชนก และพระชนนีในกาลนั้น พระราชโอรสทรงสมบูรณ์ ด้วยองคาพยพ มีพระรูปงดงามสมส่วน มีพระวาจา สละสลวย มีพระปัญญา ทรงดำรงอยู่ในบรรดาแห่ง สวรรค์ ถ้าพระแม่เจ้ามีพระราชประสงค์ จะทอดพระ เนตรเห็นพระราชโอรสของพระองค์ ก็ขอเชิญเสด็จ เถิด ข้าพระองค์ จะนำเสด็จพระแม่เจ้าไปให้ถึงที่ที่ พระเตมิยราชโอรสประทับ อยู่.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วิสฏฺวจโน ได้แก่ มีพระดำรัสบริสุทธิ์. บทว่า อกรา อาลเย พหู ความว่า ได้กระทำการลวงพระองค์เป็นอันมาก. บทว่า ปญฺโ แปลว่า มีปัญญา. บทว่า สเจ ตฺวํ ความว่านายสารถีกระทำพระราชาให้เป็นธุระ กราบทูลอย่างนี้กะทั้งสองพระองค์นั้นบทว่า ยตฺถ สมฺมติ ความว่า นายสารถีกราบทูลว่า พระโอรสของพระองค์ทรงรับปฏิญญาไว้กับข้าพระองค์ ประทับ อยู่ ณ ที่ใด ข้าพระองค์จักพาพระองค์ไป ณ ที่นั้น ควรรีบเสด็จไปโดยไม่เนิ่นช้า.
ฝ่ายเตมิยกุมารครั้นส่งนายสารถีไปแล้ว ใคร่จะทรงผนวช ครั้งนั้นท้าวสักกเทวราชทรงทราบพระหฤทัยของพระกุมารนั้น จึงตรัสสั่งพระวิสสุกรรมเทพบุตรว่า พ่อวิสสุกรรม พระเตมิยกุมารใคร่จะทรงผนวช ท่านจงไปสร้างบรรณศาลาและเครื่องบริขารแห่งบรรพชิตแก่พระกุมารนั้น พระวิสสุกรรมเทพบุตรรับเทวโองการแล้วลงจากสวรรค์ เนรมิตอาศรมขึ้นในราวป่าสามโยชน์ เนรมิตที่พักกลางคืนและกลางวัน และสระโบกขรณี ทำสถานที่นั้น ให้สมบูรณ์ด้วยต้นไม้มีผลไม่จำกัดกาล. เนรมิตที่จงกรมประมาณ ๒๔ศอกในที่ใกล้บรรณศาลา เกลี่ยทรายมีสีดังแก้ว ผลึกภายในที่จงกรม และเนรมิตเครื่องบริขาร สำหรับบรรพชิตทุกอย่าง แล้วเขียนอักษรบอกไว้ที่ฝาว่ากุลบุตรผู้ใดผู้หนึ่งใคร่จะบวช จงถือเอาเครื่องบริขารสำหรับบรรพชิตเหล่านี้บวชเถิด แล้วให้เนื้อและนก ใกล้อาศรมหนีไป เสร็จแล้วกลับไปยังที่อยู่ของตน.
ขณะนั้น พระมหาสัตว์ทอดพระเนตรเห็นอาศรมบทนั้น ทรงอ่านหนังสือแล้วก็ทรงทราบว่า ท้าวสักกเทวราชประทานให้ จึงเสด็จเข้าบรรณศาลาเปลืองภาษาของพระองค์ ทรงนุ่งผ้าเปลือกไม้สีแดง ทรงห่มผ้านั้นผืนหนึ่งทำหนึ่งเสือเฉวียงพระอังสา ทรงผูกมณฑลชฎา ยกคานเหนือพระอังสา ทรงถือธารพระกรเสด็จออกจากบรรณศาลา เมื่อจะให้สิริแห่งบรรพชิตเกิดขึ้นจึงเสด็จจงกรมกลับไปกลับมา ทรงเปล่งอุทานขึ้นว่า การบรรพชาที่เราได้แล้วเป็นสุข เป็นสุขยิ่งหนอ แล้วเสด็จเข้าบรรณศาลา ประทับนั่งบนที่ลาดด้วยใบไม้ยังอภิญญาห้าและสมาบัติแปดให้เกิด เสด็จออกจากบรรณศาลาในเวลาเย็นเก็บใบหมากเม่าที่เกิดอยู่ท้ายที่จงกรม นึ่งในภาชนะที่ท้าวสักกะประทานด้วยน้ำร้อนอัน ไม่มีรสเค็ม ไม่มีรสเปรี้ยว ไม่เผ็ด เสวย ดุจบริโภคอมฤตรสเจริญพรหมวิหารสี่สำเร็จอิริยาบถอยู่ในทีนั้น.
ฝ่ายพระเจ้ากาสิกราช ได้ทรงสดับคำของสุนันทสารถี จึงตรัสสั่งให้เรียกมหาเสนาคุต รีบร้อนใคร่ให้ทำการตระเตรียมเสด็จ ตรัสว่า
เจ้าหน้าที่ทั้งหลายจงเทียมรถเทียมม้า จงผูก เครื่องประดับช้าง จนกระทั่งสังข์และบัณเฑาะว์ จง ตีกลองหน้าเดียว จงตีกลองสองหน้า และรำมะนา อันไพเราะ ขอชาวนิคมจงตามเรามา เราจักไปให้ โอวาทแก่ลูกชาย นางสนม กุมาร พ่อค้า และ พราหมณ์ทั้งหลาย จงรีบเตรียมยาน เราจักไปให้ โอวาทแก่ลูกชาย พวกกองพลช้าง กองพลม้า กอง พลรถ กองพลราบ จงรีบเตรียมยาน เราจักไปให้ โอวาทแก่ลูกชาย ชาวชนบทและชาวนิคม จงมา ประชุมรีบเตรียมยาน เราจักไปให้โอวาทแก่ลูกชาย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุทฺธริยนฺตุ ได้แก่ จงบรรเลงสนั่น. บทว่า นทนฺตุ ได้แก่ จงเปล่งเสียง. บทว่า เอกโปกฺขรา ได้แก่ กลองหน้าเดียว. บทว่า สนฺนทฺธา ได้แก่ หุ้มไว้อย่างดี. บทว่า วคฺคู ได้แก่มีเสียงไพเราะ. บทว่า คจฺฉํ แปลว่า จักไป. บทว่า ปุตฺตนิวาทโก ความว่า เราจักไปกล่าวสอน คือให้โอวาทแก่ลูกชาย พระเจ้ากาสิกราชตรัสอย่างนี้ ด้วยมีพระราชประสงค์ว่า เราจะไปเพื่อกล่าวสอนเตมิยกุมาร ให้เธอถือคำของเรา แล้วอภิเษกตั้งเขาไว้ในกองรัตนะ ณ ที่นั้นแหละแล้วนำมา. บทว่า เนคมา ได้แก่ พวกคนมีทรัพย์. บทว่า สมาคตา ความว่า จงประชุมกันตามเรามา.
นายสารถีทั้งหลาย ที่พระราชาตรัสสั่งอย่างนี้แล้ว ก็เทียมม้าจอดรถไว้แทบประตูพระราชวัง แล้วกราบทูลให้ทรงทราบ.
พระศาสดาเมื่อทรงประกาศความข้อนั้น ตรัสว่า
นายสารถีทั้งหลาย จูงม้าที่เทียมรถและม้าสินธพ ซึ่งเป็นพาหนะว่องไว มายังประตูประราชวัง แล้ว กราบทูลว่า ม้าทั้งสองพวกนี้เทียมเสร็จแล้ว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สินฺธเว ได้แก่ ม้าที่เกิดลุ่มน้ำสินธุ. บทว่า สีฆพาหเน ความว่า จูงม้าทั้งหลายที่ถึงพร้อมด้วยความเร็ว. บทว่าสารถี แปลว่า นายสารถีทั้งหลาย. บทว่า ยุตฺเต ได้แก่ เทียมที่รถทั้งหลาย. บทว่า อุปาคญฺฉุํ ความว่า นายสารถีเหล่านั้นจูงม้าทั้งหลายที่เทียมไว้ที่รถทั้งหลายมา ครั้นมาแล้วได้กราบทูลว่า ม้าสองพวกเหล่านี้ เทียมไว้แล้ว.
แต่นั้น พระราชาตรัสว่า
ม้าอ้วนเสื่อมความว่องไว ม้าผอมเสื่อมถอยเรี่ยว แรง จงเว้นม้าผอมและม้าอ้วนเสีย จัดเทียมแต่ม้าที่ สมบูรณ์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สํสฏฺา ความว่า พระราชาตรัสว่าพวกท่านอย่าถือเอาเหล่าม้าเห็นปานนี้. บทว่า กีเส ถูเล วิวชฺชิตฺวา ความว่า พวกท่านอย่าถือเอาเหล่าม้าผอมและเหล่ามาอ้วน. บทว่า สํสฏฺา โยชิตา หยา ความว่า เทียมม้าที่ประกอบด้วยวัย วรรณะ ความว่องไวและกำลัง.
ลำดับนั้น พระราชาเมื่อเสด็จไปสำนักพระราชโอรส ตรัสสั่งให้ประชุมวรรณะ ๔ เสนี ๑๘ และพลนิกายทั้งหมด ประชุมอยู่สามวัน ใหญ่วันที่สี่ พระเจ้ากาสิกราชเสด็จออกจากพระนครพร้อมด้วยเสนา ให้เอาทรัพย์ที่พอจะเอาไปได้ไปด้วย เสด็จถึงอาศรมแห่งเตมิยราชฤาษี ทรงยินดีกับพระราชฤาษีผู้เป็นราชโอรส ทรงทำปฏิสันถารแล้ว.
พระศาสดาเมื่อทรงประกาศความข้อนั้น ตรัสว่า
แต่นั้น พระราชารีบเสด็จขึ้นประทับบนม้าสินธพอันเทียมแล้ว ได้ตรัสกะนางข้างในว่า จงตามเรา ไปทุกคน เตรียมเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ คือ พัด วาลวิชนี พระอุณหิส พระขรรค์ เศวตฉัตร และ ฉลองพระบาททอง ให้ขนขึ้นรถไปด้วย แต่นั้นพระ ราชาตรัสสั่งให้นายสารถีนำทางเสด็จเคลื่อนขบวนเข้า ไปถึงสถานที่ที่พระเตมิยราชฤๅษีประทับอยู่โดยพลัน พระเตมิยราชฤๅษี ทอดพระเนตรเห็นพระราชธิดา กำลังเสด็จมา ทรงรุ่งเรื่องด้วยพระเดชานุภาพ ทรง แวดล้อมไปด้วยหมู่อมาตย์ จึงถวายพระพรว่า ขอ ถวายพระพร มหาบพิตรทรงปราศจากพระโรคาพาธ หรือ ทรงเป็นสุขสำราญดีหรือ ราชกัญญาของพระองค์ และโยมมารดาของอาตมภาพ ไม่มีพระโรคาพาธ หรือ. พระราชาตรัสตอบว่า พระลูกรัก ดิฉันไม่มีโรคาพาธ สุขสำราญดี ราชกัญญาทั้งปวงของดีฉัน และโยมมารดาของ พระลูกรัก หาโรคภัยมิได้. ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ทูลถามพระราชาว่า ขอถวายพระพร มหาบพิตรไม่เสวยน้ำจัณฑ์ ไม่ทรงโปรดน้ำจัณฑ์หรือ พระหฤทัยของมหาบพิตร ทรงยินดีในสัจจะ ในธรรม และในทานบ้างหรือ. ลำดับนั้น พระราชาตรัสตอบว่า พระลูกรัก ดิฉันไม่ดื่มน้ำจัณฑ์ ไม่โปรด น้ำจัณฑ์ อนึ่ง ใจของดิฉันยินดีในสัจจะ ในธรรม และในทาน. พระมหาสัตว์ทูลถามว่า พาหนะมีม้าและโคเป็นต้นของมหาบพิตร ที่เขา เทียมในยาน ไม่มีโรคหรือ นำอะไร ๆ ไปได้หรือ มหาบพิตรไม่มีพยาธิที่เข้าไปแผดเผาพระสรีระหรือ. พระราชาตรัสตอบว่า พาหนะมีม้าและโคเป็นต้นของดีฉัน ที่เขา เทียมในยาน ไม่มีโรค อนึ่ง พาหนะนำอะไร ๆ ไปได้ และดีฉันไม่มีพยาธิที่เข้าไปแผดเผาสรีระ. พระมหาสัตว์ทูลถามว่า ปัจจันตชนบทของมหาบพิตรยังเจริญดีอยู่หรือ คามนิคมในท่ามกลางรัฐสีมา ของมหาบพิตรยังเป็น แผ่นดีหรือ ฉางหลวงและพระคลังของมหาบพิตร ยังบริบูรณ์ดีอยู่หรือ. พระราชาตรัสตอบว่า ปัจจันตชนบทของดิฉันยังเจริญดีอยู่ คามนิคม ในท่ามกลางรัฐสีมาของดิฉันยังเป็นปึกแผ่นดีอยู่ ฉางหลวงและพระคลังของดิฉัน ทั้งหมดยังบริบูรณ์ ดีอยู่. พระมหาสัตว์ทูลถามว่า ขอถวายพระพร มหาบพิตรเสด็จมาดีแล้ว พระองค์เสด็จมาไกลก็เหมือนใกล้ ราชบุรุษทั้งหลาย จงทอดราชบัลลังก์ให้ประทับเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปาที รถมารุยฺห ความว่า ชนฉลองพระบาททองขึ้นรถ พระราชาทรงสั่งว่า พวกท่านจงเอาเครื่องราชกกุธภัณฑ์๕ อย่างไปด้วย เพื่ออภิเษกลูก ณ ที่ตรงนั้นแหละ ดังนี้ จึงตรัสบททั้งสามเหล่านั้น. บทว่า สุวณฺเณหิ อลงฺกตา ตรัสหมายฉลองพระบาท. บทว่า อุปาคญฺฉิ แปลว่า ได้เสด็จเข้าไปแล้ว เวลาอะไร เวลาที่พระมหาสัตว์ทรงนึ่งใบหมากเม่าดับไฟแล้วประทับนั่ง. บทว่า ชลนฺตมิว เตชสา ได้แก่เหมือนรุ่งเรื่องด้วยเดชานุภาพแห่งพระราชา. บทว่า ขคฺคสํฆปริพฺยุฬฺหํ ความว่าแวดล้อมไปด้วยหมู่อมาตย์ผู้มีความผาสุกด้วยกล่าวถ้อยคำ. บทว่า เอตทพฺรวิ ความว่าพระเตมิยราชฤๅษีทรงต้อนรับพระเจ้ากาสิกราชผู้พักกองทัพไว้ภายนอกเสด็จมาบรรณศาลาด้วยพระบาท ถวายบังคมพระองค์แล้วประทับนั่งได้ตรัสคำนี้.
พระเตมิยราชฤๅษี ตรัสถามถึงความไม่มีโรคเท่านั้น ด้วยบทแม้ทั้งสองว่า กุสลํ อนามยํ. บทว่า กจฺจิ อมชฺชโป ตาต ความว่า พระเตมิยราชฤๅษีทูลถามพระเจ้ากาสิกราชว่า พระองค์เป็นผู้ไม่เสวยน้ำจัณฑ์ จะไม่เสวยน้ำจัณฑ์บ้างละหรือ. ปาฐะว่า อปฺปมชฺโสช ดังนี้ก็มี ความว่า ไม่ประมาทในกุศลกรรมทั้งหลาย. บทว่า สุรมปฺปิยํ ความว่า การดื่มสุราไม่เป็นที่รักของพระองค์ ปาฐะว่า สุรมปฺปิยา ดังนี้ก็มี ความว่า สุราไม่เป็นที่รักของพระองค์. บทว่า ธมฺเม ได้แก่ ทศพิธราชธรรม. บทว่า โยคํ ความว่า พาหนะมีม้าและโคเป็นต้น ที่ควรเทียมในยานทั้งหลาย. บทว่า กจฺจิ วหติ ความว่า ไม่มีโรคยังนำไปได้หรือ. บทว่า พาหนํ ได้แก่ พาหนะทั้งหมดมีช้างเป็นต้น. บทว่า สรีรสฺสุปตาปิยา แปลว่า เข้าไปแผดเผาสรีระบทว่า อนฺตา ได้แก่ ปัจจันตชนบท. บทว่า ผิตา แปลว่า มั่งคั่ง มีภิกษาหาได้ง่าย อยู่กันหนาแน่น. บทว่า มชฺเฌ จ ได้แก่ ท่ามกลางรัฐ. บทว่าพหลา ความว่า ชาวคามและชาวนิคมอยู่กันเป็นปึกแผ่น. บทว่า ปฏิสณฺิตํ ความว่า ปกปิดแล้ว คือคุ้มครองดีหรือบริบูรณ์. บทว่า นิสกฺกติ ความว่าพระมหาสัตว์ตรัสว่า จงทอดบัลลังก์ซึ่งเป็นที่ที่พระราชาจักประทับนั่ง พระราชาไม่ประทับนั่งบนบัลลังก์ด้วยความเคารพพระมหาสัตว์.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๓ หน้า ๑๘–๗๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๔๘ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๘ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Mā paṇḍiccayaṃ 2- vibhāvaya bālamato bhava sabbapāṇinaṃ sabbo tañjano ocināyatu evaṃ tava attho bhavissati.
Karomi te taṃ vacanaṃ yaṃ maṃ bhaṇasi devate atthakāmāsi me amma hitakāmāsi devate.
Kinnu santaramānova kāsuṃ khaṇasi sārathi puṭṭho me samma akkhāhi kiṃ kāsuyā karissasi.
Rañño mūgo ca pakkho ca putto jāto acetaso somhi raññā samajjhittho puttaṃ me nikkhaṇaṃ vane.
|398.1| Na badhiro na mūgosmi na pakkho na ca paṅgulo adhammaṃ sārathi kayirā mañce tvaṃ nikkhaṇaṃ vane |398.2| urū bāhū ca me passa bhāsitañca suṇohi me adhammaṃ sārathi kayirā mañce tvaṃ nikkhaṇaṃ vane.
Devatā nusi gandhabbo ādū sakko purindado ko vā tvaṃ kassa vā putto kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ.
|400.1| Namhi devo na gandhabbo nāpi sakko purindado kāsirañño ahaṃ putto yaṃ kāsuyā nikhaññasi 3- @Footnote: 1 Sī. Ma. mūgapakkhajātakaṃ . 2 Yu. paṇḍicciyaṃ . 3 Sī. Yu. nighaññasi. @nihaññasi itipi. |400.2| Tassa rañño ahaṃ putto yaṃ tvaṃ sammūpajīvasi adhammaṃ sārathi kayirā mañce tvaṃ nikkhaṇaṃ vane |400.3| yassa rukkhassa chāyāya nisīdeyya sayeyya vā na tassa sākhaṃ bhañjeyya mittadubbho 1- hi pāpako |400.4| yathā rukkho tathā rājā yathā sākhā tathā ahaṃ yathā chāyūpago poso evaṃ tvamasi sārathi adhammaṃ sārathi kayirā mañce tvaṃ nikkhaṇaṃ vane.
|401.1| Bahutabbhakkho 2- bhavati vippavuttho sakaṅgharā bahū naṃ upajīvanti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.2| Yaṃ yaṃ janapadaṃ yāti nigame rājadhāniyo sabbattha pūjito hoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.3| Nāssa corā pasahanti 3- nātimaññeti khattiyo 4- sabbe amitte tarati yo mittānaṃ na dubbhati. |401.4| Akuddho sagharaṃ eti sabhāya paṭinandito ñātīnaṃ uttamo hoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.5| Sakkatvā sakkato hoti garu hoti sagāravo vaṇṇakittibhato hoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.6| Pūjako labhate pūjaṃ vandako paṭivandanaṃ yasokittiñca pappoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.7| Aggi yathā pajjalati devatāva virocati @Footnote: 1 Sī. Yu. mittadūbho . 2 Ma. pahūtabhakkho . 3 Ma. pasāhanti . 4 Ma. nātibaññanti @khattiyā. Siriyā ajjahito hoti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.8| Gāvo tassa pajāyanti khette vuttaṃ virūhati vuttānaṃ phalamasnāti yo mittānaṃ na dubbhati. |401.9| Darito pabbatāto vā rukkhato patito naro cuto patiṭṭhaṃ labhati yo mittānaṃ na dubbhati. |401.10| Virūḷhamūlasantānaṃ nigrodhamiva māluto amittā nappasahanti yo mittānaṃ na dubbhati.
Ehi taṃ paṭinessāmi rājaputta sakaṃ gharaṃ rajjaṃ kārehi bhaddante kiṃ araññe karissasi.
Alaṃ me tena rajjena ñātakena 1- dhanena vā yaṃ me adhammacariyāya rajjaṃ labbhetha sārathi.
|404.1| Puṇṇapattaṃ maṃ lābhehi 2- rājaputto ito gato pitā mātā ca me dajjuṃ rājaputta tayī gate. |404.2| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā tepi attamanā dajjuṃ rājaputta tayī gate. |404.3| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā tepi attamanā dajjuṃ 3- rājaputta tayī gate. |404.4| Bahuttadhaññā jānapadā negamā ca samāgatā upayānāni me dajjuṃ rājaputta tayī gate.
|405.1| Pitu mātu cahaṃ catto raṭṭhassa nigamassa ca @Footnote: 1 Ma. ñātakehi . 2 Sī. Yu. palābhehi . 3 Sī. Yu. tepi dajjuṃ patītā me. Atho sabbakumārānaṃ natthi mayhaṃ sakaṃ gharaṃ. |405.2| Anuññāto ahaṃ matyā sañcatto pitarā ahaṃ eko araññe pabbajito na kāme abhipatthaye.
|406.1| Api ataramānānaṃ phalāsāva samijjhati vipakkabrahmacariyosmi evaṃ jānāhi sārathi. |406.2| Api ataramānānaṃ sammadattho vipaccati vipakkabrahmacariyosmi nikkhanto akutobhayo.
Evaṃ vaggukatho santo vissaṭṭhavacano ca so 1- kasmā pitu ca mātu ca santike na bhaṇī tadā.
|408.1| Nāhaṃ asandhitā pakkho na badhiro asotatā nāhaṃ ajivhatā mūgo mā maṃ mūgamadhārayi. |408.2| Purimaṃ sarāmahaṃ jātiṃ yattha rajjamakārayiṃ kārayitvā tahiṃ rajjaṃ pāpatthaṃ nirayaṃ bhusaṃ. |408.3| Vīsatiñceva vassāni tahiṃ rajjamakārayiṃ asītivassasahassāni nirayamhi apaccasiṃ 2- . |408.4| Tassa rajjassahaṃ bhīto mā maṃ rajjebhisecayuṃ tasmā pitu ca mātu ca santike na bhaṇiṃ tadā. |408.5| Uccaṅke maṃ nisīdetvā pitā atthānusāsati ekaṃ hanatha bandhatha ekaṃ kharāpaticchakaṃ. |408.6| Ekaṃ sūlasmi ubbetha iccassa anusāsati @Footnote: 1 Ma. casi . 2 Ma. apaccisaṃ. Yu. apaccayiṃ. Tāyāhaṃ pharusaṃ sutvā vācāyo samudīritā. |408.7| Amūgo mūgavaṇṇena apakkho pakkhasammato sake muttakarīsasmiṃ acchāhaṃ saṃparipluto. |408.8| Kasirañca parittañca tañca dukkhena saṃyutaṃ komaṃ jīvitamāgamma veraṃ kayirātha kenaci. |408.9| Paññāya ca alābhena dhammassa ca adassanā komaṃ jīvitamāgamma veraṃ kayirātha kenaci. |408.10| Api ataramānānaṃ phalāsāva samijjhati vipakkabrahmacariyosmi evaṃ jānāhi sārathi. |408.11| Api ataramānānaṃ sammadattho vipaccati vipakkabrahmacariyosmi nikkhanto akutobhayo.
Ahampi pabbajissāmi rājaputta tavantike avhayassu maṃ bhaddante pabbajjā mama ruccati.
Rathaṃ niyyādayitvāna anaṇo ehi sārathi anaṇassa hi pabbajjā etaṃ isībhi vaṇṇitaṃ.
|411.1| Yadeva tyāhaṃ vacanaṃ akaraṃ bhaddamatthu te tadeva me tvaṃ vacanaṃ yācito kattumarahasi. |411.2| Idheva tāva acchassu yāva rājānamānaye appeva te pitā disvā patīto sumano siyā.
|412.1| Karomi te taṃ vacanaṃ yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi Ahampi daṭṭhukāmosmi pitaraṃ me idhāgataṃ. |412.2| Ehi samma nivattassu kusalaṃ vajjāsi ñātinaṃ mātaraṃ pitaraṃ mayhaṃ vutto vajjāsi vandanaṃ.
Tassa pāde gahetvāna katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ sārathi rathamāruyha rājadvāraṃ upāgami.
|414.1| Suññaṃ mātā rathaṃ disvā ekaṃ sārathimāgataṃ assupuṇṇehi nettehi rodantī naṃ udikkhati |414.2| ayaṃ so sārathi eti nihantvā mama atrajaṃ. Nihato nūna me putto paṭhabyā bhūmivaḍḍhano |414.3| amittā nūna nandanti patītā nūna verino āgataṃ sārathiṃ disvā nihantvā mama atrajaṃ. |414.4| Suññaṃ mātā rathaṃ disvā ekaṃ sārathimāgataṃ assupuṇṇehi nettehi rodantī naṃ paripucchati 1- . |414.5| Kinnu mūgo kinnu pakkho kinnu so vilapī tadā nihaññamāno bhūmiyā taṃ me akkhāhi sārathi. |414.6| Kathaṃ hatthehi pādehi mūgo pakkho vivajjayi nihaññamāno bhūmiyā taṃ me akkhāhi pucchito.
Akkheyyante ahaṃ ayye dajjāsi abhayaṃ mama yaṃ me sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā rājaputtassa santike.
Abhayaṃ samma te dammi abhīto bhaṇa sārathi @Footnote: 1 Ma. rodantī paripucchi naṃ. Yante sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā rājaputtassa santike.
|417.1| Na so mūgo na so pakkho visaṭṭhavacano ca so rajjassa kira so bhīto akarā 1- ālaye bahū. |417.2| Purimaṃ sarati so jātiṃ yattha rajjamakārayi kārayitvā tahiṃ rajjaṃ pāpatthaṃ nirayaṃ bhusaṃ. |417.3| Vīsati ceva vassāni tahiṃ rajjamakārayi asītivassasahassāni nirayamhi apacci so. |417.4| Tassa rajjassa so bhīto mā maṃ rajjebhisecayuṃ tasmā pitu ca mātu ca santike na bhaṇī tadā. |417.5| Aṅgapaccaṅgasampanno ārohapariṇāhavā vissaṭṭhavacano pañño magge saggassa tiṭṭhati. |417.6| Sace tvaṃ daṭṭhukāmāsi rājaputtaṃ tavatrajaṃ ehi taṃ pāpayissāmi yattha sammati temiyo.
|418.1| Yojayantu rathe asse kacchaṃ nāgāni 2- bandhatha udīrayantu saṅkhapaṇḍavā nadantu ekapokkharā. |418.2| Nadantu bherī sannaddhā vaggū nadantu 3- dundubhī negamā ca maṃ anventu gacchaṃ puttanivādako 4- . |418.3| Orodhā ca kumārā ca vesiyānā ca brāhmaṇā khippaṃ yānāni yojentu gacchaṃ puttanivādako. |418.4| Hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā @Footnote: 1 Sī. Yu. akarī . 2 Ma. nāgāna . 3 Ma. vādantu . 4 Ma. nivedako. ito paraṃ @īdisameva. Khippaṃ yānāni yojentu gacchaṃ puttanivādako. |418.5| Samāgatā jānapadā negamā ca samāgatā khippaṃ yānāni yojentu gacchaṃ puttanivādako.
Asse ca sārathī yutte sindhave sīghavāhane rājadvāraṃ upāgañchuṃ yuttā deva ime hayā.
Thūlā javena hāyanti kīsā hāyanti thāmasā kīse thūle vivajjitvā 1- saṃsaṭṭhā yojitā hayā.
|421.1| Tato rājā taramāno yuttamāruyha sandanaṃ itthāgāraṃ ajjhabhāsi sabbāva anuyātha maṃ. |421.2| Vālavījanimuṇhīsaṃ khaggaṃ chattañca paṇḍaraṃ upādhī rathamāruyha suvaṇṇehi alaṅkatā. |421.3| Tato ca rājā pāyāsi purakkhitvāna sārathiṃ khippameva upāgañchi yattha sammati temiyo.
|422.1| Tañca disvāna āyantaṃ jalantamiva tejasā khattasaṅghaparibyūḷhaṃ temiyo etadabravi. |422.2| Kacci nu tāta kusalaṃ kacci tāta anāmayaṃ sabbā ca rājakaññāyo arogā mayha mātaro.
Kusalañceva me putta atho putta anāmayaṃ sabbā ca rājakaññāyo arogā tuyha mātaro.
Kacci amajjapo 2- tāta kacci te suramappiyaṃ @Footnote: 1 Ma. vivajjetvā 2 Sī. kaccissamajjapo. Kacci sacce ca dhamme ca dāne te ramatī mano.
Amajjapo ahaṃ putta atho me suramappiyaṃ atho sacce ca dhamme ca dāne me ramatī mano.
Kacci arogaṃ yoggante kacci vahati vāhanaṃ kacci te byādhiyo 1- natthi sarīrassupatāpiyā.
Atho arogaṃ yoggaṃ me atho vahati vāhanaṃ atho me byādhiyo 1- natthi sarīrassupatāpiyā.
Kacci antā ca te phītā majjhe ca bahalā tava koṭṭhāgārañca kosañca kacci te paṭisaṇṭhitaṃ 2- .
Atho antā ca me phītā majjhe ca bahalā mama koṭṭhāgārañca kosañca sabbaṃ me paṭisaṇṭhitaṃ 2- .
Svāgatante mahārāja atho te adurāgataṃ patiṭṭhāpentu 3- pallaṅkaṃ yattha rājā nisakkati.
Idheva te nisinnassa 4- niyate paṇṇasanthare etto udakamādāya pāde pakkhālayassu te.
Idampi paṇṇakaṃ mayhaṃ randhaṃ rāja aloṇakaṃ paribhuñja mahārāja pāhuno mesi āgato 5- .
Na cāhaṃ paṇṇakaṃ bhuñje na hetaṃ mayha bhojanaṃ sālīnaṃ odanaṃ bhuñje sucimaṃsūpasecanaṃ.
Accherakaṃ maṃ paṭibhāti ekakampi rahogataṃ @Footnote: 1 Ma. byādhayo . 2 Ma. paṭisanthataṃ . 3 Ma. patiṭṭhapentu . 4 Ma. nisindassu. @ 5 Ma. mesidhāgato. Edisaṃ bhuñjamānānaṃ kena vaṇṇo pasīdati.
|435.1| Eko rāja nipajjāmi niyate paṇṇasanthare tāya me ekaseyyāya rāja vaṇṇo pasīdati. |435.2| Na ca nettiṃsabandhā me rājarakkhā upaṭṭhitā tāya me ekaseyyāya rāja vaṇṇo pasīdati. |435.3| Atītaṃ nānusocāmi nappajappāmanāgataṃ paccuppannena yāpemi tena vaṇṇo pasīdati. |435.4| Anāgatappajappāya atītassānusocanā etena bālā sussanti naḷova harito luto.
|436.1| Hatthānīkaṃ rathānīkaṃ asse pattiñca cammino 1- nivesanāni rammāni ahaṃ putta dadāmi te. |436.2| Itthāgārañca te dammi sabbālaṅkārabhūsitaṃ tā putta paṭipajjassu tvaṃ no rājā bhavissasi. |436.3| Kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo kāme taṃ ramayissanti kiṃ araññe karissasi. |436.4| Paṭirājūhi te kaññā ānayissaṃ alaṅkatā tāsu putte janetvāna atha pacchā pabbajissasi. |436.5| Yuvā ca daharo cāpi 2- paṭhamuppattito 3- susū rajjaṃ kārehi bhaddante kiṃ araññe karissasi.
|437.1| Yuvā care brahmacariyaṃ brahmacārī yuvā siyā @Footnote: 1 Ma. pattī ca vammino. ito paraṃ īdisameva . 2 Ma. cāsi . 3 Ma. paṭhamuppattiko. @ito paraṃ īdisameva. Daharassa hi pabbajjā etaṃ isībhi vaṇṇitaṃ. |437.2| Yuvā care brahmacariyaṃ brahmacārī yuvā siyā brahmacariyaṃ carissāmi nāhaṃ rajjenamatthiko. |437.3| Passāmi vohaṃ daharaṃ ammatāta vadannaraṃ kicchāladdhaṃ piyaṃ puttaṃ apatvāva jaraṃ mataṃ. |437.4| Passāmi vohaṃ dahariṃ kumāriṃ cārudassaniṃ navavaṃsakalīraṃva paluttaṃ 1- jīvitakkhayaṃ 2- . |437.5| Daharāpi hi mīyanti narā ca atha nāriyo tattha ko vissase poso daharomhīti jīvite. |437.6| Yassa ratyā vivasāne āyu appataraṃ siyā appodakeva macchānaṃ kinnu komārakaṃ tahiṃ. |437.7| Niccamabbhāhato loko niccañca parivārito amoghāsu vajantīsu kiṃ maṃ rajjebhisiñcasi.
Kenamabbhāhato loko kena ca parivārito kāyo amoghā gacchanti taṃ me akkhāhi pucchito.
|439.1| Maccunābbhāhato loko jarāya parivārito ratyo amoghā gacchanti evaṃ jānāhi khattiya. |439.2| Yathāpi tante vītante 3- yaṃ yadevopavuyhati 4- appakaṃ hoti vetabbaṃ evaṃ maccāna jīvitaṃ. |439.3| Yathā vārivaho pūro gacchaṃ na 5- parivattati @Footnote: 1 Ma. paluggaṃ . 2 Sī. Yu. jīvitakkhaye . 3 Ma. vitate . 4 Ma. yaṃ yadevūpaviyyati. @Sī. Yu. yaṃ yaṃ devūpaviyyati . 5 Ma. nupanivattati. Evamāyu manussānaṃ gacchaṃ na parivattati 1- . |439.4| Yathā vārivaho pūro vahe rukkhepakūlaje evaṃ jarāya maraṇena vuyhante sabbapāṇino.
|440.1| Hatthānīkaṃ rathānīkaṃ asse pattiñca cammino nivesanāni rammāni ahaṃ putta dadāmi te. |440.2| Itthāgārañca te dammi sabbālaṅkārabhūsitaṃ tā putta paṭipajjassu tvaṃ no rājā bhavissasi. |440.3| Kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo kāme taṃ ramayissanti kiṃ araññe karissasi. |440.4| Paṭirājūhi te kaññā ānayissaṃ alaṅkatā tāsu putte janetvāna atha pacchā pabbajissasi. |440.5| Yuvā ca daharo cāpi paṭhamuppattito susū rajjaṃ kārehi bhaddante kiṃ araññe karissasi. |440.6| Koṭṭhāgārañca kosañca vāhanāni balāni ca nivesanāni rammāni ahaṃ putta dadāmi te. |440.7| Gomaṇḍalaparibyūḷho dāsīsaṅghapurakkhito 2- rajjaṃ kārehi bhaddante kiṃ araññe karissasi.
|441.1| Kiṃ maṃ dhanena khiyyetha 3- kiṃ bhariyāya marissati kiṃ yobbanena jiṇṇena 4- yaṃ jarāyābhibhuyyati. |441.2| Tattha kā nandi kā khiḍḍā kā rati kā dhanesanā @Footnote: 1 Ma. nupanivattati . 2 Ma. ...purakkhato. aparaṃpi īdisameva . 3 Ma. kiṃ dhanena @yaṃ khīyetha. Sī. kiṃ dhanena yaṃ jīyetha . 4 Sī. Yu. ciṇṇena. Kiṃ me puttehi dārehi rāja muttosmi bandhanā. |441.3| Yohaṃ 1- evaṃ pajānāmi maccu me nappamajjati antakenādhipannassa kā rati kā dhanesanā. |441.4| Phalānamiva pakkānaṃ niccaṃ patanato bhayaṃ evaṃ jātāna maccānaṃ niccaṃ maraṇato bhayaṃ. |441.5| Sāyameke na dissanti pāto diṭṭhā bahū janā pāto eke na dissanti sāyaṃ diṭṭhā bahū janā. |441.6| Ajjeva kiccamātappaṃ ko jaññā maraṇaṃ suve na hi no saṅgarantena mahāsenena maccunā. |441.7| Corā dhanassa patthenti rāja muttosmi bandhanā ehi rāja nivattassu nāhaṃ rajjena matthikoti. Temiyajātakaṃ paṭhamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๓๙๔
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘