มหาชนกชาดก
ว่าด้วยพระมหาชนกทรงบำเพ็ญวิริยบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๔๔๒ · บรรทัด ๒๘๗๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๗
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภมหาภิเนกขัมมบารมี ตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า โก ยํ มชฺเฌ สมุทฺทสฺมึ ดังนี้เป็นต้น.
ความพิสดารว่า วันหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายนั่งพรรณนามหาภิเนกขัมมบารมีของพระตถาคต ในโรงธรรมสภา พระศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เธอทั้งหลายประชุมเจรจากันถึงเรื่องอะไร เนื้อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น ที่ตถาคตออกเพื่อคุณอันยิ่งใหญ่ แม้ในกาลก่อน เมื่อยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ตถาคตก็ได้ออกเพื่อคุณอันยิ่งใหญ่เหมือนกัน ตรัสดังนี้ แล้วทรงดุษณีภาพอยู่ ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลวิงวอนให้ทรงเล่าเรื่อง จึงทรงนำอดีตนิทานมาแสดงดังต่อไปนี้.
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาล พระราชาพระนามว่า มหาชนกครองราชสมบัติในกรุงมิถิลา แคว้นวิเทหะ พระเจ้ามหาชนกราชนั้น มีพระราชโอรสสองพระองค์ คือ อริฏฐชนกพระองค์หนึ่ง โปลชนกพระองค์หนึ่งในสองพระองค์นั้น พระราชาพระราชทานตำแหน่งอุปราชแก่พระราชโอรสองค์พี่ พระราชทานตำแหน่งเสนาบดีแก่พระราชโอรสองค์น้อง กาลต่อมาพระมหาชนกราชสวรรคต พระอริฏรชนกได้ครองราชสนบัติ ทรงตั้งพระโปลชนกผู้กนิษฐภาดาเป็นอุปราช อมาตย์คนหนึ่งผู้ใกล้ชิดพระราชา ไปเฝ้าพระราชากราบทูลว่า ขอเดชะ พระอุปราชใคร่จะปลงพระชนม์พระองค์พระอริฏฐชนกราชทรงสดับคำบ่อย ๆ ก็ทำลายความสิเนหาพระอนุชา ให้จำพระโปลชนกมหาอุปราชด้วยเครื่องจองจำ ให้อยู่ในคฤหาสน์หลังหนึ่งใกล้พระราชนิเวศ มีผู้คุมรักษา พระกุมารโปลชนกทรงตั้งสัตยาธิษฐานว่า ถ้าข้าพเจ้าก่อเวรต่อพระเชษฐา เครื่องจองจำจงอย่าหลุดจากมือและเท้าของข้าพเจ้า แม้ประตูก็จงอย่าเปิด ถ้าข้าพเจ้ามิได้ก่อเวรต่อพระเชษฐา เครื่องจองจำจงหลุดจากมือและเท้าของข้าพเจ้า แม้ประตูก็จงเปิด เครื่องจองจำได้หักเป็นท่อน ๆ แม้ประตูก็เปิดในทันใดนั้น ต่อนั้นพระโปลชนกก็เสด็จออกไปยังปัจจันตคามแห่งหนึ่ง ประทับอยู่ที่ปัจจันตคามนั้น ชาวปัจจันตคามจำพระองค์ได้ก็บำรุงพระองค์ ครั้งนั้น พระอริฏฐชนกราชไม่สามารถจะจับพระองค์ได้ พระโปลชนกนั้น ได้ทำปัจจันตชนบทให้อยู่ในอำนาจโดยลำดับเป็นผู้มีบริวารมาก ทรงคิดว่า เมื่อก่อนเรามีได้ก่อเวรต่อพระเชษฐาของเราแต่บัดนี้เราจะก่อเวรละ ทรงให้ประชุมพลนิกาย แวดล้อมไปด้วยมหาชนออกจากปัจจันตคามถึงกรุงมิถิลาโดยลำดับ ให้ตั้งค่ายพักแรมกองทัพอยู่นอกพระนคร ครั้งนั้น เหล่าทหารชาวมิถิลานครทราบว่า พระโปลชนกเสด็จมาก็ขนยุทโธปกรณ์มีพาหนะช้างเป็นต้น มายังสำนักของพระโปลชนกนั้น โดยมากแม้ชาวนครคนอื่น ๆ ก็พากันมาเข้าด้วย พระโปลชนกส่งสาส์นไปถวายพระเชษฐาว่า เมื่อก่อนข้าพระองค์มิได้ก่อเวรต่อพระองค์ แต่บัดนี้ ข้าพระองค์จะก่อเวรละ พระองค์จะประทานเศวตฉัตรแก่ข้าพระองค์ หรือจะรบ พระราชาอริฏฐชนกทรงสดับดังนั้น ปรารถนาจะรบ จึงตรัสเรียกพระอัครมเหสีมาตรัสว่า ที่รัก ในการรบชนะหรือแพ้ ไม่อาจจะรู้ได้ ถ้าฉันมีอันตราย เธอพึงรักษาครรภ์ให้ดี ตรัสฉะนี้แล้วเสด็จกรีธาทัพออกจากพระนคร ครั้งนั้นทหารของพระโปลชนกยังพระอริฏฐชนกราชให้ถึงชีพตักษัยในที่รบ ชาวพระนครทั้งสิ้นรู้ว่า พระราชาสวรรคตแล้ว ก็เกิดโกลาหลกันทั่วไป ฝ่ายพระเทวีทรงทราบว่า พระราชสวามีสวรรคตแล้ว ก็รีบเก็บสิ่งของสำคัญมีทองเป็นต้น ใส่ในกระเช้า เอาผ้าเก่า ๆ ปูปิดไว้แล้วใส่ข้าวสารข้างบน ทรงนุ่งภูษาเก่าเศร้าหมองปลอมพระกายของพระองค์ วางกระเช้าบนพระเศียร เสด็จออกจากพระนครแต่กลางวันทีเดียว ไม่มีใครจำพระนางได้ พระนางเสด็จออกทางประตูทิศอุดรไม่รู้จักมรรคา เพราะไม่เคยเสด็จไปในที่ไหน ๆ ไม่อาจกำหนดทิศ จึงประทับที่ศาลาแห่งหนึ่งคอยตรัสถามว่า มีคนเดินทางไปนครกาลจัมปากะไหม เพราะเคยทรงสดับว่า มีนครกาลจัมปากะเท่านั้น ก็สัตว์ในครรภ์ของพระเทวีนั้นมิใช่สัตว์สามัญ แต่เป็นพระมหาสัตว์ผู้มีพระบารมีเต็มแล้วมาบังเกิด ด้วยเดชานุภาพแห่งพระมหาสัตว์นั้น บันดาลให้ภพของท้าวสักกเทวราชสำแดงอาการร้อน ท้าวสักกเทวราชทรงอาวัชนาการก็ทรงทราบเหตุนั้น ทรงดำริว่าสัตว์ที่บังเกิดในพระครรภ์ของพระเทวีมีบุญมาก เราควรจะไปในที่นั้น จึงเนรมิตเกวียนมีเครื่องปกปิด จัดตั้งเตียงไว้ในเกวียนนั้น เนรมิตตนเหมือนคนแก่ ขับเกวียนไปหยุดอยู่ที่ประตูศาลาที่พระเทวีประทับอยู่. ทูลถามพระเทวีว่า มีผู้ที่จะไปนครกาลจัมปากะบ้างไหม พระเทวีได้สดับดังนั้น จึงตรัสว่าข้าแต่พ่อ ข้าพเจ้าจักไป ท้าวสักกะตรัสว่า ถ้าเช่นนั้น แม่จงขึ้นนั่งบนเกวียนเถิด พระเทวีเสด็จออกมาตรัสว่า ข้าแต่พ่อ ข้าพเจ้ามีครรภ์แก่ ไม่อาจจะขึ้นเกวียนไปได้ จักขอเดินตามพ่อไปเท่านั้น แต่พ่อช่วยรับกระเช้าของข้าพเจ้านี้ขึ้นเกวียนไปด้วย ท้าวสักกะตรัสว่า แม่พูดอะไร คนที่รู้จักขับเกวียนเช่นข้าพเจ้าไม่มี แม่อย่ากลัวเลย ขึ้นนั่งบนเกวียนเถิดแม่ ด้วยอานุภาพแห่งพระโอรสของพระองค์ ในกาลที่พระเทวีจะเสด็จขึ้นเกวียน แผ่นดินได้นูนขึ้นดุจผิวละออง เต็มด้วยลมฟุ้งขึ้นฉะนั้น ตั้งจดท้ายเกวียน พระเทวีเสด็จขึ้นบรรทมบนพระที่สิริไสยาสน์ ทรงทราบว่า นี้จักเป็นเทวดา พระนางได้หยั่งลงสู่นิทรา เพราะได้บรรทมบนพระที่อันเป็นทิพย์.
ครั้งนั้น ท้าวสักกเทวราชทรงขับเกวียนถึงแม่น้ำ แห่งหนึ่ง ไกลราวสามสิบโยชน์ จึงปลุกพระเทวีแล้วตรัสว่า แม่จงลงจากเกวียนนี้อาบน้ำในแม่น้ำ จงนุ่งห่มผ้าคู่หนึ่ง ที่วางอยู่เหนือศีรษะนั้น จงหยิบของกินที่มีอยู่ภายในเกวียนนั้นมากินเถิด พระเทวีทรงทำตามอย่างนั้น แล้วบรรทมต่อไปอีก ก็ลุถึงนครกาลจัมปากะในเวลาเย็น ทอดพระเนตรเห็นประตูหอรบและกำแพงพระนคร จงตรัสถามท้าวสักกะว่า ข้าแต่พ่อ เมืองนี้ชื่ออะไร ท้าวสักกะตรัสตอบว่า นครกาลจัมปากะ แม่ พระเทวีตรัสค้านว่า พูดอะไร พ่อ นครกาลจัมปากะอยู่ห่างจากนครของพวกเราถึงหกสิบโยชน์มิใช่หรือ ท้าวสักกะตรัสว่า ถูกแล้ว แม่ แต่ตารู้จักหนทางตรง ครั้งนั้นท้าวสักกเทวราชให้พระเทวีลงจากเกวียน ณ ที่ใกล้ประตู ด้านทิศทักษิณ ตรัสบอกว่า บ้านของตาอยู่ข้างหน้า แต่แม่จงเข้าไปสู่นครนี้ ตรัสดังนี้แล้วเสด็จไปเหมือนไปข้างหน้าได้หายตัวไปยังที่ประทับของพระองค์ ส่วนพระเทวีก็ประทับนั่งอยู่ที่ศาลาแห่งหนึ่ง.
ขณะนั้น มีพราหมณ์ผู้เพ่งมนต์คนหนึ่งชาวนครกาลจัมปากะ เป็นทิศาปาโมกข์ มาณพประมาณห้าร้อยคน แวดล้อมเดินไปเพื่ออาบน้ำ แลดูมาแต่ไกลเห็นพระเทวีนั้น มีพระรูปงามยิ่งสมบูรณ์ด้วยความงามเป็นเลิศ ประทับนั่งอยู่ ณ ศาลานั้น ด้วยอานุภาพแห่งพระมหาสัตว์ผู้บังเกิดในพระครรภ์ของพระเทวี พอเห็นเท่านั้น ก็เกิดสิเนหาราวกะว่าเป็นน้องสาวของตน จึงให้เหล่ามาณพพักอยู่ภายนอก เข้าไปในศาลาแต่ผู้เดียวถามว่า น้องหญิง แม่เป็นชาวบ้านไหน พระเทวีตรัสตอบว่า ข้าแต่พ่อ ข้าพเจ้าเป็นอัครมเหสีของพระอริฏฐชนกราช กรุงมิถิลา พราหมณ์ถามว่า แม่มาที่นี้ทำไม พระเทวีตรัสตอบว่า พระอริฏฐชนกราชถูกพระโปลชนกปลงพระชนม์ เมื่อเป็นเช่นนี้ข้าพเจ้ากลัวภัยจึงหนีมา ด้วยคิดว่า จักรักษาครรภ์ไว้ พราหมณ์ถามว่า ก็ในพระนครนี้ มีใครที่เป็นพระญาติของเธอหรือ พระเทวีตรัสตอบว่า ไม่มี พ่อพราหมณ์กล่าวว่า ถ้าเช่นนั้น เธออย่าวุ่นใจไปเลย ข้าพเจ้าอุทิจจพราหมณ์มหาศาล เป็นอาจารย์ทิศาปาโมกข์ ข้าพเจ้าจักตั้งเธอไว้ ในที่เป็นน้องสาวปฏิบัติดูแลเธอ เธอจงกล่าวกะข้าพเจ้าว่า ท่านเป็นพี่ชาย แล้วจับที่เท้าทั้งสองของข้าพเจ้าคร่ำครวญเถิด พระเทวีรับคำแล้ว เปล่งเสียงดังทอดพระองค์ลงจับเท้าทั้งสองของพราหมณ์ ทั้งสองต่างก็คร่ำครวญกันอยู่ ครั้งนั้นเหล่าอันเตวาสิก ได้ยินเสียงของพราหมณ์ จึงพากันวิ่งเข้าไปยังศาลา ถามว่า ท่านอาจารย์ เกิดอะไรแก่ท่านหรือ พราหมณ์กล่าวว่า พ่อทั้งหลาย หญิงนี้เป็นน้องสาวของฉัน พลัดพรากจากฉัน ไปแต่ครั้งโน้น เหล่าอันเตวาสิกกล่าวว่าจำเดิมแก่กาลที่ท่านทั้งสองได้พบกันแล้ว ขออย่าได้วิตกเลย พราหมณ์ให้นำยานที่ปกปิดมา ให้พระเทวีประทับนั่งในยานนั้น กล่าวกะเหล่ามาณพว่า เจ้าทั้งหลายจงบอกแก่นางพราหมณีว่า หญิงนี้เป็นน้องสาวของเรา แล้วจงบอกนางพราหมณีเพื่อทำกิจทั้งปวงแก่นาง กล่าวฉะนี้แล้วส่งพระเทวีไปสู่เรือนลำดับนั้น นางพราหมณีให้พระนางสรงสนานด้วยน้ำร้อนแล้ว แต่งที่บรรทมให้บรรทม แม้พราหมณ์อาบน้ำแล้วก็กลับมาสู่เรือน สั่งให้เชิญพระนางมาในเวลาบริโภคอาหาร ด้วยคำว่า จงเชิญน้องสาวของเรามา แล้วบริโภคร่วมกับพระนาง ได้ปรนนิบัติพระนางในนิเวศของตน ไม่นานนักพระนางก็ประสูติพระโอรสมีวรรณะดังทอง พระเทวีขนานพระนามพระโอรส เหมือนพระอัยกาว่า มหาชนกกุมาร พระกุมารนั้นทรงเจริญวัยก็เล่นอยู่กับพวกเด็กเด็กพวกใดรบกวนทำให้พระกุมารขัดเคือง พระกุมารก็จับเด็กพวกนั้นให้มั่นแล้วตี ด้วยพระองค์มีพระกำลังมาก และด้วยความเป็นผู้กระด้างเพราะมานะเพราะพระองค์เกิดในตระกูลกษัตริย์ที่ไม่เจือปน พวกเด็กเหล่านั้นร้องไห้เสียงดัง เมื่อถูกถามว่า ใครตี ก็บอกว่า บุตรหญิงหม้ายตี พระกุมารทรงคิดว่าพวกเด็กว่า เราเป็นบุตรหญิงหม้าย อยู่เนือง ๆ ช่างเถอะ เราจักถามมารดาของเราวันหนึ่ง พระกุมารจึงทูลถามพระมารดาว่า ข้าแต่พระมารดา ใครเป็นบิดาของฉัน พระนางตรัสลวงพระกุมารว่า พราหมณ์เป็นบิดาของลูก วันรุ่งขึ้นพระกุมารตีเด็กทั้งหลาย เมื่อเด็กทั้งหลายกล่าวว่า บุตรหญิงหม้ายตี จึงตรัสว่าพราหมณ์เป็นบิดาของเรามิใช่หรือ ครั้น พวกเด็กถามว่า พราหมณ์เป็นอะไรกับเธอ จึงทรงคิดว่า เด็กเหล่านั้นกล่าวว่า พราหมณ์เป็นอะไรกับเธอ มารดาของเราไม่บอกเหตุการณ์นี้ตามจริง ท่านไม่บอกแก่เราตามใจของท่าน ยกไว้เถิด เราจักให้ท่านบอกความจริงให้ได้ เมื่อพระกุมารดื่มน้ำนมพระมารดาจึงกัดพระถันพระมารดาไว้ ตรัสว่า ข้าแต่แม่ แม่จงบอกบิดาแก่ฉัน ถ้าแม่ไม่บอก ฉันจักกัดพระถันของแม่ให้ขาด พระนางไม่อาจตรัสลวงพระโอรส จึงตรัสบอกว่า พ่อเป็นโอรสของพระเจ้าอริฏฐมหาชนก ในกรุงมิถิลา พระบิดาของพ่อถูกพระโปลชนกปลงพระชนม์ แม่ตั้งใจรักษาตัวพ่อ จึงมาสู่นครนี้ พราหมณ์นี้ตั้งแม่ไว้ในที่เป็นน้องสาว ปฏิบัติดูแลแม่ ตั้งแต่นั้นมา แม้ใครว่าเป็นบุตรหญิงหม้าย พระกุมารก็ไม่กริ้ว พระกุมารทรงเรียนไตรเพทและศิลปศาสตร์ทั้งปวงในภายในพระชนม์ ๑๖ ปี เมื่อมีพระชนม์ได้ ๑๖ ปี เป็นผู้ทรงพระรูปโฉมอันอุดม พระองค์ทรงคิดว่า เราจักเอาราชสมบัติซึ่งเป็นของพระบิดา จึงทูลถามพระมารดาว่า ข้าแต่พระมารดา ทรัพย์อะไร ๆ ที่พระมารดาได้มามีบ้างหรือไม่ ฉันจักค้าขายให้ทรัพย์เกิดขึ้นแล้วจักเอาราชสมบัติซึ่งเป็นของพระบิดา พระนางตรัสตอบว่า ลูกรัก แม่ไม่ได้มามือเปล่า สิ่งอันเป็นแก่นสารของเรามีอยู่สามอย่าง คือ แก้วมณี แก้วมุกดา แก้ววิเชียร ในสามอย่างนั้นแต่ละอย่างพอจะเป็นกำลังเอาราชสมบัติได้ พ่อจงรับแก้วสามอย่างนั้น คิดอ่านเอาราชสมบัติเถิด อย่าทำการค้าขายเลย พระกุมารทูลว่า ข้าแต่พระมารดาขอพระมารดาจงประทานทรัพย์นั้นกึ่งหนึ่ง แก่หม่อมฉัน จะเอาไปเมืองสุวรรณภูมิ นำทรัพย์เป็นอันมากมาแล้วเอาราชสมบัติ ซึ่งเป็นของพระบิดาทูลดังนี้แล้ว ให้พระมารดาประทานทรัพย์กึ่งหนึ่ง จำหน่ายออกเป็นสินค้าแล้วให้ขนขึ้นเรือ พร้อมกับพวกพาณิชที่จะเดินทางไปสุวรรณภูมิ แล้วกลับมาถวายบังคมลาพระมารดา ทูลว่า ข้าแต่พระมารดา หม่อมฉันจักไปเมืองสุวรรณภูมิ พระนางตรัสห้ามว่า ลูกรัก ขึ้นชื่อว่ามหาสมุทร สำเร็จประโยชน์น้อย มีอันตรายมาก อย่าไปเลย ทรัพย์ของพ่อมีมากพอประโยชน์ เอาราชสมบัติแล้ว พระกุมารทูลว่า หม่อมฉันจักไปแท้จริง ทูลลาพระมารดาถวายบังคม กระทำประทักษิณ แล้วออกไปขึ้นเรือ ในวันนั้นได้เกิดพระโรคขึ้นในพระสรีระของพระเจ้าโปลชนกราช บรรทมแล้ว เสด็จลุกขึ้นอีกไม่ได้ พวกพาณิชประมาณเจ็ดร้อยคนขึ้นสู่เรือ เรือแล่นไปได้เจ็ดร้อยโยชน์ ใช้เวลาเจ็ดวัน เรือแล่นไปด้วยกำลังคลื่นที่ร้ายกาจ ไม่อาจทรงตัวอยู่ได้ แผ่นกระดานก็แตกด้วยกำลังคลื่น น้ำเข้ามาแต่ที่นั้น ๆ เรือก็จมลงในกลางมหาสมุทรมหาชนกลัวมรณภัย ร้องไห้คร่ำครวญกราบไหว้เทวดาทั้งหลาย แต่พระมหาสัตว์ไม่ทรงกันแสง ไม่ทรงคร่ำครวญ ไม่ไหว้เทวดาทั้งหลาย พระองค์ทรงทราบว่าเรือจะจม จึงคลุกน้ำตาลกรวดกับเนยเสวยจนเต็มท้อง แล้วชุบผ้าเนื้อเกลี้ยงสองผืนด้วยน้ำมันจนชุ่ม ทรงนุ่งให้มั่น ประทับยืน เกาะเสากระโดงบนยอดเสากระโดงเวลาเรือจม มหาชนเป็นภักษาแห่งปลาและเต่า น้ำโดยรอบมีสีเหมือนโลหิต พระมหาสัตว์ประทับยืนที่ยอดเสากระโดง ทรงกำหนดทิศว่าเมืองมิถิลาอยู่ทิศนี้ ก็กระโดดจากยอดเสากระโดง ล่วงพ้นฝูงปลาและเต่า ไปตกในที่สุด อุสภะหนึ่ง เพราะพระองค์มีพระกำลังมาก พระเจ้าโปลชนกราชได้สวรรคตในวันนั้นเหมือนกัน จำเดิมแต่นั้น พระมหาสัตว์เป็นไปอยู่ในคลื่นซึ่งมีสีดังแก้วมณี เหมือนท่อนต้นกล้วยทอง ข้ามมหาสมุทรด้วยกำลังพระพาหาพระมหาสัตว์ทรงว่ายข้ามมหาสมุทรอยู่เจ็ดวัน เหมือนว่ายข้ามวันเดียว พระองค์ทรงสังเกตเวลานั้นว่า วันนี้เป็นวันอุโบสถ จึงบ้วนพระโอฐด้วยน้ำเค็มทรงสมาทานอุโบสถศีล ก็ในกาลนั้น ท้าวโลกบาลทั้งสี่มอบให้เทพธิดาชื่อมณีเมขลา เป็นผู้ดูแลรักษาสัตว์ทั้งหลาย ผู้ประกอบด้วยคุณ มีบำรุงมารดาเป็นต้น เป็นผู้ไม่สมควรจะตายในมหาสมุทร นางมณีเมขลามิได้ตรวจตรามหาสมุทรเป็นเวลาเจ็ดวัน เล่ากันว่า นางเสวยทิพยสมบัติเพลินก็เผลอสติมิได้ตรวจตรา บางอาจารย์กล่าวว่า นางเทพธิดาไปเทพสมาคมเสีย นางคิดได้ว่าวันนี้เป็นวันที่เจ็ดที่เรามิได้ตรวจความหาสมุทร มีเหตุอะไรบ้างหนอ เมื่อนางตรวจดูก็เห็นพระมหาสัตว์ จึงคิดว่า ถ้ามหาชนกกุมารจักตายในมหาสมุทรเราจักไม่ได้เข้าเทวสมาคม คิดฉะนั้นแล้ว ตกแต่งสรีระ สถิตอยู่ในอากาศไม่ไกลพระมหาสัตว์ เมื่อจะทดลองพระมหาสัตว์ จึงกล่าวคาถาแรกว่า
นี้ใคร เมื่อแลไม่เห็นฝั่งก็อุตสาหพยายามว่าย อยู่ท่ามกลางมหาสมุทร ท่านรู้อำนาจประโยชน์อะไร จึงพยายามว่ายอยู่อย่างนี้นักหนา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อปสฺสนฺตีรํ แปลว่า แลไม่เห็นฝั่งเลย. บทว่า อายุเห ได้แก่ กระทำความเพียร.
ครั้งนั้น พระมหาสัตว์ทรงดำริว่า เราว่ายข้ามมหาสมุทรมาได้เจ็ดวันเข้าวันนี้ ไม่เคยเห็นเพื่อนสองของเราเลย นี่ใครหนอมาพูดกะเรา เมื่อแลไปในอากาศก็ทอดพระเนตรเห็นนางมณีเมขลา จึงตรัสคาถาที่สองว่า
ดูก่อนเทวดา เราไตร่ตรองเห็นปฏิปทาแห่งโลก และอานิสงส์แห่งความเพียร เพราะฉะนั้น ถึงจะมองไม่ เห็นฝั่ง เราก็ต้องพยายามว่ายอยู่ท่ามกลางมหาสมุทร.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นิสมฺม วตฺตํ โลกสฺส ความว่าเรานั้นไตร่ตรอง คือใคร่ครวญวัตรคือ ปฏิปทาของโลกอยู่. บทว่า วายมสฺส จความว่า พระมหาสัตว์แสดงความว่า เราไตร่ตรองคือเห็นอานิสงส์แห่งความเพียรอยู่. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเราไตร่ตรองอยู่ คือรู้ว่า ชื่อว่าความเพียรของบุรุษย่อมไม่เสียหาย ย่อมให้ตั้งอยู่ในความสุข ฉะนั้น แม้จะมองไม่เห็นฝั่งก็ต้องพยายาม คือกระทำความเพียร อธิบายว่า เราจะไม่คำนึงถึงข้อนั้นได้อย่างไร.
นางมณีเมขลาปรารถนาจะฟังธรรมกถาของพระมหาสัตว์ จึงกล่าวคาถาอีกว่า
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๓ หน้า ๙๓–๑๕๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๔๐ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๐ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Koyaṃ majjhe samuddasmiṃ apassantīramāyuhe kiṃ 2- tvaṃ atthavasaṃ ñatvā evaṃ vāyāmase bhusaṃ.
Nisamma vattaṃ lokassa vāyamassa ca devate tasmā majjhe samuddasmiṃ apassantīramāyuhe.
Gambhīre appameyyasmiṃ tīraṃ yassa na dissati mogho te purisavāyāmo appatvāva marissasi. @Footnote: 1 Sī. Yu. sohaṃ . 2 Ma. kaṃ.
Anaṇo ñātīnaṃ hoti devānaṃ pitunañca so karaṃ purisakiccāni na ca pacchānutappati.
Apāraṇeyyaṃ yaṃ kammaṃ aphalaṃ kilamathuddayaṃ tattha ko vāyamenattho maccu yassābhinipphataṃ 1- .
|447.1| Apāraṇeyyamaccantaṃ yo viditvāna devate na rakkhe attano pāṇaṃ jaññā so yadi hāpaye. |447.2| Adhippāyaphalaṃ eke asmiṃ lokasmi devate payojayanti kammāni tāni ijjhanti vā na vā. |447.3| Sandiṭṭhikaṃ kammaphalaṃ nanu passasi devate sannā aññe tarāmahaṃ tañca passāmi santike. |447.4| So ahaṃ vāyamissāmi yathāsatti yathābalaṃ gacchaṃ pāraṃ samuddassa kassaṃ purisakāriyaṃ.
Yo tvaṃ evaṃ gate oghe appameyye mahaṇṇave dhammavāyāmasampanno kammunā nāvasīdati so tvaṃ tattheva gacchāhi yattha te nirato mano.
Suriyuggamane nidhi atho oggamane nidhi anto nidhi bahi nidhi na anto na bahi nidhi ārohane mahānidhi atho orohane nidhi catūsu mahāsālesu samantā yojane nidhi dantaggesu mahānidhi bālaggesu ca kepuke 2- @Footnote: 1 Ma. ...nippataṃ . 2 kebuketipi. Rukkhaggesu mahānidhi soḷasete mahānidhī sahassathāmo pallaṅko sīvalārādhanena ca.
|450.1| Āsiṃsetheva 1- puriso na nibbindeyya paṇḍito passāmi vohaṃ attānaṃ yathā icchiṃ tathā ahu. |450.2| Āsiṃsetheva 1- puriso na nibbindeyya paṇḍito passāmi vohaṃ attānaṃ udakā thalamubbhataṃ. |450.3| Vāyametheva puriso na nibbindeyya paṇḍito passāmi vohaṃ attānaṃ yathā icchiṃ tathā ahu. |450.4| Vāyametheva puriso na nibbindeyya paṇḍito passāmi vohaṃ attānaṃ udakā thalamubbhataṃ. |450.5| Dukkhūpanītopi naro sapañño āsaṃ na chindeyya sukhāgamāya bahū hi phassā ahitā hitā ca avitakkitāro maccumuppajjanti 2- . |450.6| Acintitampi bhavati cintitampi vinassati na hi cintāmayā bhogā itthiyā purisassa vā.
|451.1| Aporāṇaṃ 3- vata bho rājā sabbabhummo disaṃpati nājja nacce nisāmeti na gīte kurute mano. |451.2| Na mige napi uyyāne napi haṃse udikkhati mūgova tuṇhīmāsīno na atthamanusāsati. @Footnote: 1 Ma. āsīsetheva . 2 Ma. avitakkitā maccumupabbajanti . 3 Sī. Yu. apurāṇaṃ.
|452.1| Sukhakāmā rahosīlā vaggabandhā apārutā 1- kassa 2- nu ajja ārāme daharā vuḍḍhā ca acchare |452.2| atikkantavanathā dhīrā namo tesaṃ mahesinaṃ ye ussukkamhi lokamhi viharanti anussukā |452.3| te chetvā maccuno jālaṃ tantaṃ 3- māyāvino daḷhaṃ sandālayantā 4- gacchanti ko tesaṃ gatimāpaye.
|453.1| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā 5- su bhavissati. |453.2| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ visālaṃ sabbato pabhaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.3| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ bahupākāratoraṇaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.4| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ daḷhamaṭṭālakoṭṭhakaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.5| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ suvibhattaṃ mahāpathaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.6| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ suvibhattantarāpaṇaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.7| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ gavassarathapīḷitaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. @Footnote: 1 Ma. vadhabandhā apāratā . 2 Sī. Yu. kesaṃ . 3 Ma. tataṃ . 4 Ma. chinnālayattā. @ 5 Ma. kudāssu. ito paraṃ īdisameva. |453.8| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ ārāmavanamāliniṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.9| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ uyyānavanamāliniṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.10| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ pāsādavaramāliniṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.11| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ tipuraṃ rājabandhuniṃ māpitaṃ somanassena vedehena yasassinā pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.12| Kadāhaṃ videhe 1- phīte nicite dhammarakkhite pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.13| Kadāhaṃ videhe phīte ajeyye dhammarakkhite pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.14| Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.15| Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ sudhāmattikalepanaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.16| Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ sucigandhaṃ manoramaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.17| Kadāhaṃ kūṭāgāre ca vibhatte bhāgaso mite @Footnote: 1 Ma. vedehe. ito paraṃ īdisameva. Pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.18| Kadāhaṃ kūṭāgāre ca sudhāmattikalepane pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.19| Kadāhaṃ kūṭāgāre ca sucigandhe manorame pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.20| Kadāhaṃ kūṭāgāre ca litte candanaphosite pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.21| Kadāhaṃ suvaṇṇapallaṅke goṇake cittasanthate pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.22| Kadāhaṃ maṇipallaṅke goṇake cittasanthate pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.23| Kadāhaṃ kappāsakoseyyaṃ khomakodumbarāni ca pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.24| Kadāhaṃ pokkharaṇī rammā cākavākapakūjitā 1- maṇḍālakehi sañchannā padumuppalakehi ca pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.25| Kadāhaṃ hatthigumbe ca sabbālaṅkārabhūsite suvaṇṇakacche mātaṅge hemakappanivāsase |453.26| āruḷhe gāmanīyebhi tomaraṅkusapāṇibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. @Footnote: 1 Ma. cakkavākapakūjitā. |453.27| Kadāhaṃ assagumbe ca sabbālaṅkārabhūsite ājānīyeva jātiyā sindhave sīghavāhane |453.28| āruḷhe gāmanīyebhi indiyācāpadhāribhi 1- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.29| Kadāhaṃ rathaseniyo sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.30| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi 2- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.31| Kadāhaṃ sovaṇṇarathe sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.32| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.33| Kadāhaṃ sajjhurathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.34| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.35| Kadāhaṃ assarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.36| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. @Footnote: 1 Ma. illiyācāpadhāribhi . 2 Ma. vammibhi. ito paraṃ īdisameva. |453.37| Kadāhaṃ oṭṭharathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.38| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.39| Kadāhaṃ goṇarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.40| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.41| Kadāhaṃ ajarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.42| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.43| Kadāhaṃ meṇḍarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.44| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.45| Kadāhaṃ migarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.46| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.47| Kadāhaṃ hatthārohe ca sabbālaṅkārabhūsite nīlacammadhare sūre tomaraṅkusapāṇino pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.48| Kadāhaṃ assārohe ca sabbālaṅkārabhūsite nīlacammadhare sūre indiyācāpadhārino 1- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.49| Kadāhaṃ rathārohe ca sabbālaṅkārabhūsite nīlacammadhare sūre cāpahatthe kalāpino 2- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.50| Kadāhaṃ dhanuggahe ca sabbālaṅkārabhūsite nīlacammadhare sūre cāpahatthe kalāpino 2- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.51| Kadāhaṃ rājaputte ca sabbālaṅkārabhūsite citracammadhare 3- sūre kañcanāveḷudhārino 4- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.52| Kadāhaṃ ariyagaṇe vatthavante 5- alaṅkate haricandanalittaṅge kāsikuttamadhārino 6- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.53| Kadāhaṃ amaccagaṇe sabbālaṅkārabhūsite pītacammadhare sūre purato gacchamālino 7- @Footnote: 1 Ma. illiyācāpadhārine . 2 Ma. kalāpine . 3 Ma. citravammadhare . 4-6 Ma. ... @dhārine . 5 Ma. vatavante . 7 Ma. gacchamāline. Pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.54| Kadāhaṃ sattasatā bhariyā sabbālaṅkārabhūsitā pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.55| Kadāhaṃ sattasatā bhariyā susaññā tanumajjhimā pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.56| Kadāhaṃ sattasatā bhariyā assavā piyabhāṇinī pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.57| Kadāhaṃ satapalakaṃsaṃ sovaṇṇaṃ satarājikaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.58| Kadā su maṃ hatthigumbā sabbālaṅkārabhūsitā suvaṇṇakacchā mātaṅgā hemakappanivāsasā |453.59| āruḷhā gāmanīyebhi tomaraṅkusapāṇibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.60| Kadā su maṃ assagumbā sabbālaṅkārabhūsitā ājānīyāva jātiyā sindhavā sīghavāhanā |453.61| āruḷhā gāmanīyebhi indiyācāpadhāribhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.62| Kadā su maṃ rathaseniyo sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.63| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi Yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.64| Kadā su maṃ suvaṇṇarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.65| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.66| Kadā su maṃ sajjhurathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.67| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.68| Kadā su maṃ assarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.69| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.70| Kadā su maṃ oṭṭharathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.71| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.72| Kadā su maṃ goṇarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.73| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi Yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.74| Kadā su maṃ ajarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.75| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.76| Kadā su maṃ meṇḍarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.77| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.78| Kadā su maṃ migarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.79| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.80| Kadā su maṃ hatthārohā sabbālaṅkārabhūsitā nīlacammadharā sūrā tomaraṅkusapāṇino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.81| Kadā su maṃ assārohā sabbālaṅkārabhūsitā nīlacammadharā sūrā indiyācāpadhārino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.82| Kadā su maṃ rathārohā sabbālaṅkārabhūsitā Nīlacammadharā sūrā cāpahatthā kalāpino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.83| Kadā su maṃ dhanuggahā sabbālaṅkārabhūsitā nīlacammadharā sūrā cāpahatthā kalāpino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.84| Kadā su maṃ rājaputtā sabbālaṅkārabhūsitā citracammadharā sūrā kañcanāveḷadhārino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.85| Kadā su maṃ ariyagaṇā vatthavantā 1- alaṅkatā haricandanalittaṅgā kāsikuttamadhārino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.86| Kadā su maṃ amaccagaṇā sabbālaṅkārabhūsitā pītacammadharā sūrā purato gacchamālinī 2- yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.87| Kadā su maṃ sattasatā bhariyā sabbālaṅkārabhūsitā yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.88| Kadā su maṃ sattasatā bhariyā susaññā tanumajjhimā yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.89| Kadā su maṃ sattasatā bhariyā assavā piyabhāṇinī yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. @Footnote: 1 Ma. vatavantā . 2 Ma. gacchamālino. |453.90| Kadāhaṃ pattaṃ gahetvāna muṇḍo saṅghāṭipāruto piṇḍikāya carissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.91| Kadāhaṃ paṃsukūlānaṃ ujjhitānaṃ mahāpathe saṅghāṭiṃ dhārayissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.92| Kadāhaṃ sattāhaṃ meghe 1- ovuṭṭhe allacīvaro piṇḍikāya carissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.93| Kadāhaṃ sabbaṇhaṃ 2- gantvā rukkhā rukkhaṃ vanā vanaṃ anapekkho carissāmi 3- taṃ kadā su bhavissati. |453.94| Kadāhaṃ giriduggesu pahīnabhayabheravo adutiyo gamissāmi 4- taṃ kadā su bhavissati. |453.95| Kadāhaṃ vīṇarujjakova 5- sattatantiṃ manoramaṃ cittaṃ ujuṃ karissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.96| Kadāhaṃ rathakārova parikantaṃ upāhanaṃ kāmasaṃyojane checchaṃ ye dibbe ye ca mānuse.
|454.1| Tā ca sattasatā bhariyā sabbālaṅkārabhūsitā bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |454.2| Tā ca sattasatā bhariyā susaññā tanumajjhimā bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |454.3| Tā ca sattasatā bhariyā assavā piyabhāṇinī bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. @Footnote: 1 Ma. sattāhasammeghe . 2 Sī. Ma. sabbahaṃ ṭhānaṃ. Yu. sabbāhaṃ ṭhānaṃ. @ 3 Ma. gamissāmi. Sī. Yu. viharissāmi . 4 Sī. Yu. viharissāmi. @ 5 Ma. vīṇaṃva rujjako. |454.4| Tā ca sattasatā bhariyā sabbālaṅkārabhūsitā hitvā sampadavī 1- rājā pabbajjāya purakkhito. |454.5| Tā ca sattasatā bhariyā susaññā tanumajjhimā hitvā sampadavī 1- rājā pabbajjāya purakkhito. |454.6| Tā ca sattasatā bhariyā assavā piyabhāṇinī hitvā sampadavī 1- rājā pabbajjāya purakkhito. |454.7| Hitvā satapallakaṃsaṃ sovaṇṇaṃ satarājikaṃ aggahi mattikāpattaṃ taṃ dutiyābhisecanaṃ.
|455.1| Bhesmā aggisamā jālā kosā ḍayhanti bhāgaso rajataṃ jātarūpañca muttā veḷuriyā bahū |455.2| maṇayo saṅkhamuttā ca vatthakaṃ 2- haricandanaṃ ajinaṃ dantabhaṇḍañca lohaṃ kāḷāyasaṃ bahuṃ ehi rāja nivattassu mā te taṃ vinassā 3- dhanaṃ.
Susukhaṃ vata jīvāma yesanno natthi kiñcanaṃ mithilāya ḍayhamānāya na me kiñci aḍayhatha.
Aṭaviyo samuppannā raṭṭhaṃ viddhaṃsayanti te ehi rāja nivattassu mā raṭṭhaṃ vinassā 3- idaṃ.
|458.1| Susukhaṃ vata jīvāma yesanno natthi kiñcanaṃ raṭṭhe vilumpamānamhi na me kiñci ahāratha @Footnote: 1 Sī. sampaddayī. Ma. sampaddavī . 2 Ma. vatthikaṃ . 3 Ma. vinasā. |458.2| Susukhaṃ vata jīvāma yesanno natthi kiñcanaṃ pītibhakkhā bhavissāma devā ābhassarā yathā.
Kimheso mahato ghoso kā nu gāmeva kīḷiyā samaṇa tveva pucchāmi katthesobhisaṭo jano.
Mamaṃ ohāya gacchantaṃ etthesobhisaṭo jano sīmātikkamanaṃ yantaṃ munimonassa pattiyā missaṃ nandīhi gacchantaṃ kiṃ jānamanupucchasi.
Māssu tiṇṇo amaññittho 1- sarīraṃ dhārayaṃ imaṃ atīraṇeyyamidaṃ kammaṃ bahū hi paripanthayo.
Ko nu me paripanthassa mama evaṃvihārino yo neva diṭṭhe nādiṭṭhe kāmānamabhipatthaye.
Niddā tandi vijambhitā arati bhattasammado āvasanti sarīraṭṭhā bahū hi paripanthayo.
Kalyāṇaṃ vata maṃ bhavaṃ brāhmaṇa anusāsasi brāhmaṇa tveva pucchāmi ko nu tvamasi mārisa.
|465.1| Nārado iti nāmena kassapo iti maṃ vidū bhoto saṅkāse āgacchiṃ sādhu sabbhi samāgamo. |465.2| Tassa te sabbo ānando vihāro upavattatu yadūnaṃ taṃ paripūrehi khantiyā upasamena ca. |465.3| Pasāraya sannatañca unnatañca pahāraya 2- @Footnote: 1 Ma. amaññittha . 2 Ma. pasārayu. Kammaṃ vijjañca dhammañca sakkatvāna paribbaja.
|466.1| Bahū hatthī ca asse ca nagare janapadāni ca hitvā janaka pabbajito kapāle 1- ratimajjhagā |466.2| kacci nu te jānapadā mittāmaccā ca ñātakā dūbhiṃ akaṃsu janaka kasmā te taṃ aruccatha.
Na migājina jātucche ahaṃ kiñci kudācanaṃ adhammena jine ñātiṃ na cāpi ñātayo mamaṃ.
Disvāna lokavattantaṃ khajjantaṃ kaddamīkataṃ haññare vajjhare cettha yattha sanno 2- puthujjano etāhaṃ upamaṃ katvā bhikkhakosmi migājina.
Ko nu te bhagavā satthā kassetaṃ vacanaṃ suciṃ 3- na hi kappaṃ vā vijjaṃ vā paccakkhāya rathesabha samaṇamāhu vattantaṃ yathā dukkhassatikkamo.
|470.1| Na migājana jātucche ahaṃ kiñci kudācanaṃ samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi sakkatvā anupāvisiṃ. |470.2| Mahatā cānubhāvena gacchanto siriyā jalaṃ gīyamānesu gītesu vajjamānesu vaggusu |470.3| tūriyatālitasaṅghuṭṭhe 4- sammatālasamāhite sa migājina maddakkhiṃ phaliṃ ambaṃ tirocchadaṃ tudamānaṃ 5- manussehi phalakāmehi jantubhi @Footnote: 1 Sī. Yu. kapalle . 2 Sī. satto . 3 Ma. suci . 4 Ma. tūriyatāḷasaṅghuṭṭhe. @ 5 Sī. tujjamānaṃ. Ma. haññamānaṃ. Yu. taddamānaṃ. |470.4| So khohataṃ siriṃ hitvā orohitvā migājina mūlaṃ ambassupāgañchiṃ phalino nipphalassa ca |470.5| phaliṃ ambaṃ hataṃ disvā viddhastaṃ vinalīkataṃ 1- athekaṃ itaraṃ ambaṃ nīlobhāsaṃ manoramaṃ |470.6| evameva nūnamhepi issare bahukaṇṭake amittā no vadhissanti yathā ambo phalī hato |470.7| ajinamhi haññate dīpi nāgo dantehi haññati dhanamhi dhanino hanti aniketamasanthavaṃ phalī ambo aphalo ca te satthāro ubho mama.
|471.1| Sabbo jano sabyādhito 2- rājā pabbajito iti hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā |471.2| assāsayitvā janataṃ ṭhapayitvā paṭicchadaṃ puttaṃ rajje ṭhapetvāna atha pacchā pabbajissasi.
Cattā mayā jānapadā mittāmaccā ca ñātakā santi puttā videhānaṃ dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano te rajjaṃ kārayissanti mithilāyaṃ pajāpati.
|473.1| Ehi taṃ anusikkhāmi yaṃ vākyaṃ mama ruccati rajjaṃ tuvaṃ kārayantī 3- pāpaṃ duccaritaṃ bahuṃ kāyena vācā manasā yena gacchasi duggatiṃ |473.2| paradinnakena paraniṭṭhitena piṇḍena yāpeti 4- sa dhīradhammo. @Footnote: 1 Ma. vinaḷīkataṃ . 2 Ma. pabyādhito . 3 Ma. kārayasi . 4 Ma. yāpehi.
Yopi catutthe bhattakāle na bhuñje ajjhuṭṭhamāriva 1- khudāya miyye na tveva piṇḍaṃ lulitaṃ anariyaṃ kulaputtarūpo sappuriso nu seve tayidaṃ na sādhu tayidaṃ na suṭṭhu sunakhucchiṭṭhakaṃ janaka bhuñjase tuvaṃ.
Na cāpi me sīvali so abhakkho yaṃ hoti cattaṃ gihino sunakhassa vā yekeci bhogā idha dhammaladdhā sabbo so bhakkho anavayoti 2- vutto.
Kumārike upaseniye niccaṃ niggalamaṇḍite kasmā te eko bhujo janati 3- eko te na janatī 3- bhujo.
|477.1| Imasmiṃ me samaṇa hatthe paṭimukkā dunīvarā 4- saṅghaṭṭā jāyate saddo dutiyasseva sā gati |477.2| imasmiṃ me samaṇa hatthe paṭimukko ekanīvaro 5- so adutiyo na janati munibhūtova tiṭṭhati |477.3| vivādappatto dutiyo keneko vivadissati tassa te saggakāmassa ekattamuparocataṃ.
|478.1| Suṇasi sīvali gāthā kumāriyā paveditā pesiyā maṃ garahittho dutiyasseva sā gati @Footnote: 1 Sī. ajaddhumārīva. Ma. ajṭṭhamārīva. Yu. ajaddhumāriva . 2 Sī. Yu. anavajjoti. @ 3 saṇati ... saṇatī itipi . 4 Sī. Yu. dunīdhurā . 5 Sī. Yu. ekanīdhuro. |478.2| Ayaṃ dvedhā patho bhadde anuciṇṇo pathāvihi tesaṃ tvaṃ ekaṃ gaṇhāhi ahamekaṃ punāparaṃ |478.3| mā ca 1- maṃ tvaṃ pati meti nāhaṃ bhariyāti taṃ puna 2- . Imameva kathayantā thūṇaṃ nagaramupāgamuṃ. |478.4| Koṭṭhake usukārassa bhattakāle upaṭṭhite tatra ca so usukāro ekaṃ daṇḍaṃ ujuṃ kataṃ ekañca cakkhuṃ niggayha jimhamekena pekkhati.
Evanno sādhu passasi usukāra suṇohi me yadekaṃ cakkhuṃ niggayha jimhamekena pekkhasi.
|480.1| Dvīhi samaṇa cakkhūhi visālaṃ viya khāyati appatvā 3- paramaṃ 4- liṅgaṃ nujubhāvāya kappati. |480.2| Ekañca cakkhuṃ niggayha jimhamekena pekkhato sampatvā paramaṃ liṅgaṃ ujubhāvāya kappati. |480.3| Vivādappatto dutiyo keneko vivadissati tassa te saggakāmassa ekattamuparocataṃ.
|481.1| Suṇasi sīvali gāthā usukārena veditā pesiyā maṃ garahittho dutiyasseva sā gati |481.2| ayaṃ dvedhā patho bhadde anuciṇṇo pathāvihi tesaṃ tvaṃ ekaṃ gaṇhāhi ahamekaṃ punāparaṃ |481.3| neva maṃ 5- tvaṃ pati meti nāhaṃ bhariyāti taṃ puna 6- @Footnote: 1-5 Ma. mā vaca . 2-6 Ma. vā puna . 3 Ma. asampatvā . 4 Sī. Yu. paraṃ. Muñjā isakā pabyūḷhā 1- ekā vihara sīvalīti. Mahājanakajātakaṃ dutiyaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๔๔๒
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘