มหาชนกชาดก
ว่าด้วยพระมหาชนกทรงบำเพ็ญวิริยบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๔๔๒ · บรรทัด ๒๘๗๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๓ จาก ๗
เรื่องเล่า
พระมหาสัตว์ตรัสสั่งให้นำธนูนั้นมา แล้วประทับ ณ ราชบัลลังก์นั้นเอง ทรงยกสหัสสถานธนูนั้นขึ้น ดุจกงดีดฝ้ายของหญิงทั้งหลายฉะนั้น แล้วโปรดให้เล่าข้ออื่นต่อไป.
๔. ให้มอบราชสมบัติแก่ท่านผู้นำขุมทรัพย์สิบหกแห่งออกให้ปรากฏ.
พระมหาสัตว์ตรัสถามว่า ปัญหาอะไร ๆ เกี่ยวกับขุมทรัพย์นั้น มีอยู่หรือไม่ เมื่อพวกอมาตย์กราบทูลปัญหาเกี่ยวกับขุมทรัพย์ว่า มีขุมทรัพย์ที่ดวงอาทิตย์ขึ้นเป็นต้น พอพระองค์ได้ทรงสดับปัญหานั้นแล้ว เนื้อความก็ปรากฏเหมือนดวงจันทร์ในวันเพ็ญลอยเด่นอยู่ ณ ท้องฟ้าฉะนั้น ครั้นแล้วพระมหาสัตว์จึงตรัสว่า วันนี้หมดเวลาแล้ว พรุ่งนี้เราจักชี้ขุมทรัพย์ในที่ทั้งหลายนั้น ๆ รุ่งขึ้นพระมหาสัตว์ให้ประชุมเหล่าอมาตย์แล้ว ตรัสถามว่าพระราชาของพวกท่านนิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้าให้มาฉันบ้างหรือไม่กราบทูลว่า เคยนิมนต์ให้มาฉันบ้าง ขอเดชะ พระมหาสัตว์ทรงดำริว่า ดวงอาทิตย์มิใช่ดวงอาทิตย์ที่มองเห็นนี้ ดวงอาทิตย์หมายเอาพระปัจเจกพุทธเจ้า เพราะมีคุณเช่นดวงอาทิตย์ ขุมทรัพย์คงมีในสถานที่ต้อนรับพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น พระมหาสัตว์จึงตรัสถามว่า เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายมาพระราชาเสด็จไปต้อนรับตรงไหน เมื่ออมาตย์กราบทูลว่า ตรงนั้น ขอเดชะก็ตรัสสั่งให้ขุดที่นั้น นำขุมทรัพย์มาได้ จึงตรัสถามต่อไปว่า เมื่อเสด็จไปส่งพระปัจเจกพุทธเจ้าเวลากลับ เสด็จประทับยืนตรงไหน เมื่อทรงทราบว่าที่ใดแล้ว ก็โปรดให้ขุดที่นั้นนำขุมทรัพย์ออกมาได้.
มหาชนก็โห่ร้องเซ็งแซ่ถวายสาธุการสรรเสริญพระปัญญา รู้สึกปีติโสมนัสว่า ชนทั้งหลายเทียวขุด ณ ทิศที่ดวงอาทิตย์ขึ้น เพราะปัญหากล่าวว่าที่ดวงอาทิตย์ขึ้น และเที่ยวขุดในทิศที่ดวงอาทิตย์ตก เพราะปัญหากล่าวว่าที่ดวงอาทิตย์ตก แต่ขุมทรัพย์มีอยู่ในที่นี้เอง โอ อัศจรรย์หนอ แปลกหนอพระมหาสัตว์ตรัสให้ขุดนำขุมทรัพย์มาแต่ภายในกรณี แห่งพระทวารใหญ่ของพระราชฐานได้ เพราะปัญหาว่าขุมทรัพย์ภายใน ให้ขุดนำขุมทรัพย์มาแต่ภายนอกธรณีแห่งพระทวารใหญ่ของพระราชฐานได้ เพราะปัญหาว่าขุมทรัพย์ภายนอก ให้ขุดนำขุมทรัพย์มาแต่ข้างล่างพระธรณี แห่งพระทวารใหญ่ของพระราชฐานได้ เพราะปัญหาว่า ขุมทรัพย์ไม่ใช่ภายในได้ใช่ภายนอก ให้ขุดนำขุมทรัพย์มาแต่ที่เกยทอง ในเวลาเสด็จขึ้นประทับมงคลหัตถีได้ เพราะปัญหาว่าขุมทรัพย์ขาขึ้น ให้ขุดนำขุมทรัพย์มาแต่ที่เสด็จลงจากคอช้างได้ เพราะปัญหาว่าขุมทรัพย์ขาลง ให้ขุดนำหม้อทรัพย์ทั้งสี่หม้อมาแต่ภายใต้ต้นรังทั้งสี่แห่ง อันเป็นเท้าพระแท่นบรรทม อันเป็นสิริซึ่งตั้งขึ้นมาแต่พื้นดินได้ เพราะปัญหาว่า ขุมทรัพย์ทั้งสี่ ให้ขุดน้ำหม้อทรัพย์ทั้งหลายมาแต่ที่ประมาณชั่วแอกโดยรอบพระที่สิริไสยาสน์ โดยวิธีนับชั่วแอกรถประมาณโยชน์หนึ่งได้ เพราะปัญหาว่าขุมทรัพย์ในที่โยชน์หนึ่งโดยรอบ ให้ขุดหม้อทรัพย์ทั้งสองในสถานที่มงคลหัตถี แต่ที่เฉพาะหน้าแห่งงาทั้งสองแห่งช้างนั้นนาได้ เพราะปัญหาว่าขุมทรัพย์ใหญ่ที่ปลายงาทั้งสอง ให้ขุดขุมทรัพย์ในสถานที่มงคลหัตถีแห่งที่เฉพาะหน้าแห่งปลายหางของช้างนั้นมาได้ เพราะปัญหาว่า ขุมทรัพย์ที่ปลายหาง ให้วิดน้ำในสระมงคลโบกขรณีแสดงขุมทรัพย์ เพราะปัญหาว่าขุมทรัพย์ที่น้ำ ให้ขุดหม้อขุมทรัพย์มาแต่ภายในเงาไม้รัง มีปริมณฑลเวลาเที่ยงวันตรงที่โคนไม้รังใหญ่ในพระราชอุทยานได้ เพราะปัญหาว่าขุมทรัพย์ใหญ่ที่ปลายไม้ พระราชาให้นำขุมทรัพย์ใหญ่ทั้งสิบหกมาได้แล้ว ตรัสถามว่าปัญหาอื่นอะไรยังมีอีกหรือไม้ อมาตย์ทั้งหลาย กราบทูลว่า ไม่มีแล้ว พระเจ้าข้า มหาชนต่างร่าเริงแล้ว ยินดีแล้วว่า โอ อัศจรรย์ พระราชาองค์นี้เป็นบัณฑิตจริง ๆ.
ลำดับนั้น พระราชาทรงดำริว่า เราจักบริจาคทรัพย์นี้ในทานมุข จึงโปรดให้สร้างศาลาโรงทานหกหลัง คือท่ามกลางพระนครหนึ่ง ที่ประตูพระนครทั้งสี่ และที่ประตูพระราชนิเวศหนึ่ง โปรดให้เริ่มตั้งทานวัตร พระราชาโปรดให้เชิญพระมารดาและพราหมณ์มาแต่กาลจัมปากนคร ทรงทำสักการะสมโภชเป็นการใหญ่ เมื่อพระมหาสัตว์ทรงดำรงอยู่ในราชสมบัติ ในกาลเมื่อพระองค์ยังทรงเป็นดรุณราชกุมาร ชาววิเทหรัฐทั้งสิ้นเอิกเกริกกัน เพื่อจะได้เห็นพระองค์ ด้วยคิดว่า พระราชโอรสพระเจ้าอริฏฐชนกราช ทรงพระนามว่า มหาชนกราช ครองราชสมบัติเป็นพระราชาผู้บัณฑิต เฉลียวฉลาดในอุบาย เราทั้งหลายจักเห็นพระองค์ แต่นั้นมา ชนเป็นอันมากพร้อมกันนำเครื่องบรรณาการถวาย มีมหรสพใหญ่ในพระนคร ลาดเครื่องลาดที่ทำด้วยฝีมือเป็นต้นในพระราชนิเวศ ห้อยพวงของหอมพวงดอกไม้เป็นต้น โปรยปรายข้าวตอก ทำเครื่องอุปกรณ์ดอกไม้ เครื่องอบธูปและเครื่องหอม จัดตั้งไว้ซึ่งน้ำและโภชนาหารมีประการต่าง ๆ ในภาชนะเงิน ภาชนะทองคำ เพื่อเป็นเครื่องราชบรรณาการถวายพระมหาสัตว์เจ้า ยืนแวดล้อมอยู่ในที่นั้น ๆหมู่อมาตย์เฝ้าอยู่ ณ ปะรำหนึ่ง หมู่พราหมณ์เฝ้าอยู่ ณ ปะรำหนึ่ง หมู่เศรษฐีเป็นต้น ปะรำหนึ่ง เหล่านางสนมทรงรูปโฉม ปะรำหนึ่ง ฝ่ายพราหมณ์ทั้งหลายก็พร้อมกันสาธยายมนต์ เพื่ออำนวยสวัสดี เหล่าผู้กล่าวชัยมงคลด้วยปากก็พร้อมกันร้อง ถวายชัยมงคลกึกก้อง เหล่าผู้ชำนาญการขับร้องเป็นต้นก็พร้อมกันขับเพลงถวายอยู่อึงมี่ ชนทั้งหลายก็บรรเลงดนตรีเป็นร้อย ๆ อย่างอยู่ครามครัน พระราชนิเวศวังสถาน ก็บันลือลั่นสนั่นศัพท์สำเนียงเป็นเสียงเดียวกัน ปานต้องมหาสมุทรถูกลมพัดมาแต่ขุนเขายุคนธรฟัดฟาดแล้วฉะนั้นสถานที่ซึ่งพระมหาสัตว์ ทอดพระเนตรแล้ว ๆ ก็กัมปนาทหวั่นไหว.
พระมหาสัตว์ประทับ พระราชอาสน์ ภายใต้พระมหาเศวตฉัตรทอดพระเนตรสิริวิลาสอันใหญ่เพียงดังสิริของท้าวสักกเทวราช ก็ทรงอนุสรณ์ถึงความพยายาม ที่พระองค์ได้ทรงทำในมหาสมุทร เมื่อท้าวเธอทรงอนุสรณ์ถึงความพยายามเช่นนั้นแล้ว จึงทรงมนสิการว่า ชื่อว่าความเพียร ควรทำแท้ถ้าเราไม่ได้ทำความเพียรในมหาสมุทร เราจักไม่ได้สมบัตินี้ เนื้อทรงอนุสรณ์ถึงความเพียรนั้น ก็เกิดพระปีติโสมนัสซาบซ่าน จึงทรงเปล่งพระอุทานด้วยกำลังพระปีติ ตรัสว่า
บุรุษผู้เป็นบัณฑิตพึงหวังเข้าไว้ ไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นการเป็นพระราชาสมปรารถนาแก่ตน. บุรุษผู้เป็น บัณฑิตพึงหวังเข้าไว้ ไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นตัวท่าน จากน้ำขึ้นสู่บก. บุรุษผู้เป็นบัณฑิตพึงพยายามเรื่อยไป ไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นการเป็นพระราชาสมปรารถนา แก่ตน. บุรุษผู้เป็นบัณฑิตพึงพยายามเรื่อยไป ไม่พึง เบื่อหน่าย เราเห็นตัวท่านจากน้ำขึ้นสู่บก. นรชนผู้มี ปัญญาแม้ใกล้ถึงทุกข์แล้ว ก็ไม่พึงตัดความหวังที่จะ ถึงความสุข จริงอยู่ คนเป็นอันมากถูกทุกข์ กระทบกระทั่ง ก็ทำสิ่งที่ไม่มีประโยชน์ ถูกสุขกระทบกระทั่ง ก็ทำสิ่งที่มีประโยชน์ คนเหล่านั้นไม่ตรึกถึงความข้อนี้ จึงถึงความตาย. สิ่งที่นี้ได้คิดไว้ จะมีก็ได้ สิ่งที่คิดไว้ จะพินาศไปก็ได้ โภคะทั้งหลายของหญิงก็ตาม ของ ชายก็ตาม มิได้สำเร็จด้วยเพียงคิดเท่านั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อาสึเสเถว ความว่า ไม่ตัดความหวังเสีย ทำความหวังการงานของตนร่ำไป. บทว่า น นิพฺพินฺเทยฺย ความว่าพึงกระทำความเพียรไม่เบื่อหน่าย คือไม่เกียจคร้าน. บทว่า ยถา อิจฺฉึ ความว่า เราได้เป็นพระราชาดังที่เราปรารถนาทีเดียว. บทว่า อุพฺภตํ ได้แก่นำเข้าไปใกล้ คือนำเข้าไปแล้ว บทว่า ทุกฺขูปนีโตปิ ความว่า แม้ความทุกข์ทางกายและทางใจถูกต้องแล้ว. บทว่า อหิตา หิตา จ ความว่า ผู้ที่มีทุกข์สัมผัสย่อมไม่ทำสิ่งที่มีประโยชน์ ผู้ที่มีสุขสัมผัส ย่อมทำสิ่งที่มีประโยชน์. บทว่า อวิตกฺกิตาโร ได้แก่ ไม่ตรึก คือไม่คิด ท่านอธิบายว่า บรรดาผัสสะเหล่านั้น เหล่าสัตว์ที่ผัสสะไม่มีประโยชน์ถูกต้อง ไม่คิดว่า แม้ผัสสะที่มีประโยชน์ ก็มีอยู่ ผู้ทำความเพียรย่อมบรรลุผัสสะแม้นั้น ไม่คิดดังนี้จึงไม่ทำความเพียร สัตว์เหล่านั้นไม่ตรึกคือไม่คิดเนื้อความนี้ จึงไม่ได้สัมผัสที่มีประโยชน์ ย่อมเข้าถึงมัจจุ คือถึงความตาย เพราะฉะนั้น ชื่อว่าความเพียรควรกระทำแท้. บทว่า อจินฺติตมฺปิ ความว่า แม้สิ่งที่สัตว์เหล่านี้มิได้คิดไว้ก็ย่อมมีได้. บทว่า จินฺติตมฺปิ วินสฺสติ ความว่า ก็เรื่องที่ว่า เราจะครองราชสมบัติโดยไม่ต้องรบเลยนี้ เรานี้ได้คิดไว้ เรื่องที่ว่า เราจักขนทรัพย์แต่สุวรรณภูมิมารบแล้ว ครองราชสมบัติ นี้เราคิดไว้ แต่ทั้งสองเรื่องนั้นบัดนี้ เรื่องที่เราคิดไว้ หายไปแล้ว เรื่องที่เรามิได้คิดไว้เกิดขึ้นแล้ว. บทว่าน หิ จินฺตามยา โภคา ความว่า ด้วยว่าโภคะของสัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่าสำเร็จด้วยความคิดหามิได้ เพราะมิได้สำเร็จด้วยความคิด ฉะนั้น ควรทำความเพียรทีเดียว เพราะสิ่งที่มิได้คิดไว้ ย่อมมีแก่ผู้มีความเพียร.
ตั้งแต่นั้นมา พระมหาสัตว์ทรงบำเพ็ญทศพิธราชธรรม ครองราชสมบัติโดยธรรม ทรงบำรุงพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย. กาลต่อมา พระนางสีวลีเทวีประสูติพระราชโอรส ซึ่งสมบูรณ์ด้วยลักษณะแห่งความมั่งคั่งและความมีบุญ พระชนกและพระชนนี ทรงขนานพระนามว่า ทีฆาวุราชกุมาร เมื่อทีฆวุราชกุมารทรงเจริญวัย พระราชาประทานอุปราชาภิเษกแล้ว ครองราชสมบัติอยู่เจ็ดพันปี.
วันหนึ่ง เมื่อนายอุทยานบาลนำผลไม้น้อยใหญ่ต่าง ๆ และดอกไม้ต่าง ๆ มาถวาย พระมหาชนกราชมหาสัตว์ทอดพระเนตรเห็นของเหล่านั้นทรงยินดี ทรงยกย่องนายอุทยานบาลนั้น ตรัสว่า ดูก่อนนายอุทยานบาล เราใคร่จะเห็นอุทยาน ท่านจงตกแต่งไว้ นายอุทยานบาล รับพระราชดำรัสแล้วตามรับสั่ง แล้วกราบทูลให้ทรงทราบ พระมหาสัตว์ประทับบนคอช้างเสด็จออกจากพระนครด้วยราชบริพารเป็นอันมาก ถึงประตูพระราชอุทยาน ที่ใกล้ประตูพระราชอุทยานนั้น มีต้นมะม่วงสองต้นมีใบเขียวชอุ่ม ต้นหนึ่งไม่มีผลต้นหนึ่งมีผล ผลนั้นมีรสหวานเหลือเกิน ใคร ๆ ไม่อาจเก็บผลจากต้นนั้นเพราะผลซึ่งมีรสเลิศอันพระราชายังมิได้เสวย พระมหาสัตว์ประทับบนคอช้างทรงเก็บเอาผลหนึ่งเสวย ผลมะม่วงนั้นพอตั้งอยู่ที่ปลายพระชิวหาของพระมหาสัตว์ปรากฏดุจโอชารสทิพย์ พระมหาสัตว์ทรงคิดว่า เราจักกินให้มากเวลากลับ แล้วเสด็จเข้าสู่พระราชอุทยาน คนอื่น ๆ มีอุปราชเป็นต้นจนถึงคนรักษาช้าง รักษาม้า รู้ว่าพระราชาเสวยผลมีรสเลิศแล้ว ก็เก็บเอาผลมากินกัน ฝ่ายคนเหล่าอื่นยังไม่ได้ผลนั้น ก็ทำลายกิ่งด้วยท่อนไม้ ทำเสียไม่มีใบ ต้นก็หักโค่นลง มะม่วงอีกต้นหนึ่งตั้งอยู่งดงาม ดุจภูเขามีพรรณดังแก้วมณี พระราชาเสด็จออกจากพระราชอุทยาน ทอดพระเนตรเห็นดังนั้นจึงตรัสถามเหล่าอมาตย์ว่า นี่อะไรกัน เหล่าอมาตย์กราบทูลว่า มหาชนทราบว่า พระองค์เสวยผลมีรสเลิศแล้ว ต่างก็แย่งกันกินผลมะม่วงนั้น พระราชาตรัสถามว่า ใบและวรรณะของต้นนี้สิ้นไปแล้ว ใบและวรรณะของต้นนอกนี้ยังไม่สิ้นไป เพราะเหตุไร อมาตย์ทั้งหลายกราบทูลว่า ใบและวรรณะของอีกต้นหนึ่งไม่สิ้นไป เพราะไม่มีผล พระราชาทรงสดับดังนั้น ได้ความสังเวชทรงดำริว่า ต้นนี้มีวรรณะสดเขียวตั้งอยู่แล้ว เพราะไม่มีผล แต่ต้นนี้ถูกหักโค่นลง เพราะมีผล แม้ราชสมบัตินี้ก็เช่นกับต้นไม้มีผล บรรพชาเช่นกับต้นไม้หาผลมิได้ ภัยย่อมมีแก่ผู้มีความกังวล ย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่มีความกังวลก็เราจักไม่เป็นเหมือนต้นไม้มีผล จักเป็นเหมือนต้นไม่หาผลมิได้ เราจักสละราชสมบัติออกบวช ทรงอธิษฐานพระมนัสมั่น เสด็จเข้าสู่พระนคร เสด็จขึ้นปราสาทประทับที่พระทวารปราสาท ให้เรียกเสนาบดีมาตรัสสั่งว่า จำเดิมแต่วันนี้ ชนเหล่าอื่นนอกจากผู้บำรุงปฏิบัติผู้หนึ่ง ซึ่งเป็นผู้เชิญเครื่องเสวยมาและเป็นผู้ถวายน้ำบ้วนพระโอฐและไม้สีพระทนต์ อย่ามาหาเราเลย ท่านทั้งหลายจงถือตามเหล่าอมาตย์ ผู้วินิจฉัยคนเก่าว่ากล่าวราชกิจ ตั้งแต่วันนี้ไป เราจักเจริญสมณธรรมในพระตำหนักชั้นบน ตรัสสั่งดังนี้แล้ว เสด็จขึ้นสู่ปราสาทเจริญสมณธรรมพระองค์เดียวเท่านั้น เมื่อกาลล่วงไปอย่างนี้ มหาชนประชุมกันที่พระลานหลวง ไม่เห็นพระมหาสัตว์ ก็กล่าวว่า พระราชาของพวกเราไม่เหมือนพระองค์เก่า แล้วกล่าวคาถา ๒ คาถาว่า
พระราชาผู้เป็นใหญ่ไม่เหมือนแต่ก่อน เพราะ บัดนี้ ไม่ทรงตรวจตราเหล่าคนฟ้อนรำ ไม่ทรงใส่ พระทัยเหล่าเพลงขับ ไม่ทอดพระเนตรสัตว์ทวิบทจตุบาท ไม่ประพาสพระราชอุทยาน ไม่ทอดพระเนตร หมู่หงส์ พระองค์เป็นประหนึ่งคนใบ้ ประทับนั่งเฉย ไม่ทรงว่าราชกิจอะไร ๆ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มิเค เป็นคำกล่าวรวมถึงสัตว์ทั้งปวงอธิบายว่า เมื่อก่อนทรงให้ช้างชนกัน ทรงให้แพะขวิดกัน ทรงให้เหล่ามฤคต่อสู้กัน วันนี้ พระองค์ไม่ทอดพระเนตรสัตว์แม้เหล่านั้น. บทว่า อุยฺยาเน ความว่า ไม่โปรดแม้กีฬาในพระราชอุทยาน. บทว่า หํเส ความว่า ไม่ทอดพระเนตรหมู่หงส์ ในสระโบกขรณีในพระราชอุทยาน ซึ่งดาดาษไปด้วยบัวเบญจพรรณ. บทว่า มูโคว ความว่า ได้ยินว่าพวกเขาเหล่านั้น ถามผู้เชิญเครื่องเสวยและผู้ปฏิบัติบำรุงว่า พระราชาทรงปรึกษาข้อความอะไร ๆ กับ พวกท่านบ้าง เขากล่าวว่ามิได้ทรงปรึกษาเลย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้.
พระราชาทรงมีพระมนัสไม่พัวพันในกามทั้งหลาย น้อมพระทัยไปในวิเวก ทรงระลึกถึงเหล่าพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้คุ้นเคยในราชสกุล ทรงดำริว่าใครหนอจักบอกสถานที่อยู่ของพระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ผู้หากังวลมิได้เหล่านั้นแก่เรา แล้วทรงเปล่งอุทานด้วยคาถา ๓ คาถาไว้ว่า
ท่านผู้มีปัญญาทั้งหลาย ผู้ใคร่ความสุข มีศีลอัน ปกปิดแล้ว ปราศจากเครื่องผูกคือกิเลส หนุ่มก็ตาม แก่ก็ตาม มีตัณหาอันก้าวล่วงแล้ว อยู่ที่ไหนในวันนี้ ขอนอบน้อมแด่ท่านผู้มีปัญญาเหล่านั้น ผู้แสวงหาคุณ ใหญ่ ท่านผู้มีปัญญาเหล่าใดเป็นผู้ไม่ขวนขวาย อยู่ใน โลกที่มีความขวนขวาย ท่านผู้มีปัญญาเหล่านั้น ตัดเสีย ซึ่งข่ายแห่งมัจจุซึ่งขึงไว้มั่น ผู้มีมายาทำลายเสียด้วย ญาณไปอยู่ ใครพึงนำเราไปสู่ภูมิที่อยู่แต่งท่านผู้มี ป่าเหล่านั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สุขกามา ได้แก่ ผู้ใคร่ความสุข คือพระนิพพาน. บทว่า รโหสีลา ความว่า มีศีลอันปกปิดแล้ว คือประกาศคุณหาที่สุดมิได้. บทว่า วคฺคพนธา ได้แก่ เครื่องผูกคือกิเลส. บทว่า อุปารุตาแปลว่า ไปปราศแล้ว. บทว่า ทหรา วุฑฺฒา จ แปลว่า หนุ่มก็ตามแก่ก็ตาม. บทว่า อจฺฉเร แปลว่า ย่อมอยู่ เมื่อพระราชาทรงอนุสรณ์ถึงคุณของพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น เกิดพระปีติอย่างมาก ครั้งนั้น พระราชาเสด็จลุกจากบัลลังก์ทรงเปิดสีหบัญชรด้านทิศอุดร ผินพระพักตร์ไปทางทิศอุดรประดิษฐานอัญชลีไว้เหนือพระเศียร เมื่อทรงนมัสการพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ประกอบด้วยคุณอันอุดมเห็นปานนี้ จึงตรัสว่า อติกฺกนฺตวกา เป็นต้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อติกฺกนฺตวถา ได้แก่ ผู้ละตัณหาได้แล้ว. บทว่า มเหสินํ ได้แก่ ผู้แสวงหาคุณมีสีลขันธ์เป็นต้นเป็นอันมากดำรงอยู่. บทว่า อุสฺสุกฺกมฺหิ ได้แก่ ผู้ถึงความขวนขวายจากราคะเป็นต้น . บทว่า มจฺจุโน ชาลํ ได้แก่ ข่ายคือตัณหาอันกิเลสมารขึงไว้. บทว่า ตนฺตํ มายาวิโนความว่า. ผู้มีมายายิ่งทั้งหลาย กำจัดคือทำลายด้วยญาณของตนไปอยู่. บทว่าโก เตสํ คติมานเย ความว่า ใครจะพึงให้เราถึง คือพาเราไปยังนิวาสสถานของพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๓ หน้า ๙๓–๑๕๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๔๐ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๐ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Koyaṃ majjhe samuddasmiṃ apassantīramāyuhe kiṃ 2- tvaṃ atthavasaṃ ñatvā evaṃ vāyāmase bhusaṃ.
Nisamma vattaṃ lokassa vāyamassa ca devate tasmā majjhe samuddasmiṃ apassantīramāyuhe.
Gambhīre appameyyasmiṃ tīraṃ yassa na dissati mogho te purisavāyāmo appatvāva marissasi. @Footnote: 1 Sī. Yu. sohaṃ . 2 Ma. kaṃ.
Anaṇo ñātīnaṃ hoti devānaṃ pitunañca so karaṃ purisakiccāni na ca pacchānutappati.
Apāraṇeyyaṃ yaṃ kammaṃ aphalaṃ kilamathuddayaṃ tattha ko vāyamenattho maccu yassābhinipphataṃ 1- .
|447.1| Apāraṇeyyamaccantaṃ yo viditvāna devate na rakkhe attano pāṇaṃ jaññā so yadi hāpaye. |447.2| Adhippāyaphalaṃ eke asmiṃ lokasmi devate payojayanti kammāni tāni ijjhanti vā na vā. |447.3| Sandiṭṭhikaṃ kammaphalaṃ nanu passasi devate sannā aññe tarāmahaṃ tañca passāmi santike. |447.4| So ahaṃ vāyamissāmi yathāsatti yathābalaṃ gacchaṃ pāraṃ samuddassa kassaṃ purisakāriyaṃ.
Yo tvaṃ evaṃ gate oghe appameyye mahaṇṇave dhammavāyāmasampanno kammunā nāvasīdati so tvaṃ tattheva gacchāhi yattha te nirato mano.
Suriyuggamane nidhi atho oggamane nidhi anto nidhi bahi nidhi na anto na bahi nidhi ārohane mahānidhi atho orohane nidhi catūsu mahāsālesu samantā yojane nidhi dantaggesu mahānidhi bālaggesu ca kepuke 2- @Footnote: 1 Ma. ...nippataṃ . 2 kebuketipi. Rukkhaggesu mahānidhi soḷasete mahānidhī sahassathāmo pallaṅko sīvalārādhanena ca.
|450.1| Āsiṃsetheva 1- puriso na nibbindeyya paṇḍito passāmi vohaṃ attānaṃ yathā icchiṃ tathā ahu. |450.2| Āsiṃsetheva 1- puriso na nibbindeyya paṇḍito passāmi vohaṃ attānaṃ udakā thalamubbhataṃ. |450.3| Vāyametheva puriso na nibbindeyya paṇḍito passāmi vohaṃ attānaṃ yathā icchiṃ tathā ahu. |450.4| Vāyametheva puriso na nibbindeyya paṇḍito passāmi vohaṃ attānaṃ udakā thalamubbhataṃ. |450.5| Dukkhūpanītopi naro sapañño āsaṃ na chindeyya sukhāgamāya bahū hi phassā ahitā hitā ca avitakkitāro maccumuppajjanti 2- . |450.6| Acintitampi bhavati cintitampi vinassati na hi cintāmayā bhogā itthiyā purisassa vā.
|451.1| Aporāṇaṃ 3- vata bho rājā sabbabhummo disaṃpati nājja nacce nisāmeti na gīte kurute mano. |451.2| Na mige napi uyyāne napi haṃse udikkhati mūgova tuṇhīmāsīno na atthamanusāsati. @Footnote: 1 Ma. āsīsetheva . 2 Ma. avitakkitā maccumupabbajanti . 3 Sī. Yu. apurāṇaṃ.
|452.1| Sukhakāmā rahosīlā vaggabandhā apārutā 1- kassa 2- nu ajja ārāme daharā vuḍḍhā ca acchare |452.2| atikkantavanathā dhīrā namo tesaṃ mahesinaṃ ye ussukkamhi lokamhi viharanti anussukā |452.3| te chetvā maccuno jālaṃ tantaṃ 3- māyāvino daḷhaṃ sandālayantā 4- gacchanti ko tesaṃ gatimāpaye.
|453.1| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā 5- su bhavissati. |453.2| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ visālaṃ sabbato pabhaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.3| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ bahupākāratoraṇaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.4| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ daḷhamaṭṭālakoṭṭhakaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.5| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ suvibhattaṃ mahāpathaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.6| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ suvibhattantarāpaṇaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.7| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ gavassarathapīḷitaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. @Footnote: 1 Ma. vadhabandhā apāratā . 2 Sī. Yu. kesaṃ . 3 Ma. tataṃ . 4 Ma. chinnālayattā. @ 5 Ma. kudāssu. ito paraṃ īdisameva. |453.8| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ ārāmavanamāliniṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.9| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ uyyānavanamāliniṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.10| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ pāsādavaramāliniṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.11| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ tipuraṃ rājabandhuniṃ māpitaṃ somanassena vedehena yasassinā pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.12| Kadāhaṃ videhe 1- phīte nicite dhammarakkhite pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.13| Kadāhaṃ videhe phīte ajeyye dhammarakkhite pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.14| Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.15| Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ sudhāmattikalepanaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.16| Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ sucigandhaṃ manoramaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.17| Kadāhaṃ kūṭāgāre ca vibhatte bhāgaso mite @Footnote: 1 Ma. vedehe. ito paraṃ īdisameva. Pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.18| Kadāhaṃ kūṭāgāre ca sudhāmattikalepane pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.19| Kadāhaṃ kūṭāgāre ca sucigandhe manorame pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.20| Kadāhaṃ kūṭāgāre ca litte candanaphosite pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.21| Kadāhaṃ suvaṇṇapallaṅke goṇake cittasanthate pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.22| Kadāhaṃ maṇipallaṅke goṇake cittasanthate pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.23| Kadāhaṃ kappāsakoseyyaṃ khomakodumbarāni ca pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.24| Kadāhaṃ pokkharaṇī rammā cākavākapakūjitā 1- maṇḍālakehi sañchannā padumuppalakehi ca pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.25| Kadāhaṃ hatthigumbe ca sabbālaṅkārabhūsite suvaṇṇakacche mātaṅge hemakappanivāsase |453.26| āruḷhe gāmanīyebhi tomaraṅkusapāṇibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. @Footnote: 1 Ma. cakkavākapakūjitā. |453.27| Kadāhaṃ assagumbe ca sabbālaṅkārabhūsite ājānīyeva jātiyā sindhave sīghavāhane |453.28| āruḷhe gāmanīyebhi indiyācāpadhāribhi 1- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.29| Kadāhaṃ rathaseniyo sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.30| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi 2- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.31| Kadāhaṃ sovaṇṇarathe sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.32| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.33| Kadāhaṃ sajjhurathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.34| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.35| Kadāhaṃ assarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.36| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. @Footnote: 1 Ma. illiyācāpadhāribhi . 2 Ma. vammibhi. ito paraṃ īdisameva. |453.37| Kadāhaṃ oṭṭharathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.38| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.39| Kadāhaṃ goṇarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.40| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.41| Kadāhaṃ ajarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.42| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.43| Kadāhaṃ meṇḍarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.44| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.45| Kadāhaṃ migarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.46| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.47| Kadāhaṃ hatthārohe ca sabbālaṅkārabhūsite nīlacammadhare sūre tomaraṅkusapāṇino pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.48| Kadāhaṃ assārohe ca sabbālaṅkārabhūsite nīlacammadhare sūre indiyācāpadhārino 1- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.49| Kadāhaṃ rathārohe ca sabbālaṅkārabhūsite nīlacammadhare sūre cāpahatthe kalāpino 2- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.50| Kadāhaṃ dhanuggahe ca sabbālaṅkārabhūsite nīlacammadhare sūre cāpahatthe kalāpino 2- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.51| Kadāhaṃ rājaputte ca sabbālaṅkārabhūsite citracammadhare 3- sūre kañcanāveḷudhārino 4- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.52| Kadāhaṃ ariyagaṇe vatthavante 5- alaṅkate haricandanalittaṅge kāsikuttamadhārino 6- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.53| Kadāhaṃ amaccagaṇe sabbālaṅkārabhūsite pītacammadhare sūre purato gacchamālino 7- @Footnote: 1 Ma. illiyācāpadhārine . 2 Ma. kalāpine . 3 Ma. citravammadhare . 4-6 Ma. ... @dhārine . 5 Ma. vatavante . 7 Ma. gacchamāline. Pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.54| Kadāhaṃ sattasatā bhariyā sabbālaṅkārabhūsitā pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.55| Kadāhaṃ sattasatā bhariyā susaññā tanumajjhimā pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.56| Kadāhaṃ sattasatā bhariyā assavā piyabhāṇinī pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.57| Kadāhaṃ satapalakaṃsaṃ sovaṇṇaṃ satarājikaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.58| Kadā su maṃ hatthigumbā sabbālaṅkārabhūsitā suvaṇṇakacchā mātaṅgā hemakappanivāsasā |453.59| āruḷhā gāmanīyebhi tomaraṅkusapāṇibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.60| Kadā su maṃ assagumbā sabbālaṅkārabhūsitā ājānīyāva jātiyā sindhavā sīghavāhanā |453.61| āruḷhā gāmanīyebhi indiyācāpadhāribhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.62| Kadā su maṃ rathaseniyo sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.63| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi Yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.64| Kadā su maṃ suvaṇṇarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.65| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.66| Kadā su maṃ sajjhurathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.67| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.68| Kadā su maṃ assarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.69| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.70| Kadā su maṃ oṭṭharathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.71| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.72| Kadā su maṃ goṇarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.73| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi Yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.74| Kadā su maṃ ajarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.75| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.76| Kadā su maṃ meṇḍarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.77| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.78| Kadā su maṃ migarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.79| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.80| Kadā su maṃ hatthārohā sabbālaṅkārabhūsitā nīlacammadharā sūrā tomaraṅkusapāṇino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.81| Kadā su maṃ assārohā sabbālaṅkārabhūsitā nīlacammadharā sūrā indiyācāpadhārino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.82| Kadā su maṃ rathārohā sabbālaṅkārabhūsitā Nīlacammadharā sūrā cāpahatthā kalāpino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.83| Kadā su maṃ dhanuggahā sabbālaṅkārabhūsitā nīlacammadharā sūrā cāpahatthā kalāpino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.84| Kadā su maṃ rājaputtā sabbālaṅkārabhūsitā citracammadharā sūrā kañcanāveḷadhārino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.85| Kadā su maṃ ariyagaṇā vatthavantā 1- alaṅkatā haricandanalittaṅgā kāsikuttamadhārino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.86| Kadā su maṃ amaccagaṇā sabbālaṅkārabhūsitā pītacammadharā sūrā purato gacchamālinī 2- yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.87| Kadā su maṃ sattasatā bhariyā sabbālaṅkārabhūsitā yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.88| Kadā su maṃ sattasatā bhariyā susaññā tanumajjhimā yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.89| Kadā su maṃ sattasatā bhariyā assavā piyabhāṇinī yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. @Footnote: 1 Ma. vatavantā . 2 Ma. gacchamālino. |453.90| Kadāhaṃ pattaṃ gahetvāna muṇḍo saṅghāṭipāruto piṇḍikāya carissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.91| Kadāhaṃ paṃsukūlānaṃ ujjhitānaṃ mahāpathe saṅghāṭiṃ dhārayissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.92| Kadāhaṃ sattāhaṃ meghe 1- ovuṭṭhe allacīvaro piṇḍikāya carissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.93| Kadāhaṃ sabbaṇhaṃ 2- gantvā rukkhā rukkhaṃ vanā vanaṃ anapekkho carissāmi 3- taṃ kadā su bhavissati. |453.94| Kadāhaṃ giriduggesu pahīnabhayabheravo adutiyo gamissāmi 4- taṃ kadā su bhavissati. |453.95| Kadāhaṃ vīṇarujjakova 5- sattatantiṃ manoramaṃ cittaṃ ujuṃ karissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.96| Kadāhaṃ rathakārova parikantaṃ upāhanaṃ kāmasaṃyojane checchaṃ ye dibbe ye ca mānuse.
|454.1| Tā ca sattasatā bhariyā sabbālaṅkārabhūsitā bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |454.2| Tā ca sattasatā bhariyā susaññā tanumajjhimā bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |454.3| Tā ca sattasatā bhariyā assavā piyabhāṇinī bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. @Footnote: 1 Ma. sattāhasammeghe . 2 Sī. Ma. sabbahaṃ ṭhānaṃ. Yu. sabbāhaṃ ṭhānaṃ. @ 3 Ma. gamissāmi. Sī. Yu. viharissāmi . 4 Sī. Yu. viharissāmi. @ 5 Ma. vīṇaṃva rujjako. |454.4| Tā ca sattasatā bhariyā sabbālaṅkārabhūsitā hitvā sampadavī 1- rājā pabbajjāya purakkhito. |454.5| Tā ca sattasatā bhariyā susaññā tanumajjhimā hitvā sampadavī 1- rājā pabbajjāya purakkhito. |454.6| Tā ca sattasatā bhariyā assavā piyabhāṇinī hitvā sampadavī 1- rājā pabbajjāya purakkhito. |454.7| Hitvā satapallakaṃsaṃ sovaṇṇaṃ satarājikaṃ aggahi mattikāpattaṃ taṃ dutiyābhisecanaṃ.
|455.1| Bhesmā aggisamā jālā kosā ḍayhanti bhāgaso rajataṃ jātarūpañca muttā veḷuriyā bahū |455.2| maṇayo saṅkhamuttā ca vatthakaṃ 2- haricandanaṃ ajinaṃ dantabhaṇḍañca lohaṃ kāḷāyasaṃ bahuṃ ehi rāja nivattassu mā te taṃ vinassā 3- dhanaṃ.
Susukhaṃ vata jīvāma yesanno natthi kiñcanaṃ mithilāya ḍayhamānāya na me kiñci aḍayhatha.
Aṭaviyo samuppannā raṭṭhaṃ viddhaṃsayanti te ehi rāja nivattassu mā raṭṭhaṃ vinassā 3- idaṃ.
|458.1| Susukhaṃ vata jīvāma yesanno natthi kiñcanaṃ raṭṭhe vilumpamānamhi na me kiñci ahāratha @Footnote: 1 Sī. sampaddayī. Ma. sampaddavī . 2 Ma. vatthikaṃ . 3 Ma. vinasā. |458.2| Susukhaṃ vata jīvāma yesanno natthi kiñcanaṃ pītibhakkhā bhavissāma devā ābhassarā yathā.
Kimheso mahato ghoso kā nu gāmeva kīḷiyā samaṇa tveva pucchāmi katthesobhisaṭo jano.
Mamaṃ ohāya gacchantaṃ etthesobhisaṭo jano sīmātikkamanaṃ yantaṃ munimonassa pattiyā missaṃ nandīhi gacchantaṃ kiṃ jānamanupucchasi.
Māssu tiṇṇo amaññittho 1- sarīraṃ dhārayaṃ imaṃ atīraṇeyyamidaṃ kammaṃ bahū hi paripanthayo.
Ko nu me paripanthassa mama evaṃvihārino yo neva diṭṭhe nādiṭṭhe kāmānamabhipatthaye.
Niddā tandi vijambhitā arati bhattasammado āvasanti sarīraṭṭhā bahū hi paripanthayo.
Kalyāṇaṃ vata maṃ bhavaṃ brāhmaṇa anusāsasi brāhmaṇa tveva pucchāmi ko nu tvamasi mārisa.
|465.1| Nārado iti nāmena kassapo iti maṃ vidū bhoto saṅkāse āgacchiṃ sādhu sabbhi samāgamo. |465.2| Tassa te sabbo ānando vihāro upavattatu yadūnaṃ taṃ paripūrehi khantiyā upasamena ca. |465.3| Pasāraya sannatañca unnatañca pahāraya 2- @Footnote: 1 Ma. amaññittha . 2 Ma. pasārayu. Kammaṃ vijjañca dhammañca sakkatvāna paribbaja.
|466.1| Bahū hatthī ca asse ca nagare janapadāni ca hitvā janaka pabbajito kapāle 1- ratimajjhagā |466.2| kacci nu te jānapadā mittāmaccā ca ñātakā dūbhiṃ akaṃsu janaka kasmā te taṃ aruccatha.
Na migājina jātucche ahaṃ kiñci kudācanaṃ adhammena jine ñātiṃ na cāpi ñātayo mamaṃ.
Disvāna lokavattantaṃ khajjantaṃ kaddamīkataṃ haññare vajjhare cettha yattha sanno 2- puthujjano etāhaṃ upamaṃ katvā bhikkhakosmi migājina.
Ko nu te bhagavā satthā kassetaṃ vacanaṃ suciṃ 3- na hi kappaṃ vā vijjaṃ vā paccakkhāya rathesabha samaṇamāhu vattantaṃ yathā dukkhassatikkamo.
|470.1| Na migājana jātucche ahaṃ kiñci kudācanaṃ samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi sakkatvā anupāvisiṃ. |470.2| Mahatā cānubhāvena gacchanto siriyā jalaṃ gīyamānesu gītesu vajjamānesu vaggusu |470.3| tūriyatālitasaṅghuṭṭhe 4- sammatālasamāhite sa migājina maddakkhiṃ phaliṃ ambaṃ tirocchadaṃ tudamānaṃ 5- manussehi phalakāmehi jantubhi @Footnote: 1 Sī. Yu. kapalle . 2 Sī. satto . 3 Ma. suci . 4 Ma. tūriyatāḷasaṅghuṭṭhe. @ 5 Sī. tujjamānaṃ. Ma. haññamānaṃ. Yu. taddamānaṃ. |470.4| So khohataṃ siriṃ hitvā orohitvā migājina mūlaṃ ambassupāgañchiṃ phalino nipphalassa ca |470.5| phaliṃ ambaṃ hataṃ disvā viddhastaṃ vinalīkataṃ 1- athekaṃ itaraṃ ambaṃ nīlobhāsaṃ manoramaṃ |470.6| evameva nūnamhepi issare bahukaṇṭake amittā no vadhissanti yathā ambo phalī hato |470.7| ajinamhi haññate dīpi nāgo dantehi haññati dhanamhi dhanino hanti aniketamasanthavaṃ phalī ambo aphalo ca te satthāro ubho mama.
|471.1| Sabbo jano sabyādhito 2- rājā pabbajito iti hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā |471.2| assāsayitvā janataṃ ṭhapayitvā paṭicchadaṃ puttaṃ rajje ṭhapetvāna atha pacchā pabbajissasi.
Cattā mayā jānapadā mittāmaccā ca ñātakā santi puttā videhānaṃ dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano te rajjaṃ kārayissanti mithilāyaṃ pajāpati.
|473.1| Ehi taṃ anusikkhāmi yaṃ vākyaṃ mama ruccati rajjaṃ tuvaṃ kārayantī 3- pāpaṃ duccaritaṃ bahuṃ kāyena vācā manasā yena gacchasi duggatiṃ |473.2| paradinnakena paraniṭṭhitena piṇḍena yāpeti 4- sa dhīradhammo. @Footnote: 1 Ma. vinaḷīkataṃ . 2 Ma. pabyādhito . 3 Ma. kārayasi . 4 Ma. yāpehi.
Yopi catutthe bhattakāle na bhuñje ajjhuṭṭhamāriva 1- khudāya miyye na tveva piṇḍaṃ lulitaṃ anariyaṃ kulaputtarūpo sappuriso nu seve tayidaṃ na sādhu tayidaṃ na suṭṭhu sunakhucchiṭṭhakaṃ janaka bhuñjase tuvaṃ.
Na cāpi me sīvali so abhakkho yaṃ hoti cattaṃ gihino sunakhassa vā yekeci bhogā idha dhammaladdhā sabbo so bhakkho anavayoti 2- vutto.
Kumārike upaseniye niccaṃ niggalamaṇḍite kasmā te eko bhujo janati 3- eko te na janatī 3- bhujo.
|477.1| Imasmiṃ me samaṇa hatthe paṭimukkā dunīvarā 4- saṅghaṭṭā jāyate saddo dutiyasseva sā gati |477.2| imasmiṃ me samaṇa hatthe paṭimukko ekanīvaro 5- so adutiyo na janati munibhūtova tiṭṭhati |477.3| vivādappatto dutiyo keneko vivadissati tassa te saggakāmassa ekattamuparocataṃ.
|478.1| Suṇasi sīvali gāthā kumāriyā paveditā pesiyā maṃ garahittho dutiyasseva sā gati @Footnote: 1 Sī. ajaddhumārīva. Ma. ajṭṭhamārīva. Yu. ajaddhumāriva . 2 Sī. Yu. anavajjoti. @ 3 saṇati ... saṇatī itipi . 4 Sī. Yu. dunīdhurā . 5 Sī. Yu. ekanīdhuro. |478.2| Ayaṃ dvedhā patho bhadde anuciṇṇo pathāvihi tesaṃ tvaṃ ekaṃ gaṇhāhi ahamekaṃ punāparaṃ |478.3| mā ca 1- maṃ tvaṃ pati meti nāhaṃ bhariyāti taṃ puna 2- . Imameva kathayantā thūṇaṃ nagaramupāgamuṃ. |478.4| Koṭṭhake usukārassa bhattakāle upaṭṭhite tatra ca so usukāro ekaṃ daṇḍaṃ ujuṃ kataṃ ekañca cakkhuṃ niggayha jimhamekena pekkhati.
Evanno sādhu passasi usukāra suṇohi me yadekaṃ cakkhuṃ niggayha jimhamekena pekkhasi.
|480.1| Dvīhi samaṇa cakkhūhi visālaṃ viya khāyati appatvā 3- paramaṃ 4- liṅgaṃ nujubhāvāya kappati. |480.2| Ekañca cakkhuṃ niggayha jimhamekena pekkhato sampatvā paramaṃ liṅgaṃ ujubhāvāya kappati. |480.3| Vivādappatto dutiyo keneko vivadissati tassa te saggakāmassa ekattamuparocataṃ.
|481.1| Suṇasi sīvali gāthā usukārena veditā pesiyā maṃ garahittho dutiyasseva sā gati |481.2| ayaṃ dvedhā patho bhadde anuciṇṇo pathāvihi tesaṃ tvaṃ ekaṃ gaṇhāhi ahamekaṃ punāparaṃ |481.3| neva maṃ 5- tvaṃ pati meti nāhaṃ bhariyāti taṃ puna 6- @Footnote: 1-5 Ma. mā vaca . 2-6 Ma. vā puna . 3 Ma. asampatvā . 4 Sī. Yu. paraṃ. Muñjā isakā pabyūḷhā 1- ekā vihara sīvalīti. Mahājanakajātakaṃ dutiyaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๔๔๒
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘