มหาชนกชาดก
ว่าด้วยพระมหาชนกทรงบำเพ็ญวิริยบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๔๔๒ · บรรทัด ๒๘๗๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๖ จาก ๗
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า น มิคาชน ได้แก่ ข้าแต่ท่านนิคาชินะผู้เจริญ. บทว่า ชาตุจฺเฉ แปลว่า โดยส่วนเดียวนั่นเทียว. บทว่า อหํ กิญฺจิ ลุทาจนํ ความว่า ข้าพเจ้ามิได้ผจญซึ่งญาติไร ๆ ในกาลไร ๆ โดยอธรรม แม้ญาติเหล่านั้นก็มิได้ผจญซึ่งข้าพเจ้าโดยอธรรม อธิบายว่า ไม่มีญาติคนไหนได้กระทำความผิดในข้าพเจ้า ด้วยประการฉะนี้.
พระมหาสัตว์ทรงห้ามปัญหาแห่งมิคาชินดาบสนั้น อย่างนี้แล้ว บัดนี้เมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งการทรงผนวชจึงตรัสว่า
ข้าแต่ท่านมิคาชินะ ข้าพเจ้าเห็นประเพณีของ โลก เห็นโลกถูกกิเลสขบกัด ถูกกิเลสทำให้เป็นดัง เปือกตม จึงได้ทำเหตุนี้ให้เป็นเครื่องเปรียบเทียบว่า ปุถุชนจมอยู่แล้วในกิเลสวัตถุใด สัตว์เป็นอันมากย่อม ถูกประหารและถูกฆ่าในเพราะกิเลสวัตถุนั้น ดังนี้จึง ได้บวชเป็นภิกษุ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โลกวตฺตนฺตํ ความว่า ข้าพเจ้าได้เห็นวัตร คือ ประเพณีของสัตวโลกผู้โง่เขลา ผู้ไปตามวัฏฏะ เพราะเห็นดังนั้นข้าพเจ้าจึงบวช พระมหาสัตว์ทรงแสดงดังนี้. บทว่า ขชฺชนฺตํ กทฺทมีกตํ ความว่า เห็นสัตวโลกถูกกิเลสขบกัด และถูกกิเลสเหล่านั้นแหละทำให้เป็นดังเปือกตม. บทว่า ยตฺถ สนฺโน ความว่า ปุถุชนจม คือ ข้อง คือ จมลงในกิเลสวัตถุใด สัตว์ทั้งหลายเป็นอันมากต้องอยู่ในกิเลสวัตถุนั้น ย่อมถูกฆ่าบ้างย่อมคิดอยู่ในเครื่องผูกมีโซ่และเรือนจำเป็นต้นบ้าง. บทว่า เอตาหํ ความว่าหากแม้ข้าพเจ้าจักติดอยู่ในกิเลสวัตถุนี้ ข้าพเจ้าก็จักถูกฆ่าและถูกจองจำเหมือนสัตว์เหล่านั้น ดังนั้นจึงทำเหตุการณ์นั่นแหละเป็นอุปมาแห่งคนแล้วบวชเป็นภิกษุพระมหาสัตว์เรียกดาบสนั้นว่า มิคาชินะ พระมหาสัตว์ทรงทราบชื่อของดาบสนั้นได้อย่างไร ทรงทราบ เพราะทรงถามไว้ก่อนในเวลาปฏิสันถาร.
ดาบสใคร่จะฟังเหตุการณ์นั้นโดยพิสดาร จึงกล่าวคาถาว่า
ใครหนอเป็นผู้จำแนกแจกอรรถสั่งสอนพระองค์ คำอันสะอาดนี้เป็นคำของใคร ดูก่อนพระองค์ผู้เป็น จอมทัพ เพราะพระองค์มิได้ตรัสบอกสมณะผู้มีวัตร ปฏิบัติก้าวล่วงทุกข์ นอกจากกัปปสมณะหรือวิชชสมณะ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กสฺเสตํ ความว่า คำอันสะอาดนี้ คือที่ท่านกล่าว เป็นคำของใคร. บทว่า กปฺปํ ได้แก่ ดาบสผู้เป็นกรรมวาทีผู้ได้อภิญญาสมาบัติอันสำเร็จเป็นไปแล้ว. บทว่า วิชฺชํ ได้แก่ พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยวิชชาคืออาสวักขยญาณ ท่านอธิบายไว้ดังนี้ มิคาชินดาบสเรียกพระเจ้ามหาชนกราชว่า รเถสภ เพราะพระเจ้ามหาชนกราชมิได้ตรัสบอกสมณะผู้มีวัตรปฏิบัติโดยประการที่ก้าวล่วงทุกข์ได้ นอกจากกัปปสมณะหรือวิชชสมณะ คือเว้นโอวาทของท่านเสีย ใคร ๆ ได้ฟังคำของท่านเหล่านั้นแล้วสามารถที่จะปฏิบัติได้อย่างนั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ใครหนอเป็นผู้จำแนกแจกอรรถสั่งสอนพระองค์.
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์กล่าวก็ดาบสนั้นว่า
ข้าแต่ท่านมิคาชินะ ถึงข้าพเจ้าจะเคารพสมณะ หรือพราหมณ์โดยส่วนเดียวก็จริง แต่ก็ไม่เคยเข้าใกล้ ไต่ถามอะไร ๆ ในกาลไหน ๆ เลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สกฺกตฺวา ได้แก่ บูชาเพื่อต้องการจะถามคุณแห่งการบรรพชา. บทว่า อนุปาวิสึ ความว่า พระมหาสัตว์ตรัสว่าข้าพเจ้าไม่เคยเข้าใกล้ใคร ๆ ไม่ถามสมณะไร ๆ เลย เพราะพระมหาสัตว์นี้แม้ฟังธรรมในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ก็ไม่ถามคุณแห่งการบรรพชาโดยเฉพาะในกาลไหน ๆ เลย ฉะนั้นท่านจึงตรัสอย่างนี้.
ก็แลครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว พระมหาสัตว์จึงตรัสคาถาเพื่อทรงแสดงเหตุที่ทรงผนวชตั้งแต่ต้นว่า
ข้าแต่ท่านมิคาชินะ ข้าพเจ้านั้นรุ่งเรืองด้วยสิริ ไปยังพระราชอุทยานด้วยอานุภาพใหญ่ เมื่อเจ้าพนักงานกำลังขับเพลงขับและประโคมดนตรีกันอยู่ ข้าพเจ้า ได้เห็นมะม่วงมีผลภายนอกกำแพงพระราชอุทยานอัน กึกก้องด้วยเสียงดนตรี พร้อมแล้วด้วยคนร้องและคน ประโคม ข้าพเจ้าละต้นมะม่วงอันมีสิรินั้นซึ่งเหล่า มนุษย์ผู้ต้องการผลฟาดตีอยู่ ลงจากคอช้างเข้าไปโคน ต้นมะม่วง ซึ่งมีผลและไม่มีผล เห็นต้นมะม่วงที่มีผล ถูกคนเบียดเบียนกำจัดแล้ว ปราศจากใบและก้าน แต่ มะม่วงอีกต้นหนึ่งมีใบเขียวชอุ่มน่ารื่นรมย์ ศัตรูทั้งหลายจักฆ่าพวกเราผู้มีอิสระ มีศัตรูดุจหนามเป็นอัน มาก เหมือนต้นมะม่วงมีผล ลุกคนหักโค่นฉะนั้น เสือเหลืองถูกฆ่าเพราะหนัง ช้างถูกฆ่าเพราะงา คน มีทรัพย์ถูกฆ่าเพราะทรัพย์ ใครเล่าจักฆ่าผู้ไม่มีเหย้า เรือน ผู้ไม่มีสันถวะคือตัณหา มะม่วงต้นหนึ่งมีผล อีกต้นหนึ่งไม่มีผล ทั้งสองต้นนั้นเป็นผู้สั่งสอน ข้าพเจ้า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วคฺคุสุ ความว่า เมื่อดนตรีมีเสียงไพเราะอันบุคคลประโคมอยู่. บทว่า ตุริยตาลิตสํฆุฏฺเ ความว่า ในพระราชอุทยานที่กึกก้องด้วยเสียงดนตรีทั้งหลาย. บทว่า สมฺมาตาลสมาหิเต ความว่าประกอบด้วยคนขับร้องและคนประโคมทั้งหลาย. บทว่า สมิคาชิน ความว่าข้าแต่ท่านมิคาชินะ ข้าพเจ้านั้นได้เห็นแล้ว. บทว่า ผลึ อมฺพํ ความว่ามะม่วงมีผลคือต้นมะม่วงที่ผลิตผล. บทว่า ติโรจฺฉทํ ความว่า ได้เห็นต้นมะม่วงภายนอกกำแพง คือ เกิดอาศัยอยู่นอกกำแพงซึ่งตั้งอยู่ในภายในพระราชอุทยานนั่นแหละ. บทว่า ตุทมานํ แปลว่า ถูกฟาดอยู่. บทว่า โอโรหิตฺวา ความว่า ลงจากคอช้าง. บทว่า วินลีกตํ แปลว่า ทำให้ปราศจากใบไร้ก้านบทว่า เอวเนว แปลว่าฉันนั้นนั่นเที่ยว. บทว่า ผโล แปลว่า สมบูรณ์ด้วยผล. บทว่า อชินมฺหิ ได้แก่ เพื่อต้องการหนัง คือ มีหนึ่งเป็นเหตุ. บทว่า ทนฺเตสุ ความว่า ถูกฆ่าเพราะงาทั้งสองของตน คือถูกฆ่าเพราะงาเป็นเหตุ. บทว่า หนฺติ แปลว่า ถูกฆ่า. บทว่า อนิเกตมสนฺถวํ ความว่าก็ผู้ใดชื่อว่า อนิเกตะ เพราะละเหย้าเรือนบวช ชื่อว่าอสันถวะ เพราะไม่มีสันถวะ คือ ตัณหาซึ่งเป็นวัตถุแห่งสังขารทั้งปวง อธิบายว่า ใครจักฆ่าผู้นั้นซึ่งไม่มีเหย้าเรือนไม่มีสันถวะ. บทว่า เตสตฺถาโร ความว่า พระมหาสัตว์กล่าวว่า ต้นไม้สองต้นเหล่านั้นเป็นผู้สั่งสอนเรา.
มิคาชินดาบสได้ฟังดังนั้น แล้ว จึงถวายโอวาทแด่พระราชาว่า ขอพระองค์จงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด มหาบพิตร แล้วกลับ ไปยังที่อยู่ของตนทีเดียว.
เมื่อมิคาชินดาบสไปแล้ว พระนางสีวลีเทวีหมอบลงแทบพระยุคลบาทของพระราชา กราบทูลว่า
ชนทั้งปวงคือกองช้าง กองม้า กองรถ กอง เดินเท้า ตกใจว่าพระราชาทรงผนวชเสียแล้ว ขอพระองค์โปรดทำให้ชุมชนอุ่นใจ ตั้งความคุ้มครองไว้ อภิเษกพระโอรสในราชสมบัติแล้ว จึงทรงผนวชต่อ ภายหลังเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปพฺยถิโต ได้แก่ กลัว คือ หวาดสะดุ้ง. บทว่า ปฏิจฺฉทํ ความว่า ตั้งกองอารักขาไว้คุ้มครองมหาชนที่สะดุ้งกลัวว่าพระราชามิได้ทรงเหลียวแลพวกเราที่ถูกไฟไหม้บ้าง ถูกปล้นบ้าง. บทว่า ปุตฺตํ ความว่า ขอพระองค์ได้อภิเษกพระโอรสคือทีฆาวุกุมารไว้ในราชสมบัติแล้ว จึงทรงผนวชต่อภายหลังเถิด.
ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ตรัสว่า
ดูก่อนปชาบดี ชาวชนบท มิตรอมาตย์และพระ ประยูรญาติทั้งหลาย เราสละแล้ว ทีฆาวุราชกุมารผู้ยัง แว่นแคว่นให้เจริญเป็นบุตรของชาววิเทหรัฐ ชาววิเทหรัฐเหล่านั้นจักให้ครองราชสมบัติในกรุงมิถิลา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สนฺติ ปุตฺตา ความว่า ดูก่อนพระเทวีสีวลี ธรรมดาสมณะทั้งหลายย่อมไม่มีบุตร แต่ทีฆาวุกุมารเป็นบุตรของชาววิเทหรัฐ ชาววิเทหรัฐเหล่านั้นจักให้ครองราชสมบัติ พระมหาสัตว์ตรัสเรียกพระเทวีว่า ปชาปติ.
ลำดับนั้น พระนางสีวลีเทวีกราบทูลพระมหาสัตว์ว่า ข้าแต่พระองค์พระองค์ทรงผนวชเสียก่อนแล้ว ก็หม่อมฉันจะการทำอย่างไร พระมหาสัตว์จึงตรัสก็พระนางว่า ดูก่อนพระเทวี อาตมาจะให้เธอสำเหนียกตาม เธอจงทำตามคำของอาตมา แล้วตรัสว่า
มาเถิด อาตมาจะให้เธอศึกษาตามคำที่อาตมา ชอบ เมื่อเธอให้พระโอรสครองราชสมบัติ ก็จักกระทำบาปทุจริตเป็นอันมากด้วยกายวาจาใจ ซึ่งเป็นเหตุ ให้เธอไปสู่ทุคติ การที่เรายังอัตภาพให้เป็นไปด้วย ก้อนข้าวที่ผู้อื่นให้ซึ่งสำเร็จแต่ผู้อื่น นี้เป็นธรรมของ นักปราชญ์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตุวํ ความว่า เธอให้ยกเศวตฉัตรขึ้นแก่พระโอรส พร่ำสอนเรื่องราชสมบัติ ด้วยคิดว่า ลูกของเราเป็นพระราชาจักกระทำบาปเป็นอันมาก. บทว่า คจฺฉสิ ความว่า เธอจักไปสู่ทุคติด้วยบาปเป็นอันมากที่การทำด้วยกายเป็นต้นใด. บทว่า สธีรธมฺโม ความว่า ความประพฤติที่ว่าพึงยังชีวิตให้เป็นไปด้วยคำข้าวที่ได้มาด้วยลำแข้งนี้ เป็นธรรมของนักปราชญ์ทั้งหลาย.
พระมหาสัตว์ได้ประทานโอวาทแก่พระนางนั้นด้วยประการฉะนี้ เมื่อกษัตริย์ทั้งสองตรัสโต้ตอบกันและกันและเสด็จดำเนินไป พระอาทิตย์ก็อัสดงคตพระเทวีมีพระเสาวนีย์ให้ตั้งค่ายในที่อันสมควร พระมหาสัตว์เสด็จประทับแรมณ โคนไม้แห่งหนึ่ง ประทับอยู่ ณ ที่นั้น ตลอดราตรี รุ่งขึ้นทรงทำสรีรกิจแล้วเสด็จไปตามมรรคา ฝ่ายพระเทวีตรัสสั่งให้เสนาตามมาภายหลัง แล้วเสด็จไปเบื้องหลังแห่งพระมหาสัตว์ ทั้งสองพระองค์นั้นเสด็จถึงถูนนครในเวสาภิกขาจารขณะนั้น มีบุรุษคนหนึ่งภายในเมือง ซื้อเนื้อก้อนใหญ่มาแต่เขียงขายเนื้อ เสียบหลาวย่างบนถ่านเพลิงให้สุกแล้ว วางไว้ที่กระดานเพื่อให้เย็นได้ยืนอยู่ เมื่อบุรุษนั้นส่งใจไปที่อื่น สุนัขตัวหนึ่งคาบก้อนเนื้อนั้นหนีไป บุรุษนั้นรู้แล้วไล่ตามสุนัขนั้นไปเพียงนอกประตูด้านทักษิณ เบื่อหน่ายหมดอาลัยก็กลับบ้าน พระราชากับพระเทวีเสด็จมาข้างหน้าสุนัขตามทางสองแพร่ง สุนัขนั้นทิ้งก้อนเนื้อหนีไปด้วยความกลัว พระมหาสัตว์ทอดพระนครเห็นก้อนเนื้อนั้น ทรงจินตนาการว่าสุนัขนี้ทิ้งก้อนเนื้อนี้ไม่เหลียวแลเลยหนีไปแล้ว แม้คนอื่นผู้เป็นเจ้าของก็ไม่ปรากฏ อาหารเห็นปานนี้หาโทษมิได้ ชื่อว่าบังสุกุลบิณฑบาต เราจักบริโภคก้อนเนื้อนั้น พระองค์จึงนำบาตรดินออก ถือเอาเนื้อก้อนนั้นปัดฝุ่นแล้วใส่ลงในบาตร เสด็จไปยังที่มีน้ำบริบูรณ์ ทรงพิจารณาแล้ว เริ่มเสวยเนื้อก้อนนั้นลำดับนั้น พระเทวีทรงดำริว่า ถ้าพระราชานี้มีพระราชประสงค์ราชสมบัติ จะไม่พึงเสวยก้อนเนื้อเห็นปานนี้ ซึ่งน่าเกลียด เปื้อนฝุ่น เป็นเดนสุนัข บัดนี้พระองค์จักมิใช่พระราชสวามีของเรา ทรงดำริฉะนี้แล้ว กราบทูลพระองค์ว่าข้าแต่พระมหาราชพระองค์ช่างเสวยเนื้อที่น่าเกลียดเห็นปานนี้ได้ พระมหาสัตว์ตรัสว่า ดูก่อนพระเทวี เธอไม่รู้จักความวิเศษของบิณฑบาตนี้เพราะเขลาตรัสฉะนี้แล้วทรงพิจารณาสถานที่ก้อนเนื้อนั้นตั้งอยู่ เสวยก้อนเนื้อนั้นดุจเสวยอมตรส บ้วนพระโอฐล้างพระหัตถ์และพระบาทแล้ว ขณะนั้นพระเทวีเมื่อจะทรงตำหนิพระราชา จึงตรัสว่า
คนที่ฉลาดแม้ไม่ได้บริโภคอาหารสี่มื้อ ราวกะ ว่าจะตายด้วยความอด ก็ยอมตายเสียด้วยความอด เขา จะไม่ยอมบริโภคก้อนเนื้อคลุกฝุ่นไม่สะอาดเลย ข้าแต่ พระมหาชน พระองค์สิเสวยได้ซึ่งก้อนเนื้ออันเป็น เดนสุนัข ไม่สะอาดน่าเกลียดนัก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อชฺฌุฏฺมาริว ความว่า เหมือนใกล้จะตาย. บทว่า ลุลิตํ ได้แก่ คลุกฝุ่น. บทว่า อนริยํ ได้แก่ ไม่ดี นุอักษรในบทว่า นุ เสเว เป็นนิบาตลงในอรรถถามโต้ตอบ มีคำอธิบายว่าแม้ถ้าจะไม่ได้บริโภคอาหารสี่มื้อ หรือจะตายเสียด้วยความอด แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น คนฉลาดก็ไม่ยอมบริโภคอาหารเห็นปานนี้เลย คือไม่บริโภคอย่างพระองค์. บทว่า ตยิทํ แปลว่า นี้นั้น.
พระมหาสัตว์ ตรัสตอบว่า
ดูก่อนพระนางสีวลี ก้อนเนื้อนั้น ไม่ชื่อว่าเป็น อาหารของอาตมาหามิได้ เพราะถึงจะเป็นของคน ครองเรือนหรือของสุนัข ก็สละแล้ว ของบริโภค เหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกนี้ที่บุคคลได้มาแล้วโดยชอบ ธรรม ของบริโภคทั้งหมดนั้น กล่าวกันว่า ไม่มีโทษ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อภกฺโข ความว่า บิณฑบาตนั้นจะไม่ชื่อว่าเป็นภักษาหารของอาตมาหามิได้. บทว่า ยํ โหติ ความว่า ของสิ่งใดที่คฤหัสถ์หรือสุนัขสละแล้ว ของสิ่งนั้น ชื่อว่าบังสุกุล เป็นของไม่มีโทษเพราะไม่มีเจ้าของ. บทว่า เย เกจิ ความว่า เพราะฉะนั้น โภคะเหล่าใดเหล่าหนึ่งแม้อื่น ๆ ที่ได้มาโดยชอบธรรม. บทว่า สพฺโพ โส ภกฺโข อนวโยความว่า ไม่มีโทษ คือแม้จะมีคนดูอยู่บ่อย ๆ ก็ไม่บกพร่อง บริบูรณ์ด้วยคุณไม่มีโทษ แต่ลาภที่ได้มาโดยไม่ชอบธรรม ถึงจะมีค่าตั้งแสน ก็น่าเกลียดอยู่นั้นเอง.
เมื่อกษัตริย์สององค์ตรัสสนทนากะกันอยู่อย่างนี้ พลางเสด็จดำเนินไปก็ลุถึงประตูถูนนคร เมื่อทารกทั้งหลายในนครนั้นกำลังเล่นกันอยู่ มีนางกุมาริกาคนหนึ่งเอากระด้งน้อยฝัดทรายเล่นอยู่ กำไลอันหนึ่งสวมอยู่ในข้อมือข้างหนึ่งของนาง กำไลสองอันสวมอยู่ในข้อมือข้างหนึ่ง กำไลสองอันนั้น กระทบกันมีเสียง กำไลอีกอันหนึ่งไม่มีเสียง พระราชาทรงทราบเหตุนั้น มีพระดำริว่าบัดนี้ พระนางสีวลีตามหลังเรามา ขึ้นชื่อว่าสตรีย่อมเป็นมลทินของบรรพชิตชนทั้งหลายเห็นนางตามเรามา จักติเตียนเราว่า บรรพชิตนี้แม้บวชแล้ว ก็ยังไม่สามารถจะละภรรยาได้ ถ้านางกุมารีนี้ฉลาด จักพูดถึงเหตุให้นางสีวลีกลับเราจักฟังถ้อยคำของนางกุมารีนี้แล้วส่งนางสีวลีกลับ มีพระดำริฉะนั้นแล้ว เสด็จเข้าไปใกล้นางกุมารีนั้น เมื่อจะตรัสถามจึงตรัสคาถาว่า
แน่ะนางกุมาริกาผู้ยังนอนกับแม่ ผู้ประดับกำไล มือเป็นนิตย์ กำไลมือของเจ้าข้างหนึ่งมีเสียงดัง อีก ข้างหนึ่งไม่มีเสียงดัง เพราะเหตุไร.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปเสนิเย ความว่า เข้าไปนอนใกล้มารดา. บทว่า นิคฺคลมณฺฑิเต ความว่า พระมหาสัตว์ตรัสว่า มีปกติประดับด้วยเครื่องประดับชั้นยอด. บทว่า สุณติ ได้แก่ ทำเสียง.
นางกุมาริกากล่าวว่า
ข้าแต่พระสมณะ เสียงเกิดแต่กำไลสองอันที่ สวมอยู่ในข้อมือของข้าพเจ้านี้กระทบกัน ความที่ กำไลทั้งสองกระทบกันนั้นเป็นเหตุแห่งเสียง กำไล อันหนึ่งที่สวมอยู่ในข้อมือของข้าพเจ้านี้นั้น ไม่มีอัน ที่สอง จึงไม่ส่งเสียง เป็นเหมือนนักปราชญ์สงบนิ่ง อยู่ บุคคลสองคนก็วิวาทกัน คนเดียวจักวิวาทกับ ใครเล่า ท่านผู้ใคร่ต่อสวรรค์ จงชอบความเป็นผู้อยู่ คนเดียวเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทุนีวารา แปลว่า กำไลสองอัน. บทว่า สํฆฏา ความว่า เพราะกระทบกัน คือเสียดสีกัน. บทว่า คติ ได้แก่ ความสำเร็จ ด้วยว่า กำไลอันที่สองย่อมมีความสำเร็จเห็นปานนี้. บทว่า โส ได้แก่กำไลนั้น. บทว่า มุนิภูโตว ความว่า ราวกะว่าพระอริยบุคคลผู้ละกิเลสได้หมดแล้ว ดำรงอยู่. บทว่า วิวาทปฺปตฺโต ความว่า ข้าแต่พระสมณะขึ้นชื่อว่าคนที่สองย่อมวิวาทกัน คือ ทะเลาะกัน ถือไปต่าง ๆ กัน. บทว่าเกเนโก ความว่า ก็คนเดียวจักวิวาทกับใครเล่า. บทว่า เอกตฺตมุปโรจตํ ความว่า ท่านจงชอบความเป็นผู้อยู่คนเดียวเถิด ก็แลครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วนางกุมาริกานั้นได้กล่าวอย่างนี้อีก คือกล่าวสอนพระมหาสัตว์ว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ธรรมดาสมณะทั้งหลาย ย่อมจะไม่พาแม้น้องสาวเที่ยวไปเลย แต่เหตุไร ท่านจึงพาภริยาซึ่งทรงรูปอันอุดมเห็นปานนี้เที่ยวไป ภริยานี้จักทำอันตรายแก่ท่าน ท่านจงนำภริยานี้ออกไปอยู่ผู้เดียวเท่านั้น บำเพ็ญสมณธรรมให้สมควรเถิด.
พระมหาสัตว์ได้สดับคำของกุมาริกาสาวนั้นแล้ว ทรงได้ปัจจัย เนื้อจะตรัสกับพระเทวี จึงตรัสว่า
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๓ หน้า ๙๓–๑๕๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๔๐ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๐ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Koyaṃ majjhe samuddasmiṃ apassantīramāyuhe kiṃ 2- tvaṃ atthavasaṃ ñatvā evaṃ vāyāmase bhusaṃ.
Nisamma vattaṃ lokassa vāyamassa ca devate tasmā majjhe samuddasmiṃ apassantīramāyuhe.
Gambhīre appameyyasmiṃ tīraṃ yassa na dissati mogho te purisavāyāmo appatvāva marissasi. @Footnote: 1 Sī. Yu. sohaṃ . 2 Ma. kaṃ.
Anaṇo ñātīnaṃ hoti devānaṃ pitunañca so karaṃ purisakiccāni na ca pacchānutappati.
Apāraṇeyyaṃ yaṃ kammaṃ aphalaṃ kilamathuddayaṃ tattha ko vāyamenattho maccu yassābhinipphataṃ 1- .
|447.1| Apāraṇeyyamaccantaṃ yo viditvāna devate na rakkhe attano pāṇaṃ jaññā so yadi hāpaye. |447.2| Adhippāyaphalaṃ eke asmiṃ lokasmi devate payojayanti kammāni tāni ijjhanti vā na vā. |447.3| Sandiṭṭhikaṃ kammaphalaṃ nanu passasi devate sannā aññe tarāmahaṃ tañca passāmi santike. |447.4| So ahaṃ vāyamissāmi yathāsatti yathābalaṃ gacchaṃ pāraṃ samuddassa kassaṃ purisakāriyaṃ.
Yo tvaṃ evaṃ gate oghe appameyye mahaṇṇave dhammavāyāmasampanno kammunā nāvasīdati so tvaṃ tattheva gacchāhi yattha te nirato mano.
Suriyuggamane nidhi atho oggamane nidhi anto nidhi bahi nidhi na anto na bahi nidhi ārohane mahānidhi atho orohane nidhi catūsu mahāsālesu samantā yojane nidhi dantaggesu mahānidhi bālaggesu ca kepuke 2- @Footnote: 1 Ma. ...nippataṃ . 2 kebuketipi. Rukkhaggesu mahānidhi soḷasete mahānidhī sahassathāmo pallaṅko sīvalārādhanena ca.
|450.1| Āsiṃsetheva 1- puriso na nibbindeyya paṇḍito passāmi vohaṃ attānaṃ yathā icchiṃ tathā ahu. |450.2| Āsiṃsetheva 1- puriso na nibbindeyya paṇḍito passāmi vohaṃ attānaṃ udakā thalamubbhataṃ. |450.3| Vāyametheva puriso na nibbindeyya paṇḍito passāmi vohaṃ attānaṃ yathā icchiṃ tathā ahu. |450.4| Vāyametheva puriso na nibbindeyya paṇḍito passāmi vohaṃ attānaṃ udakā thalamubbhataṃ. |450.5| Dukkhūpanītopi naro sapañño āsaṃ na chindeyya sukhāgamāya bahū hi phassā ahitā hitā ca avitakkitāro maccumuppajjanti 2- . |450.6| Acintitampi bhavati cintitampi vinassati na hi cintāmayā bhogā itthiyā purisassa vā.
|451.1| Aporāṇaṃ 3- vata bho rājā sabbabhummo disaṃpati nājja nacce nisāmeti na gīte kurute mano. |451.2| Na mige napi uyyāne napi haṃse udikkhati mūgova tuṇhīmāsīno na atthamanusāsati. @Footnote: 1 Ma. āsīsetheva . 2 Ma. avitakkitā maccumupabbajanti . 3 Sī. Yu. apurāṇaṃ.
|452.1| Sukhakāmā rahosīlā vaggabandhā apārutā 1- kassa 2- nu ajja ārāme daharā vuḍḍhā ca acchare |452.2| atikkantavanathā dhīrā namo tesaṃ mahesinaṃ ye ussukkamhi lokamhi viharanti anussukā |452.3| te chetvā maccuno jālaṃ tantaṃ 3- māyāvino daḷhaṃ sandālayantā 4- gacchanti ko tesaṃ gatimāpaye.
|453.1| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā 5- su bhavissati. |453.2| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ visālaṃ sabbato pabhaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.3| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ bahupākāratoraṇaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.4| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ daḷhamaṭṭālakoṭṭhakaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.5| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ suvibhattaṃ mahāpathaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.6| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ suvibhattantarāpaṇaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.7| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ gavassarathapīḷitaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. @Footnote: 1 Ma. vadhabandhā apāratā . 2 Sī. Yu. kesaṃ . 3 Ma. tataṃ . 4 Ma. chinnālayattā. @ 5 Ma. kudāssu. ito paraṃ īdisameva. |453.8| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ ārāmavanamāliniṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.9| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ uyyānavanamāliniṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.10| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ pāsādavaramāliniṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.11| Kadāhaṃ mithilaṃ phītaṃ tipuraṃ rājabandhuniṃ māpitaṃ somanassena vedehena yasassinā pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.12| Kadāhaṃ videhe 1- phīte nicite dhammarakkhite pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.13| Kadāhaṃ videhe phīte ajeyye dhammarakkhite pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.14| Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.15| Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ sudhāmattikalepanaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.16| Kadāhaṃ antepuraṃ rammaṃ sucigandhaṃ manoramaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.17| Kadāhaṃ kūṭāgāre ca vibhatte bhāgaso mite @Footnote: 1 Ma. vedehe. ito paraṃ īdisameva. Pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.18| Kadāhaṃ kūṭāgāre ca sudhāmattikalepane pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.19| Kadāhaṃ kūṭāgāre ca sucigandhe manorame pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.20| Kadāhaṃ kūṭāgāre ca litte candanaphosite pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.21| Kadāhaṃ suvaṇṇapallaṅke goṇake cittasanthate pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.22| Kadāhaṃ maṇipallaṅke goṇake cittasanthate pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.23| Kadāhaṃ kappāsakoseyyaṃ khomakodumbarāni ca pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.24| Kadāhaṃ pokkharaṇī rammā cākavākapakūjitā 1- maṇḍālakehi sañchannā padumuppalakehi ca pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.25| Kadāhaṃ hatthigumbe ca sabbālaṅkārabhūsite suvaṇṇakacche mātaṅge hemakappanivāsase |453.26| āruḷhe gāmanīyebhi tomaraṅkusapāṇibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. @Footnote: 1 Ma. cakkavākapakūjitā. |453.27| Kadāhaṃ assagumbe ca sabbālaṅkārabhūsite ājānīyeva jātiyā sindhave sīghavāhane |453.28| āruḷhe gāmanīyebhi indiyācāpadhāribhi 1- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.29| Kadāhaṃ rathaseniyo sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.30| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi 2- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.31| Kadāhaṃ sovaṇṇarathe sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.32| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.33| Kadāhaṃ sajjhurathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.34| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.35| Kadāhaṃ assarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.36| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. @Footnote: 1 Ma. illiyācāpadhāribhi . 2 Ma. vammibhi. ito paraṃ īdisameva. |453.37| Kadāhaṃ oṭṭharathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.38| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.39| Kadāhaṃ goṇarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.40| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.41| Kadāhaṃ ajarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.42| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.43| Kadāhaṃ meṇḍarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.44| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.45| Kadāhaṃ migarathe ca sannaddhe ussitaddhaje dīpe athopi veyyagghe sabbālaṅkārabhūsite |453.46| āruḷhe gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.47| Kadāhaṃ hatthārohe ca sabbālaṅkārabhūsite nīlacammadhare sūre tomaraṅkusapāṇino pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.48| Kadāhaṃ assārohe ca sabbālaṅkārabhūsite nīlacammadhare sūre indiyācāpadhārino 1- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.49| Kadāhaṃ rathārohe ca sabbālaṅkārabhūsite nīlacammadhare sūre cāpahatthe kalāpino 2- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.50| Kadāhaṃ dhanuggahe ca sabbālaṅkārabhūsite nīlacammadhare sūre cāpahatthe kalāpino 2- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.51| Kadāhaṃ rājaputte ca sabbālaṅkārabhūsite citracammadhare 3- sūre kañcanāveḷudhārino 4- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.52| Kadāhaṃ ariyagaṇe vatthavante 5- alaṅkate haricandanalittaṅge kāsikuttamadhārino 6- pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.53| Kadāhaṃ amaccagaṇe sabbālaṅkārabhūsite pītacammadhare sūre purato gacchamālino 7- @Footnote: 1 Ma. illiyācāpadhārine . 2 Ma. kalāpine . 3 Ma. citravammadhare . 4-6 Ma. ... @dhārine . 5 Ma. vatavante . 7 Ma. gacchamāline. Pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.54| Kadāhaṃ sattasatā bhariyā sabbālaṅkārabhūsitā pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.55| Kadāhaṃ sattasatā bhariyā susaññā tanumajjhimā pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.56| Kadāhaṃ sattasatā bhariyā assavā piyabhāṇinī pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.57| Kadāhaṃ satapalakaṃsaṃ sovaṇṇaṃ satarājikaṃ pahāya pabbajissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.58| Kadā su maṃ hatthigumbā sabbālaṅkārabhūsitā suvaṇṇakacchā mātaṅgā hemakappanivāsasā |453.59| āruḷhā gāmanīyebhi tomaraṅkusapāṇibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.60| Kadā su maṃ assagumbā sabbālaṅkārabhūsitā ājānīyāva jātiyā sindhavā sīghavāhanā |453.61| āruḷhā gāmanīyebhi indiyācāpadhāribhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.62| Kadā su maṃ rathaseniyo sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.63| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi Yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.64| Kadā su maṃ suvaṇṇarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.65| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.66| Kadā su maṃ sajjhurathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.67| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.68| Kadā su maṃ assarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.69| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.70| Kadā su maṃ oṭṭharathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.71| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.72| Kadā su maṃ goṇarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.73| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi Yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.74| Kadā su maṃ ajarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.75| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.76| Kadā su maṃ meṇḍarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.77| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.78| Kadā su maṃ migarathā sannaddhā ussitaddhajā dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā |453.79| āruḷhā gāmanīyebhi cāpahatthehi cammibhi yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.80| Kadā su maṃ hatthārohā sabbālaṅkārabhūsitā nīlacammadharā sūrā tomaraṅkusapāṇino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.81| Kadā su maṃ assārohā sabbālaṅkārabhūsitā nīlacammadharā sūrā indiyācāpadhārino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.82| Kadā su maṃ rathārohā sabbālaṅkārabhūsitā Nīlacammadharā sūrā cāpahatthā kalāpino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.83| Kadā su maṃ dhanuggahā sabbālaṅkārabhūsitā nīlacammadharā sūrā cāpahatthā kalāpino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.84| Kadā su maṃ rājaputtā sabbālaṅkārabhūsitā citracammadharā sūrā kañcanāveḷadhārino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.85| Kadā su maṃ ariyagaṇā vatthavantā 1- alaṅkatā haricandanalittaṅgā kāsikuttamadhārino yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.86| Kadā su maṃ amaccagaṇā sabbālaṅkārabhūsitā pītacammadharā sūrā purato gacchamālinī 2- yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.87| Kadā su maṃ sattasatā bhariyā sabbālaṅkārabhūsitā yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.88| Kadā su maṃ sattasatā bhariyā susaññā tanumajjhimā yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. |453.89| Kadā su maṃ sattasatā bhariyā assavā piyabhāṇinī yantaṃ maṃ nānuyissanti taṃ kadā su bhavissati. @Footnote: 1 Ma. vatavantā . 2 Ma. gacchamālino. |453.90| Kadāhaṃ pattaṃ gahetvāna muṇḍo saṅghāṭipāruto piṇḍikāya carissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.91| Kadāhaṃ paṃsukūlānaṃ ujjhitānaṃ mahāpathe saṅghāṭiṃ dhārayissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.92| Kadāhaṃ sattāhaṃ meghe 1- ovuṭṭhe allacīvaro piṇḍikāya carissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.93| Kadāhaṃ sabbaṇhaṃ 2- gantvā rukkhā rukkhaṃ vanā vanaṃ anapekkho carissāmi 3- taṃ kadā su bhavissati. |453.94| Kadāhaṃ giriduggesu pahīnabhayabheravo adutiyo gamissāmi 4- taṃ kadā su bhavissati. |453.95| Kadāhaṃ vīṇarujjakova 5- sattatantiṃ manoramaṃ cittaṃ ujuṃ karissāmi taṃ kadā su bhavissati. |453.96| Kadāhaṃ rathakārova parikantaṃ upāhanaṃ kāmasaṃyojane checchaṃ ye dibbe ye ca mānuse.
|454.1| Tā ca sattasatā bhariyā sabbālaṅkārabhūsitā bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |454.2| Tā ca sattasatā bhariyā susaññā tanumajjhimā bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. |454.3| Tā ca sattasatā bhariyā assavā piyabhāṇinī bāhā paggayha pakkanduṃ kasmā no vijahissasi. @Footnote: 1 Ma. sattāhasammeghe . 2 Sī. Ma. sabbahaṃ ṭhānaṃ. Yu. sabbāhaṃ ṭhānaṃ. @ 3 Ma. gamissāmi. Sī. Yu. viharissāmi . 4 Sī. Yu. viharissāmi. @ 5 Ma. vīṇaṃva rujjako. |454.4| Tā ca sattasatā bhariyā sabbālaṅkārabhūsitā hitvā sampadavī 1- rājā pabbajjāya purakkhito. |454.5| Tā ca sattasatā bhariyā susaññā tanumajjhimā hitvā sampadavī 1- rājā pabbajjāya purakkhito. |454.6| Tā ca sattasatā bhariyā assavā piyabhāṇinī hitvā sampadavī 1- rājā pabbajjāya purakkhito. |454.7| Hitvā satapallakaṃsaṃ sovaṇṇaṃ satarājikaṃ aggahi mattikāpattaṃ taṃ dutiyābhisecanaṃ.
|455.1| Bhesmā aggisamā jālā kosā ḍayhanti bhāgaso rajataṃ jātarūpañca muttā veḷuriyā bahū |455.2| maṇayo saṅkhamuttā ca vatthakaṃ 2- haricandanaṃ ajinaṃ dantabhaṇḍañca lohaṃ kāḷāyasaṃ bahuṃ ehi rāja nivattassu mā te taṃ vinassā 3- dhanaṃ.
Susukhaṃ vata jīvāma yesanno natthi kiñcanaṃ mithilāya ḍayhamānāya na me kiñci aḍayhatha.
Aṭaviyo samuppannā raṭṭhaṃ viddhaṃsayanti te ehi rāja nivattassu mā raṭṭhaṃ vinassā 3- idaṃ.
|458.1| Susukhaṃ vata jīvāma yesanno natthi kiñcanaṃ raṭṭhe vilumpamānamhi na me kiñci ahāratha @Footnote: 1 Sī. sampaddayī. Ma. sampaddavī . 2 Ma. vatthikaṃ . 3 Ma. vinasā. |458.2| Susukhaṃ vata jīvāma yesanno natthi kiñcanaṃ pītibhakkhā bhavissāma devā ābhassarā yathā.
Kimheso mahato ghoso kā nu gāmeva kīḷiyā samaṇa tveva pucchāmi katthesobhisaṭo jano.
Mamaṃ ohāya gacchantaṃ etthesobhisaṭo jano sīmātikkamanaṃ yantaṃ munimonassa pattiyā missaṃ nandīhi gacchantaṃ kiṃ jānamanupucchasi.
Māssu tiṇṇo amaññittho 1- sarīraṃ dhārayaṃ imaṃ atīraṇeyyamidaṃ kammaṃ bahū hi paripanthayo.
Ko nu me paripanthassa mama evaṃvihārino yo neva diṭṭhe nādiṭṭhe kāmānamabhipatthaye.
Niddā tandi vijambhitā arati bhattasammado āvasanti sarīraṭṭhā bahū hi paripanthayo.
Kalyāṇaṃ vata maṃ bhavaṃ brāhmaṇa anusāsasi brāhmaṇa tveva pucchāmi ko nu tvamasi mārisa.
|465.1| Nārado iti nāmena kassapo iti maṃ vidū bhoto saṅkāse āgacchiṃ sādhu sabbhi samāgamo. |465.2| Tassa te sabbo ānando vihāro upavattatu yadūnaṃ taṃ paripūrehi khantiyā upasamena ca. |465.3| Pasāraya sannatañca unnatañca pahāraya 2- @Footnote: 1 Ma. amaññittha . 2 Ma. pasārayu. Kammaṃ vijjañca dhammañca sakkatvāna paribbaja.
|466.1| Bahū hatthī ca asse ca nagare janapadāni ca hitvā janaka pabbajito kapāle 1- ratimajjhagā |466.2| kacci nu te jānapadā mittāmaccā ca ñātakā dūbhiṃ akaṃsu janaka kasmā te taṃ aruccatha.
Na migājina jātucche ahaṃ kiñci kudācanaṃ adhammena jine ñātiṃ na cāpi ñātayo mamaṃ.
Disvāna lokavattantaṃ khajjantaṃ kaddamīkataṃ haññare vajjhare cettha yattha sanno 2- puthujjano etāhaṃ upamaṃ katvā bhikkhakosmi migājina.
Ko nu te bhagavā satthā kassetaṃ vacanaṃ suciṃ 3- na hi kappaṃ vā vijjaṃ vā paccakkhāya rathesabha samaṇamāhu vattantaṃ yathā dukkhassatikkamo.
|470.1| Na migājana jātucche ahaṃ kiñci kudācanaṃ samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi sakkatvā anupāvisiṃ. |470.2| Mahatā cānubhāvena gacchanto siriyā jalaṃ gīyamānesu gītesu vajjamānesu vaggusu |470.3| tūriyatālitasaṅghuṭṭhe 4- sammatālasamāhite sa migājina maddakkhiṃ phaliṃ ambaṃ tirocchadaṃ tudamānaṃ 5- manussehi phalakāmehi jantubhi @Footnote: 1 Sī. Yu. kapalle . 2 Sī. satto . 3 Ma. suci . 4 Ma. tūriyatāḷasaṅghuṭṭhe. @ 5 Sī. tujjamānaṃ. Ma. haññamānaṃ. Yu. taddamānaṃ. |470.4| So khohataṃ siriṃ hitvā orohitvā migājina mūlaṃ ambassupāgañchiṃ phalino nipphalassa ca |470.5| phaliṃ ambaṃ hataṃ disvā viddhastaṃ vinalīkataṃ 1- athekaṃ itaraṃ ambaṃ nīlobhāsaṃ manoramaṃ |470.6| evameva nūnamhepi issare bahukaṇṭake amittā no vadhissanti yathā ambo phalī hato |470.7| ajinamhi haññate dīpi nāgo dantehi haññati dhanamhi dhanino hanti aniketamasanthavaṃ phalī ambo aphalo ca te satthāro ubho mama.
|471.1| Sabbo jano sabyādhito 2- rājā pabbajito iti hatthārohā anīkaṭṭhā rathikā pattikārakā |471.2| assāsayitvā janataṃ ṭhapayitvā paṭicchadaṃ puttaṃ rajje ṭhapetvāna atha pacchā pabbajissasi.
Cattā mayā jānapadā mittāmaccā ca ñātakā santi puttā videhānaṃ dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano te rajjaṃ kārayissanti mithilāyaṃ pajāpati.
|473.1| Ehi taṃ anusikkhāmi yaṃ vākyaṃ mama ruccati rajjaṃ tuvaṃ kārayantī 3- pāpaṃ duccaritaṃ bahuṃ kāyena vācā manasā yena gacchasi duggatiṃ |473.2| paradinnakena paraniṭṭhitena piṇḍena yāpeti 4- sa dhīradhammo. @Footnote: 1 Ma. vinaḷīkataṃ . 2 Ma. pabyādhito . 3 Ma. kārayasi . 4 Ma. yāpehi.
Yopi catutthe bhattakāle na bhuñje ajjhuṭṭhamāriva 1- khudāya miyye na tveva piṇḍaṃ lulitaṃ anariyaṃ kulaputtarūpo sappuriso nu seve tayidaṃ na sādhu tayidaṃ na suṭṭhu sunakhucchiṭṭhakaṃ janaka bhuñjase tuvaṃ.
Na cāpi me sīvali so abhakkho yaṃ hoti cattaṃ gihino sunakhassa vā yekeci bhogā idha dhammaladdhā sabbo so bhakkho anavayoti 2- vutto.
Kumārike upaseniye niccaṃ niggalamaṇḍite kasmā te eko bhujo janati 3- eko te na janatī 3- bhujo.
|477.1| Imasmiṃ me samaṇa hatthe paṭimukkā dunīvarā 4- saṅghaṭṭā jāyate saddo dutiyasseva sā gati |477.2| imasmiṃ me samaṇa hatthe paṭimukko ekanīvaro 5- so adutiyo na janati munibhūtova tiṭṭhati |477.3| vivādappatto dutiyo keneko vivadissati tassa te saggakāmassa ekattamuparocataṃ.
|478.1| Suṇasi sīvali gāthā kumāriyā paveditā pesiyā maṃ garahittho dutiyasseva sā gati @Footnote: 1 Sī. ajaddhumārīva. Ma. ajṭṭhamārīva. Yu. ajaddhumāriva . 2 Sī. Yu. anavajjoti. @ 3 saṇati ... saṇatī itipi . 4 Sī. Yu. dunīdhurā . 5 Sī. Yu. ekanīdhuro. |478.2| Ayaṃ dvedhā patho bhadde anuciṇṇo pathāvihi tesaṃ tvaṃ ekaṃ gaṇhāhi ahamekaṃ punāparaṃ |478.3| mā ca 1- maṃ tvaṃ pati meti nāhaṃ bhariyāti taṃ puna 2- . Imameva kathayantā thūṇaṃ nagaramupāgamuṃ. |478.4| Koṭṭhake usukārassa bhattakāle upaṭṭhite tatra ca so usukāro ekaṃ daṇḍaṃ ujuṃ kataṃ ekañca cakkhuṃ niggayha jimhamekena pekkhati.
Evanno sādhu passasi usukāra suṇohi me yadekaṃ cakkhuṃ niggayha jimhamekena pekkhasi.
|480.1| Dvīhi samaṇa cakkhūhi visālaṃ viya khāyati appatvā 3- paramaṃ 4- liṅgaṃ nujubhāvāya kappati. |480.2| Ekañca cakkhuṃ niggayha jimhamekena pekkhato sampatvā paramaṃ liṅgaṃ ujubhāvāya kappati. |480.3| Vivādappatto dutiyo keneko vivadissati tassa te saggakāmassa ekattamuparocataṃ.
|481.1| Suṇasi sīvali gāthā usukārena veditā pesiyā maṃ garahittho dutiyasseva sā gati |481.2| ayaṃ dvedhā patho bhadde anuciṇṇo pathāvihi tesaṃ tvaṃ ekaṃ gaṇhāhi ahamekaṃ punāparaṃ |481.3| neva maṃ 5- tvaṃ pati meti nāhaṃ bhariyāti taṃ puna 6- @Footnote: 1-5 Ma. mā vaca . 2-6 Ma. vā puna . 3 Ma. asampatvā . 4 Sī. Yu. paraṃ. Muñjā isakā pabyūḷhā 1- ekā vihara sīvalīti. Mahājanakajātakaṃ dutiyaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๔๔๒
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘