เนมิราชชาดก
ว่าด้วยพระเจ้าเนมิราชทรงบำเพ็ญอธิษฐานบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๕๒๕ · บรรทัด ๓๔๔๒ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๗
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระราชอุทยานอัมพวัน ของพระเจ้ามฆเทวราช ทรงอาศัยกรุงมิถิลาเป็นที่ภิกษาจาร ทรงปรารภการทำความแย้มพระโอฐให้ปรากฏ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า อจฺเฉรํ วต โลกสฺมึ ดังนี้เป็นต้น.
เรื่องย่อมีว่า วันหนึ่ง พระศาสดาพร้อมด้วยภิกษุเป็นอันมาก เสด็จจาริกไปในอัมพวันนั้นในเวลาเย็น ทอดพระเนตรเห็นภูมิประเทศแห่งหนึ่งเป็นรมณียสถาน ทรงใคร่จะตรัสบุรพจริยาของพระองค์ จึงทรงแย้มพระโอฐ ท่านพระอานนทเถระ กราบทูลถามเหตุที่ทรงแย้มพระโอฐ จึงมีพระพุทธดำรัสว่า ดูก่อนอานนท์ ภูมิประเทศนี้เราเคยอาศัยอยู่ เจริญฌานในกาลที่เราเสวยชาติเป็นมฆเทวราชา ตรัสดังนี้แล้วก็ทรงดุษณีภาพนิ่งอยู่ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลวิงวอนเพื่อให้ทรงแสดง จึงประทับนั่ง ณ บวรพุทธาสนะที่ปูลาดไว้ ทรงนำอดีตนิทานมาแสดง ดังต่อไปนี้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาล ณ กรุงมิถิลา แคว้นวิเทหรัฐ ได้มีพระมหากษัตริย์ ทรงพระนามว่ามฆเทวราช พระองค์ทรงเล่นอย่างราชกุมารอยู่ ๘๔,๐๐๐ ปี ครองไอศวรรย์ ๘๔,๐๐๐ ปี เมื่อเสวยราชย์เป็นพระราชาธิราชได้ ๘๔,๐๐๐ ปี มีพระราชดำรัสกะเจ้าพนักงานภูษามาลาว่า เมื่อใดเจ้าเห็นผมหงอกในศีรษะเรา เจ้าจงบอกข้าเมื่อนั้น ครั้นกาลต่อมา เจ้าพนักงานภูษามาลาได้เห็นเส้นพระศกหงอก จึงกราบทูลแด่พระราชา พระองค์ตรัสสั่งให้ถอนด้วยแหนบทองคำ ให้วางไว้ในพระหัตถ์ ทอดพระเนตรพระศกหงอก ทรงพิจารณาเห็นมรณะเป็นประหนึ่งว่ามาของอยู่ที่พระนลาต มีพระดำริว่า บัดนี้เป็นกาลที่จะผนวช จึงพระราชทานบ้านส่วยแก่เจ้าพนักงานภูษามาลา แล้วตรัสเรียกพระเชษฐโอรสมา มีพระดำรัสว่า พ่อจงรับครองราชสมบัติพ่อจักบวช พระราชโอรสทูลถามถึงเหตุที่จะทรงผนวช เมื่อจะตรัสบอกเหตุแก่พระราชโอรส จึงตรัสคาถานี้ว่า
ผมหงอกที่งอกบนศีรษะของพ่อนี้ นำความหนุ่ม ไปเสีย เป็นเทวทูตปรากฏแล้ว คราวนี้จึงเป็นคราว ที่พ่อจะบวช.
ครั้นตรัสดังนี้แล้วก็อภิเษกพระราชโอรสในราชสมบัติ แล้วพระราชทานพระโอวาทว่า แม้ตัวเธอเห็นผมหงอกอย่างนี้แล้ว ก็พึงบวช ตรัสฉะนี้แล้ว เสด็จออกจากพระนคร ทรงผนวชเป็นฤๅษี เจริญพรหมวิหาร ๔ ตลอด๘๔,๐๐๐ ปี บังเกิดในพรหมโลก แม้พระราชโอรสของพระเจ้ามฆเทวราชก็ทรงผนวชโดยอุบายนั้นแหละ ได้มีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า กษัตริย์ผู้เป็นพระราชโอรสของพระราชาเป็นลำดับมานับได้ ๘๔,๐๐๐องค์ หย่อน ๒ องค์ ทอดพระเนตรเห็นเส้นพระศกหงอกบนพระเศียร แล้วทรงผนวชในพระราชอุทยานอัมพวันนี้ เจริญพรหมวิหาร ๔ บังเกิดในพรหมโลก บรรดากษัตริย์เหล่านั้น กษัตริย์มีพระนามว่ามฆเทวะบังเกิดในพรหมโลกก่อนกว่ากษัตริย์ทั้งปวง สถิตอยู่ในพรหมโลกนั่นแหละ ตรวจดูพระวงศ์ของพระองค์ ทอดพระเนตรเห็นกษัตริย์ ๘๔,๐๐๐ องค์ หย่อน ๒องค์ ผู้บวชแล้ว ก็มีพระมนัสยินดี ทรงพิจารณาว่า เบื้องหน้าแต่นี้ วงศ์ของเราจักเป็นไป หรือจักไม่เป็นไปหนอ ก็ทรงทราบว่าจักไม่เป็นไป จึงทรงคิดว่า เรานี่แหละจักสืบต่อวงศ์ของเรา ก็จุติจากพรหมโลกนั้นลงมาถือปฏิสนธิในพระครรภ์แห่งพระอัครมเหสีของพระราชาในกรุงมิถิลา กาลล่วงไป๑๐ เดือน ก็ประสูติจากพระครรภ์ของพระมารดา พระราชาตรัสเรียกพราหมณ์ทั้งหลายผู้รู้ทำนาย มาถามเหตุการณ์ ในวันขนาน พระนามพระราชกุมารพราหมณ์ทั้งหลายตรวจดูพระลักษณะแล้ว กราบทูลว่า พระราชกุมารนี้สืบต่อวงศ์ของพระองค์เกิดแล้ว ด้วยว่าวงศ์ของพระองค์เป็นวงศ์บรรพชิต ท่อแต่พระกุมารนี้ไปเบื้องหน้า จักไม่มี พระราชาทรงสดับดังนั้น มีพระดำริว่าพระราชโอรสนี้สืบต่อวงศ์ของเรามาเกิด ดุจวงล้อรถ ฉะนั้น เราจักขนานนามพระโอรสนั้นว่า เนมิกุมาร ทรงดำริฉะนี้แล้ว จึงพระราชทานพระนามพระโอรสว่า เนนิกุมาร. พระเนมิกุมารนั้นเป็นผู้ทรงยินดีในการบำเพ็ญรักษาศีลและอุโบสถกรรม จำเดิมแค่ยังทรงพระเยาว์ ลำดับนั้น พระราชาผู้พระชนกของเนมิราชกุมารนั้น ทอดพระเนตรเห็นเส้นพระศกบนพระเศียรหงอก ก็พระราชทานบ้านส่วยแก่เจ้าพนักงานภูษามาลา แล้วมอมราชสมบัติแก่พระราชโอรส ทรงผนวชในพระราชอุทยานอัมพวันนั่นเอง เป็นผู้มีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า โดยนัยหนหลังนั่นแล.
ฝ่ายพระเจ้าเนมิราชโปรดให้สร้างโรงทาน ๕ แห่ง คือ ที่ประตูพระนคร ๔ แห่ง ท่ามกลางพระนคร ๑ แห่ง ยังมหาทานให้เป็นไปด้วยความเป็นผู้มีพระอัธยาศัยในทาน พระราชทานทรัพย์ที่โรงทานแห่งละ ๑๐๐,๐๐๐ทรงบริจาคทรัพย์วันละ ๕๐๐,๐๐๐ กหาปณะ ทุก ๆ วัน ทรงเบญจศีลเป็นนิจทรงสมาทานอุโบสถทุกวันปักษ์ ทรงชักชวนมหาชนในการบำเพ็ญบุญมีให้ทานเป็นต้น ทรงแสดงธรรมสอนให้ทราบทางสวรรค์ คุกคามประชุมชนให้กลัวนรก ประชุมชนตั้งอยู่ในพระโอวาทของพระองค์ บำเพ็ญบุญมีให้ทานเป็นต้น จุติจากอัตภาพนั้นแล้วบังเกิดในเทวโลก เทวโลกเต็ม นรกเป็นดุจว่างเปล่า กาลนั้นหมู่เทวดาในดาวดึงสพิภพ ประชุมกัน เทวสถาน ชื่อสุธรรมา กล่าวสรรเสริญคุณของพระมหาสัตว์ว่า โอ พระเจ้าเนมิราชเป็นพระอาจารย์ของพวกเรา ชาวเราทั้งหลายอาศัยพระองค์ จึงได้เสวยทิพยสมบัตินี้ แม้พระพุทธญาณก็มิได้กำหนด แม้ในมนุษยโลก มหาชนกสรรเสริญคุณของพระมหาสัตว์ คุณกถาแผ่ทั่วไป ราวกะน้ำมันที่เทราดลงบนหลังมหาสมุทร ฉะนั้น.
พระศาสดาเนื้อตรัสแก่ภิกษุสงฆ์ทรงทำเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสว่า
เมื่อใดพระเจ้าเนมิราชผู้เป็นบัณฑิต มีพระประสงค์ด้วยกุศล เป็นพระราชาผู้ปราบข้าศึก ทรงบริจาค ทานแก่ชาววิเทหะทั้งปวง เมื่อนั้นบุคคลผู้ฉลาดก็ย่อม เกิดขึ้นในโลก ความเกิดขึ้นของท่านเหล่านั้น น่า อัศจรรย์หนอ เมื่อพระเจ้าเนมิราชทรงบำเพ็ญทานนั้น อยู่ ก็เกิดพระราชดำริขึ้นว่า ทานหรือพรหมจรรย์ อย่างไหนมีผลานิสงส์มาก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยทา อหุ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเมื่อใดพระเจ้าเนมิราชผู้เป็นบัณฑิต มีพระประสงค์ด้วยกุศลเพื่อพระองค์ด้วยเพื่อชนเหล่าอื่นด้วย เนื้อนั้น เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายได้กล่าวคุณกถาของพระเจ้าเนมิราชนั้น อย่างนี้ว่า น่าอัศจรรย์หนอ ที่พุทธญาณยังไม่เกิด ก็มีตนฉลาดสามารถยังพุทธกิจให้สำเร็จแก่มหาชนเห็นปานนี้เกิดขึ้นในโลก. ว่า ยถา อหุ ดังนี้ก็มี ปาฐะนั้น มีความว่า พระเจ้าเนมิราชเป็นบัณฑิต มีพระประสงค์ด้วยกุศลเท่านั้น ฉันใด คนฉลาดทั้งหลายก็ฉันนั้น ย่อมเกิดขึ้นยังพุทธกิจให้สำเร็จแก่มหาชน การเกิดขึ้นของคนฉลาดเหล่านั้น นั้นน่าอัศจรรย์ในโลกหนอ. พระศาสดาทรงเป็นอัจฉริยะเองทีเดียว จึงตรัสอย่างนี้ด้วยประการฉะนี้. บทว่า สพฺพวิเทหานํ ได้แก่ ชาววิเทหรัฐทั้งปวง. บทว่า กตมํ สุ ความว่า บรรดาทานและพรหมจรรย์สองอย่างนี้ อย่างไหนหนอมีผลมาก.
ได้ยินว่า พระเจ้าเนมิราชนั้นทรงสมาทานอุโบสถศีล ในวันอุโบสถ๑๕ ค่ำ ทรงเปลื้องราชาภรณ์ทั้งปวง บรรทมบนพระยี่ภู่มีสิริ หยั่งลงสู่นิทรารมณ์ตลอดสองยาม ตื่นบรรทมในปัจฉิมยาม ทรงคู้บัลลังก์ขัดสมาธิทรงดำริว่า เราให้ทานไม่มีปริมาณแก่ประชุมชนและรักษาศีล ผลแห่งทานบริจาคมีมาก หรือแห่งพรหมจริยาวาสมีผลมากหนอ ทรงดำริฉะนี้ก็ไม่ทรงสามารถตัดความสงสัยของพระองค์ได้.
ขณะนั้น พิภพแห่งท้าวสักกเทวราชก็แสดงอาการเร่าร้อน ท้าวสักกะเทวราชทรงอาวัชนาการเหตุนั้น ก็ทรงเห็นพระเจ้าเนมิราชกำลังทรงปริวิตกอยู่อย่างนั้น จึงคิดว่า เราจักตัดความสงสัยของเธอ จึงเสด็จมาโดยพลันแต่พระองค์เดียว ทำสกลราชนิเวศน์ให้มีรังสิโยภาสเป็นอันเดียวกัน เข้าสู่ห้องบรรทมอันมีสิริ แผ่รัศมีสถิตอยู่ในอากาศ ทรงพยากรณ์ปัญหาที่พระเจ้าเนมิราชตรัสถาม.
พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า
ท้าวมฆวานเทพกุญชรสหัสสเนตรทรงทราบ พระดำริของพระเจ้าเนมิราช ทรงกำจัดความมืดด้วย รัศมีปรากฏขึ้น พระเจ้าเนมิราชจอมมนุษย์มีพระโลม ชาติชูชัน ได้ตรัสกะท้าววาสวะว่า ท่านเป็นเทวดา หรือคนธรรพ์ หรือเป็นท้าวสักกะผู้ให้ทานในก่อน รัศมีของท่านเช่นนั้น ข้าพเจ้ายังไม่เคยเห็น หรือ ไม่ได้ยินมาเลย ขอท่านจงแจ้งตัวท่านแก่ข้าพเจ้า ขอ ความเจริญจงมีแก่ท่าน พวกเราจะรู้จักท่านได้อย่างไร. ท้าววาสวะทรงทราบว่าพระเจ้าเนมิราชมีพระโลมชาติ ชูชัน ได้ตรัสตอบว่า หย่อมฉัน เป็นท้าวสักกะจอม เทพ มาสู่สำนักพระองค์ท่าน ดูก่อนพระองค์ผู้เป็นจอม มนุษย์ พระองค์อย่าทรงสยดสยองเลย เชิญตรัสถาม ปัญหาที่ต้องพระประสงค์เถิด. พระเจ้าเนมิราชทรงได้ โอกาสฉะนั้นแล้ว จึงตรัสถามท้าววาสวะว่า ข้าแต่ เทวราชผู้เป็นอิสระแห่งปวงภูต หม่อมฉันขอทูลถาม พระองค์ท่าน ทานหรือพรหมจรรย์อย่างไหนมีผลานิสงส์มาก. อมรินทรเทพเจ้าอันนรเทพเนมิราชตรัส ถามดังนี้ พระองค์ทรงทราบวิบากแห่งพรหมจรรย์ จึงตรัสบอกแก่พระเจ้าเนมิราชผู้ยังไม่ทรงทราบว่า บุคคลย่อมบังเกิดในขัตติยสกุล เพราะประพฤติพรหมจรรย์อย่างต่ำ บุคคลได้เป็นเทพเจ้า เพราะประพฤติ พรหมจรรย์ปานกลาง บุคคลย่อมหมดจดวิเศษเพราะ ประพฤติพรหมจรรย์สูงสุด หมู่พรหมเหล่านั้น อัน ใคร ๆ จะพึงได้เป็นด้วยการประพฤติวิงวอน ก็หาไม่ ต้องเป็นผู้ไม่มีเหย้าเรือนบำเพ็ญตบธรรม จึงจะได้ บังเกิดในหมู่พรหม.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สโลมหฏฺโ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าเนมิราชนั้นทอดพระเนตรเห็นแสงสว่าง จึงทรงแลไปในอากาศ ก็ทอดพระเนตรเห็นท้าวสักกเทวราชนั้น ประดับด้วยทิพยาภรณ์ มีพระโลมชาติชูชันเพราะความกลัว จึงตรัสถามว่า ท่านเป็นเทวดาหรือ ดังนี้เป็นต้น . บทว่า อโลมหฏฺโ ความว่า พระองค์อย่าทรงกลัว อย่าทรงมีพระโลมชาติชูชันเลย จงถามเถิด มหาราช. บทว่า วาสวํ อวจ ความว่าทรงมีพระทัยยินดีได้ตรัสแล้ว. บทว่า ชานํ อกฺขาสิชานโต ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวสักกเทวราชนั้น ทรงทราบวิบากแห่งพรหมจรรย์ ซึ่งเคยทรงเห็นประจักษ์ด้วยพระองค์เองในอดีตภพ จึงได้ตรัสบอกแก่พระเจ้าเนมิราชผู้ยังไม่ทรงทราบ.
ในบทว่า หีเนน เป็นต้นมีวินิจฉัยว่า ในลัทธิเดียรถีย์โดยมากศีลเพียงเมถุนวิรัติ ชื่อว่าพรหมจรรย์อย่างต่ำ ผู้บำเพ็ญย่อมเกิดในขัตติยสกุลควายพรหมจรรย์อย่างต่ำนั้น การได้อุปจารฌาน ชื่อว่าพรหมจรรย์อย่างกลางผู้บำเพ็ญย่อมเกิดเป็นเทวดา ด้วยพรหมจรรย์อย่างกลางนั้น ก็การให้สมาบัติแปดเกิด ชื่อว่าพรหมจรรย์อย่างสูงสุด ผู้บำเพ็ญย่อมบังเกิดในพรหมโลกด้วยพรหมจรรย์อย่างสูงสุดนั้น ชนภายนอกพระพุทธศาสนากล่าวพรหมจรรย์อย่างสูงสุดนั้น ว่านิพพาน ผู้บำเพ็ญย่อมบริสุทธิ์ ด้วยนิพพานนั้น.
แต่ในพระพุทธศาสนานี้ ภิกษุผู้มีศีลบริสุทธิ์ ปรารถนาเทพนิกายอย่างใดอย่างหนึ่ง พรหมจรรย์ของเธอชื่อว่าต่ำ เพราะเจตนาต่ำ เธอย่อมบังเกิดในเทวโลกตามผลที่เธอปรารถนานั้น ก็การที่ภิกษุผู้มีศีลบริสุทธิ์ ยังสมาบัติแปดให้บังเกิด ชื่อว่าพรหมจรรย์อย่างกลาง เธอย่อมบังเกิดในพรหมโลกด้วยพรหมจรรย์อย่างกลางนั้น การที่ภิกษุผู้มีศีลบริสุทธิ์เจริญวิปัสสนายังอรหัตมรรคให้บังเกิด ชื่อว่าพรหมจรรย์อย่างสูงสุด เธอย่อนบริสุทธิ์ด้วยพรหมจรรย์อย่างสูงสุดนั้น.
บทว่า กายา ได้แก่ หมู่พรหม. บทว่า ยาจโยเคน ได้แก่ด้วยประกอบการขอร้อง หรือด้วยประกอบการวิงวอน อธิบายว่าด้วยประกอบการบูชายัญ บทนี้เป็นชื่อของผู้ให้นั่นเอง แม้ด้วยประการทั้งสอง. บทว่า ตปสฺสิโน ได้แก่ ผู้อาศัยตบะ.
ท้าวสักกเทวราชตรัสสรรเสริญว่า ดูก่อนพระมหาราช การประพฤติพรหมจรรย์เป็นคุณมีผลมากกว่าทาน ร้อยเท่าพันเท่าแสนเท่า ด้วยประการฉะนี้ครั้น ทรงแสดงควานที่การอยู่พรหมจรรย์เป็นคุณมิผลมากด้วยคาถาแม้ นี้แล้วบัดนี้จะทรงแสดงพระราชาทั้งหลายในอดีต ผู้บริจาคมหาทานแล้วไม่สามารถจะก้าวล่วงกามาพจรไปได้ จึงตรัสว่า
พระราชาเหล่านี้ คือ พระเจ้าทุทีปราช พระเจ้า สาครราช พระเจ้าเสลราช พระเจ้ามุจลินทราช พระเจ้าภคีรสราช พระเจ้าอุสินนรราช พระเจ้า อัตถกราช พระเจ้าอัสสถราช พระเจ้าปุถุทธนราช และกษัตริย์เหล่าอื่นกับพราหมณ์เป็นอันมาก บูชายัญ มากมาย ก็ไม่ล่วงพ้นความละโลกนี้ไป.
คาถานั้นมีความว่า ดูก่อนมหาราช พระราชาพระนามว่า ทุทีปราชณ กรุงพาราณสีในกาลก่อน ทรงบริจาคทานเป็นอันมาก สวรรคตแล้วบังเกิดในสวรรค์ชั้นกามาพจรนั่นแล พระราชาแปดองค์มีพระเจ้าสาครราชเป็นต้นก็เหมือนกัน ก็พระราชามหากษัตริย์และพราหมณ์อื่น ๆ เหล่านั้นมากมาย ได้บูชายัญเป็นอันมาก บริจาคทานมีประการไม่น้อย ก็ไม่ล่วงพ้นความละโลกนี้กล่าวคือกามาวจรภูมิไปได้ จริงอยู่เหล่าเทพชั้นกามาพจร เรียกกัน ว่า เปตะเพราะสำเร็จได้โดยอาศัยผู้อื่น เพราะเหตุกิเลสวัตถุมีรูปเป็นต้น สมด้วยพระพุทธภาษิตว่า
ชนเหล่าใดไม่มีเพื่อนสอง อยู่คนเดียว ย่อมไม่ รื่นรมย์ ย่อมไม่ได้ปีติเกิดแต่วิเวก ชนเหล่านั้นถึงจะ มีโภคสมบัติเสมอด้วยพระอินทร์ ก็ชื่อว่าเป็นคนเข็ญใจ เพราะได้ความสุขที่ต้องอาศัยผู้อื่น.
ท้าวสักกเทวราชทรงแสดงความที่ผลแห่งพรหมจรรย์นั่นแล เป็นของมากกว่าผลแห่งทาน แม้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงดาบสผู้ก้าวล่วงเปตภพด้วยการอยู่พรหมจรรย์ บังเกิดในพรหมโลก จึงตรัสว่า
ฤๅษีผู้ไม่มีเหย้าเรือนเหล่านี้บำเพ็ญตบธรรม ได้ก้าวล่วงกามาวจรภพแล้วโดยแท้ คือ ฤๅษี ตน อันมี นามว่า ยามหนุฤๅษี โสมยาคฤๅษี มโนชวฤาษี สมุททฤๅษี มาฆฤๅษี ภรตฤๅษี และกาลปุรักตฤๅษี และฤๅษีอีก ๔ ตน คือ อังคีรสฤๅษี กัสสปฤๅษี กีสวัจฉฤๅษี และอกันติฤๅษี.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อติวตฺตึสุ ได้แก่ ก้าวล่วงกามาวจรภพ. บทว่า ตปสฺสิโน ความว่า อาศัยตบะคือศีล และตบะคือสมาบัติแปด. บทว่า สตฺติสโย ท่านกล่าวหมายเอาฤๅษีพี่น้องกัน ๗ ตน มียามหนุฤๅษีเป็นต้นฤๅษีเหล่านี้กับฤๅษี ๔ ตน มีอังคีรสฤๅษีเป็นต้น รวมเป็นฤๅษี
ท้าวสักกเทวราชตรัสสรรเสริญพรหมจริยวาสว่ามีผลมาก ตามที่ได้สดับมาอย่างนี้ก่อน บัดนี้ เมื่อทรงนำเรื่องที่เคยทรงเห็นด้วยพระองค์เองมาจึงตรัสว่า
แม่น้ำชื่อสีทามีอยู่ทางด้านทิศอุดร เป็นแม่น้ำลึก ข้ามยาก กาญจนบรรพตมีสีประหนึ่งไฟที่ไหม้ไม้อ้อ โชติช่วงอยู่ในกาลทุกเมื่อ ที่ฝั่งแม่น้ำนั้น มีต้นกฤษณา งอกงาม มีภูเขาอื่นอีกมีป่าไม้งอกงาม แต่ก่อนมามี ฤๅษีเก่าแก่ประมาณหมื่นตน อาศัยอยู่ในภูมิประเทศ นั้น หม่อมฉันเป็นผู้ประเสริฐสุดด้วยทาน ด้วย สัญญมะและทมะ หม่อมฉันอุปัฏฐากดาบสเหล่านั้น ผู้ปฏิบัติวัตรจริยาไม่มีวัตรอื่นยิ่งกว่า ละหมู่คณะไปอยู่ ผู้เดียว มีจิตมั่นคง หม่อมฉันจักนมัสการนรชนผู้ ปฏิบัติตรง จะมีชาติก็ตาม ไม่มีชาติก็ตาม เป็นนิตย กาล เพราะสัตว์ทั้งหลายเป็นผู้มีกรรมเป็นเผ้าพันธ์ วรรณะทั้งปวงตั้งอยู่ในอธรรม ย่อมตกนรกเบื้องต่ำ วรรณะทั้งปวงย่อมบริสุทธิ์ เพราะประพฤติธรรม สูงสุด.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๓ หน้า ๒๓๙–๓๐๒ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๗๕ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๗๕ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
|525.1| Accheraṃ vata lokasmiṃ uppajjanti vicakkhaṇā yadā ahu nimirājā paṇḍito kusalatthiko |525.2| rājā sabbavidehānaṃ adā dānaṃ arindamo. Tassa taṃ dadato dānaṃ saṅkappo upapajjatha dānaṃ vā brahmacariyaṃ vā katamaṃ su mahapphalaṃ.
|526.1| Tassa saṅkappamaññāya maghavā devakuñjaro sahassanetto pāturahu vaṇṇena vihatantamaṃ. |526.2| Salomahaṭṭho manujindo vāsavaṃ avacā nimi devatā nusi gandhabbo ādū sakko purindado. |526.3| Na ca metādiso vaṇṇo diṭṭho vā yadivā suto ācikkha me tvaṃ bhaddante kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ. |526.4| Salomahaṭṭhaṃ ñatvāna vāsavo avacā nimiṃ sakkohamasmi devindo āgatosmi tavantike alomahaṭṭho manujinda puccha pañhaṃ yamicchasi. |526.5| So ca tena katokāso vāsavaṃ avacā nimi pucchāmi taṃ mahārāja sabbabhūtānamissara dānaṃ vā brahmacariyaṃ vā katamaṃ su mahapphalaṃ. |526.6| So puṭṭho naradevena vāsavo avacā nimiṃ vipākaṃ brahmacariyassa jānaṃ akkhāsijānato. @Footnote: 1 Ma. nimijātakaṃ. |526.7| Hīnena brahmacariyena khattiye upapajjati majjhimena ca devattaṃ uttamena visujjhati. |526.8| Na hete sulabhā kāyā yācayogena kenaci ye kāye upapajjanti anāgārā tapassino.
|527.1| Dudīpo sāgaro selo mucalindo bhagīraso 1- usinnaro atthako ca assako ca puthuddhano. |527.2| Ete caññe ca rājāno khattiyāya brāhmaṇā bahū puthuyaññaṃ yajitvāna petattaṃ nātivattiṃsu 2- .
Ye adutiyā na ramanti ekikā vivekajaṃ ye na labhanti pītiṃ kiñcāpi te indasamānabhogā te ve parādhīnasukhā varākā.
|529.1| Addhāyime 3- ativattiṃsu anāgārā tapassino sattisayo yāmahanu somayāgo manojavo. |529.2| Samuddo māgho bharato 4- isi kālapurakkhito aṅgīraso kassapo ca kīsavaccho akanti ca.
|530.1| Uttarena nadī sīdā gambhīrā duratikkamā naḷaggivaṇṇā jotanti sadā kañcanapabbatā. |530.2| Paruḷhagacchā taggarā paruḷhagacchā vanā nagā tatrāsuṃ dasasahassā porāṇā isayo pure. @Footnote: 1 bhagīrathoti maññe . 2 Ma. nātivattisuṃ . 3 Ma. atha yime . 4 Ma. bharato ca. |530.3| Ahaṃ seṭṭhosmi dānena saññamena damena ca anuttaraṃ vataṃ katvā pakīracārī samāhite. |530.4| Jātimantaṃ ajaccañca ahamujugataṃ naraṃ ativelaṃ namassissaṃ kammabandhū hi māṇavā. |530.5| Sabbe vaṇṇā adhammaṭṭhā patanti nirayaṃ adho sabbe vaṇṇā visujjhanti caritvā dhammamuttamaṃ.
Idaṃ vatvāna māghavā devarājā sujampati vedehamanusāsitvā saggakāyaṃ apakkami.
|532.1| Imaṃ bhonto nisāmetha yāvantettha samāgatā dhammikānaṃ manussānaṃ vaṇṇaṃ uccāvacaṃ bahuṃ. |532.2| Yathā ayaṃ nimirājā paṇḍito kusalatthiko rājā sabbavidehānaṃ adā dānaṃ arindamo. |532.3| Tassa taṃ dadato dānaṃ saṅkappo upapajjatha dānaṃ vā brahmacariyaṃ vā katamaṃ su mahapphalaṃ.
Abbhūto vata lokasmiṃ uppajji somahaṃsano dibbo ratho pāturahu vedehassa yasassino.
|534.1| Devaputto mahiddhiko mātali devasārathi nimantayittha rājānaṃ vedehaṃ mithilaggahaṃ. |534.2| Ehimaṃ rathamāruyha rāja seṭṭha disampati devā dassanakāmā te tāvatiṃsā saindakā Saramānā hi te devā sudhammāyaṃ samacchare.
|535.1| Tato rājā taramāno vedeho mithilaggaho āsanā vuṭṭhahitvāna pamukho rathamāruhi. |535.2| Abhiruḷhaṃ rathaṃ dibbaṃ mātali etadabravi kena taṃ nemi maggena rāja seṭṭha disampati yena vā pāpakammantā puññakammā ca ye narā.
Ubhayeneva maṃ nehi mātali devasārathi yena vā pāpakammantā puññakammā ca ye narā.
Kena taṃ paṭhamaṃ nemi rāja seṭṭha disampati yena vā pāpakammantā puññakammā ca ye narā.
Nirayaṃ 1- tāva passāmi āvāsaṃ 2- pāpakamminaṃ ṭhānāni luddakammānaṃ dussīlānañca yā gati.
Dassesi mātali rañño duggaṃ vetaraṇiṃ nadiṃ kuṭṭhitaṃ khārasaṃyuttaṃ tattaṃ aggisikhūpamaṃ.
Nemi have mātalimajjhabhāsi 3- disvā janaṃ patamānaṃ vidugge bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā vetaraṇiṃ patanti. @Footnote: 1 Ma. niraye . 2 Ma. āvāse . 3 Ma. ...ajjhabhāsatha.
|541.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |541.2| Ye dubbale balavanto jīvaloke hiṃsenti rosenti 1- supāpadhammā te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā vetaraṇiṃ patanti.
Sāmā ca soṇā savalā ca gijjhā kākolusaṅghā ca adenti 2- bheravā bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme jane kākolusaṅghā adenti.
|543.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |543.2| Yekecime maccharino kadariyā paribhāsakā samaṇabrāhmaṇānaṃ hiṃsenti rosenti supāpadhammā te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme jane kākolusaṅghā adenti.
Sañjotibhūtā paṭhaviṃ kamanti @Footnote: 1 Ma. hiṃsanti rosanti. ito paraṃ īdisameva . 2 Ma. kākolasaṅghā adanti. @ito paraṃ īdisameva. Tattehi khandhehi ca pothayanti bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā khandhahatā sayanti.
|545.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |545.2| Ye jīvalokasmiṃ supāpadhammino narañca nāriñca apāpadhammaṃ hiṃsenti rosenti supāpadhammā te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā khandhahatā sayanti.
Aṅgārakāsuṃ apare thunanti 1- narā rudantā paridaḍḍhagattā bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā aṅgārakāsuṃ thunanti 1- .
|547.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. @Footnote: 1 Ma. phuṇanti. Yu. phunanti. |547.2| Yekeci pūgāya dhanassa 1- hetu sakkhiṃ karitvā iṇaṃ jāpayanti te jāpayitvā janataṃ janinda te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā aṅgārakāsuṃ thunanti.
Sañjotibhūtā jalitā padittā padissati mahatī lohakumbhī bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā (avaṃsirā) lohakumbhiṃ patanti.
|549.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |549.2| Ye sīlavantaṃ samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vā hiṃsenti rosenti supāpadhammā te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā (avaṃsirā) lohakumbhiṃ patanti.
Luñcanti gīvaṃ atha veṭhayitvā uṇhodakasmiṃ pakilodayitvā 2- bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā @Footnote: 1 Sī. Yu. pūgāyatanassa . 2 Ma. pakilotayitvā. Sī. Yu. pakiledayitvā. Pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā luttasirā sayanti.
|551.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |551.2| Ye jīvalokasmiṃ supāpadhammino pakkhī gahetvāna viheṭhayanti te heṭhayitvā sakuṇaṃ janinda te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā luttasirā sayanti.
|552.1| Bahutatoyā anikhātakūlā 1- nadī ayaṃ sandati suppatitthā ghammābhitattā manujā pivanti pivatañca 2- tesaṃ thusa 3- hoti pāni |552.2| bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ pivatañca tesaṃ thusa hoti pāni.
|553.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi @Footnote: 1 Ma. anigādhakūlā . 2 Ma. pītañca. ito paraṃ īdisameva . 3 Ma. bhusa. ito paraṃ @īdisameva. Vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |553.2| Ye suddhadhaññaṃ palāsena missaṃ asuddhakammā kayino dadanti ghammābhitattāna pipāsitānaṃ pivatañca tesaṃ thusa hoti pāni.
Usūhi sattīhi ca tomarehi ubhayāni passāni tudanti kandataṃ bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā sattihatā sayanti.
|555.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |555.2| Ye jīvalokasmiṃ asādhukammino adinnamādāya karonti jīvitaṃ dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ ajeḷakañcāpi pasuṃ mahiṃsaṃ 1- te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā sattihatā sayanti.
Gīvāya bandhā kissime puneke @Footnote: 1 Sī. Yu. mahīsaṃ. Aññe vikantā 1- vilakatā sayanti 2- bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā vilakatā sayanti.
|557.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |557.2| Orabbhikā sūkarikā ca macchikā pasuṃ mahiṃsañca ajeḷakañca hantvāna sūṇesu pasārayiṃsu te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā vilakatā sayanti.
Rahado ayaṃ muttakarīsapūro duggandharūpo asuci pūti vāti khuddāparetā manujā adenti bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā muttakarīsabhakkhā.
|559.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi @Footnote: 1 Sī. Yu. vikattā . 2 Sī. Yu. puneke. Vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |559.2| Yekecime kāraṇikā virosikā 1- paresaṃ vihiṃsāya sadā niviṭṭhā te luddakammā pasavetva pāpaṃ mittadduno miḷhamadenti bālā.
Rahado ayaṃ lohitapubbapūro duggandharūpo asuci pūti vāti ghammābhitattā manujā pivanti bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā lohitapubbabhakkhā.
|561.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |561.2| Ye mātaraṃ vā pitaraṃ vā jīvaloke pārājikā arahante hananti te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā lohitapubbabhakkhā.
|562.1| Jivhañca passa balisena viddhaṃ vihataṃ yathā saṅkusakena cammaṃ @Footnote: 1 Ma. virosakā. Phandanti macchāva thalamhi khittā muñcanti kheḷaṃ rudamānā kimete |562.2| bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā vaṅkaghastā sayanti.
|563.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |563.2| Yekeci saṇṭhānagatā 1- manussā agghena agghaṃ kayaṃ hāpayanti kūṭena kūṭaṃ dhanalobhahetu channaṃ yathā vāricaraṃ vadhāya. |563.3| Na hi kūṭakārissa bhavanti tāṇā sakehi kammehi purakkhitassa 2- te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā vaṅkaghastā sayanti.
|564.1| Nāriyo imā samparibhinnagattā paggayha kandanti bhuje dujaccā samakkhitā lohitapubbalittā gāvo yathā āghātane vikantā @Footnote: 1 Ma. sandhānagatā. Sī. Yu. santhānagatā . 2 Ma. purakkhatassa. ito paraṃ @īdisameva. Tā bhūmibhāgasmiṃ sadā nikhātā khandhātivattanti sajotibhūtā. |564.2| Bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi imā nu nāriyo kimakaṃsu pāpaṃ yā bhūmibhāgasmiṃ sadā nikhātā khandhātivattanti sajotibhūtā.
|565.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |565.2| Kolitthiyāyo 1- idha jīvaloke asuddhakammā asataṃ 2- acāruṃ tā dittarūpā pati vippahāya aññaṃ acāruṃ ratikhiḍḍahetu tā jīvalokasmiṃ ramāpayitvā khandhātivattanti sajotibhūtā.
Pāde gahetvā kissime puneke avaṃsirā narake pātayanti bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi @Footnote: 1 Sī. Yu. kolīniyāyo . 2 ayuttantipi. Ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā (avaṃsirā) narake pātayanti.
|567.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |567.2| Ye jīvalokasmiṃ asādhukammino parassa dārāni atikkamanti te tādisā uttamabhaṇḍathenā teme janā (avaṃsirā) narake pātayanti. |567.3| Te vassapūgāni bahūni tattha nirayesu dukkhaṃ vedanaṃ vedayanti na hi pāpakārissa bhavanti tāṇā sakehi kammehi purakkhitassa te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā (avaṃsirā) narake pātayanti.
Uccāvacāme vividhā upakkamā nirayesu dissanti sughorarūpā bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā adhimattā dukkhā tippā 1- @Footnote: 1 Ma. tibbā. ito paraṃ īdisameva. Kharā kaṭukā vedanā vedayanti.
|569.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |569.2| Ye jīvalokasmiṃ supāpadiṭṭhino vissāsakammāni karonti mohā parañca diṭṭhīsu samādapenti te pāpadiṭṭhī 1- pasavetva pāpaṃ teme janā adhimattā dukkhā tippā kharā kaṭukā vedanā vedayanti.
Viditāni te mahārāja āvāsaṃ pāpakamminaṃ ṭhānāni luddakammānaṃ dussīlānañca yā gati uyyāhidāni rājisi devarājassa santike.
|571.1| Pañcathūpaṃ dissatidaṃ vimānaṃ mālāpilandhā sayanassa majjhe tatthacchatī nāri mahānubhāvā uccāvacaṃ iddhi vikubbamānā |571.2| vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ayaṃ nu nārī kimakāsi sādhuṃ yā modatī saggappattā vimāne. @Footnote: 1 Yu. pāpadiṭṭhīsu.
Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. Yadi te sutā biraṇī 1- jīvaloke āmāyadāsī ahu brāhmaṇassa sā pattakālaṃ 2- atithiṃ viditvā mātāva puttaṃ sakimābhinandī saññamā saṃvibhāgā ca sā vimānasmi modati.
|573.1| Daddallamānā ābhanti 3- vimānā satta nimmitā tattha yakkho mahiddhiko sabbābharaṇabhūsito samantā anupariyāyati nārīgaṇapurakkhito. |573.2| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ yo modati saggappatto vimāne.
|574.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |574.2| Soṇadinno gahapati esa dānapatī ahu esa pabbajituddissa vihāre satta kārayi. |574.3| Sakkaccante upaṭṭhāsi bhikkhavo tattha vāsike acchādanañca bhattañca senāsanaṃ padīpayaṃ @Footnote: 1 varuṇītipi . 2 Ma. pattakāle . 3 Ma. ābhenti. Adāsi ujubhūtesu vippasannena cetasā. |574.4| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ yā ca pakkhassa aṭṭhamī pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāhitaṃ uposathaṃ upavasi sadā sīlesu saṃvuto saññamo saṃvibhāgo ca so vimānasmi modati.
|575.1| Pabhāsatimidaṃ byamhaṃ phalikāsu sunimmitaṃ nārīvaragaṇākiṇṇaṃ kūṭāgāravirocitaṃ upetaṃ annapānehi naccagītehi cūbhayaṃ. |575.2| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi imā nu nārī 1- kimakaṃsu sādhuṃ yā 2- modare saggappattā vimāne.
|576.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |576.2| Yākāci nārī idha jīvaloke sīlavantiyo upāsikā dāne ratā niccapasannacittā sacce ṭhitā uposathe appamattā saññamā saṃvibhāgā ca tā vimānasmi modare.
|577.1| Pabhāsatimidaṃ byamhaṃ veḷuriyāsu nimmitaṃ @Footnote: 1 Ma. ime nu maccā . 2 Ma. ye. Upetaṃ bhūmibhāgehi vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ. |577.2| Ālambarā mudiṅgā ca naccagītā suvāditā dibbā saddā niccharanti savanīyā manoramā. |577.3| Nāhaṃ evaṃ gataṃ jātu evaṃ suruciraṃ pure saddaṃ samabhijānāmi diṭṭhaṃ vā yadiyā sutaṃ. |577.4| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu sādhuṃ ye modare saggappattā vimāne.
|578.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |578.2| Yekeci maccā idha jīvaloke sīlavantā 1- upāsakā ārāme udapāne ca papā saṅkamanāni ca arahante sītibhūte sakkaccaṃ paṭipādayuṃ |578.3| cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adaṃsu ujubhūtesu vippasannena cetasā. |578.4| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ yā ca pakkhassa aṭṭhamī pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāhitaṃ |578.5| uposathaṃ upavasuṃ sadā sīlesu saṃvutā saññamā saṃvibhāgā ca te vimānasmi modare. @Footnote: 1 Sī. Yu. sīlavanto.
|579.1| Pabhāsatimidaṃ byamhaṃ phalikāsu sunimmitaṃ nārīvaragaṇākiṇṇaṃ kūṭāgāravirocitaṃ |579.2| upetaṃ annapānehi naccagītehi cūbhayaṃ najjo anupariyāyati 1- nānāpupphadumāyutā. |579.3| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ yo modati saggappatto vimāne.
|580.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |580.2| Mithilāyaṃ gahapati esa dānapatī ahu ārāme udapāne ca papā saṅkamanāni ca arahante sītibhūte sakkaccaṃ paṭipādayi |580.3| cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi ujubhūtesu vippasannena cetasā. |580.4| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ yā ca pakkhassa aṭṭhamī pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāhitaṃ |580.5| uposathaṃ upavasi sadā sīlesu saṃvuto saññamo saṃvibhāgo ca so vimānasmi modati.
|581.1| Pabhāsatimidaṃ byamhaṃ phalikāsu sunimmitaṃ 2- @Footnote: 1 Ma. cānupariyāti . 2 Yu. veḷuriyāsu nimmitaṃ. Nārīvaragaṇākiṇṇaṃ kūṭāgāravirocitaṃ |581.2| upetaṃ annapānehi naccagītehi cūbhayaṃ najjo anupariyāyati 1- nānāpupphadumāyutā |581.3| rājāyatanā kapiṭṭhā ca ambā sālā ca jambuyo tiṇḍukā ca piyālā ca dumā niccaphalā bahū. |581.4| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ yo modati saggappatto vimāne.
|582.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |582.2| Mithilāyaṃ gahapati esa dānapatī ahu ārāme udapāne ca papā saṅkamanāni ca arahante sītibhūte sakkaccaṃ paṭipādayi |582.3| cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi ujubhūtesu vippasannena cetasā. |582.4| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ yā ca pakkhassa aṭṭhamī pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāhitaṃ |582.5| uposathaṃ upavasi sadā sīlesu saṃvuto saññamo saṃvibhāgo ca so vimānasmi modati. @Footnote: 1 Ma. cānupariyāti.
|583.1| Pabhāsatimidaṃ byamhaṃ veḷuriyāsu nimmitaṃ upetaṃ bhūmibhāgehi vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ |583.2| ālambarā mudiṅgā ca naccagītā suvāditā dibbā saddā niccharanti savanīyā manoramā |583.3| nāhaṃ evaṃ gataṃ jātu evaṃ suruciraṃ pure saddaṃ samabhijānāmi diṭṭhaṃ vā yadivā sutaṃ. |583.4| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ yo modati saggappatto vimāne.
|584.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |584.2| Bārāṇasiyaṃ gahapati esa dānapatī ahu ārāme udapāne ca papā saṅkamanāni ca arahante sītibhūte sakkaccaṃ paṭipādayi |584.3| cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi ujubhūtesu vippasannena cetasā. |584.4| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ yā ca pakkhassa aṭṭhamī pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāhitaṃ |584.5| uposathaṃ upavasi sadā sīlesu saṃvuto Saññamo saṃvibhāgo ca so vimānasmi modati.
|585.1| Yathā udayamādicco hoti lohitako mahā tathūpamaṃ idaṃ byamhaṃ jātarūpassa nimmitaṃ. |585.2| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ yo modati saggappatto vimāne.
|586.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |586.2| Sāvatthiyaṃ gahapati esa dānapatī ahu ārāme udapāne ca papā saṅkamanāni ca arahante sītibhūte sakkaccaṃ paṭipādayi |586.3| cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi ujubhūtesu vippasannena cetasā. |586.4| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ yā ca pakkhassa aṭṭhamī pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāhitaṃ |586.5| uposathaṃ upavasi sadā sīlesu saṃvuto saññamo saṃvibhāgo ca so vimānasmi modati.
|587.1| Vehāyasāme bahukā jātarūpassa nimmitā daddallamānā ābhanti vijjuvabbhaghanantare Tattha 1- yakkhā mahiddhikā sabbābharaṇabhūsitā samantā anupariyāyanti nārīgaṇaparivutā 1- . |587.2| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu sādhuṃ ye modare saggappattā vimāne.
|588.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |588.2| Saddhāya suniviṭṭhāya saddhamme suppavedite akaṃsu satthu vacanaṃ sammāsambuddhasāvakā 2- tesaṃ etāni ṭhānāni yāni tvaṃ rāja passasi.
Viditāni te mahārāja āvāsaṃ pāpakamminaṃ atho kalyāṇakammānaṃ ṭhānāni viditāni te uyyāhidāni rājisi devarājassa santike.
Sahassayuttaṃ hayavāhiṃ dibbayānamadhiṭṭhito yāyamāno mahārājā addā sīdantare nage disvānāmantayi sūtaṃ ime ke nāma pabbatā. [3]-
|591.1| Sudassano karavīko isindharo 4- yugandharo nemindharo vinatako assakaṇṇo giribrahā |591.2| ete sīdantare nagā anupubbasamuggatā @Footnote:1-1 Ma. ayaṃ gāthā natthi . 2 Sī. Yu. sammāsambuddhasāsanaṃ. @ 3 Ma. tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi @ vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. @ 4 Ma. īsadharo. Mahārājānamāvāsā yāni tvaṃ rāja passasi.
|592.1| Anekarūpaṃ ruciraṃ nānācittaṃ pakāsati ākiṇṇaṃ indasadisehi byaggheheva surakkhitaṃ. |592.2| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi imaṃ nu dvāraṃ kimabhaññamāhu 1- manoramaṃ dissati dūratova.
|593.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |593.2| Cittakūṭoti yaṃ āhu devarājappavesanaṃ sudassanassa girino dvāraṃ hetaṃ pakāsati |593.3| anekarūpaṃ ruciraṃ nānācittaṃ pakāsati ākiṇṇaṃ indasadisehi byaggheheva surakkhitaṃ pavisetena rājisi arujaṃ bhūmi pakkama.
|594.1| Sahassayuttaṃ hayavāhiṃ dibbayānamadhiṭṭhito yāyamāno mahārājā addā devasabhaṃ idaṃ. |594.2| Yathā sarade ākāso 2- nīlobhāso padissati tathūpamaṃ idaṃ byamhaṃ veḷuriyāsu nimmitaṃ. |594.3| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi @Footnote: 1 Sī. Yu. kimabhiññamāhu . 2 Ma. ākāse. Imaṃ nu byamhaṃ kimabhaññamāhu 1- .
|595.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato |595.2| sudhammāiti yaṃ āhu esesā 2- dissate sabhā veḷuriyārucirā citrā dhārayanti sunimmitā |595.3| aṭṭhaṃsā sukatā thambhā sabbe veḷuriyāmayā yattha devā tāvatiṃsā sabbe indapurohitā |595.4| atthaṃ devamanussānaṃ cintayantā samacchare pavisetena rājisi devānaṃ anumodanaṃ.
|596.1| Taṃ devā paṭinandiṃsu disvā rājānamāgataṃ svāgatante mahārāja atho te adurāgataṃ nisīdadāni rājisi devarājassa santike. |596.2| Sakko taṃ 3- paṭinandittha vedehaṃ mithilaggahaṃ nimantayittha 4- kāmehi āsanena ca vāsavo. |596.3| Sādhu khosi anuppatto āvāsaṃ vasavattinaṃ vasa devesu rājisi sabbakāmasamiddhisu tāvatiṃsesu devesu bhuñja kāme amānuse.
|597.1| Yathā yācitakaṃ yānaṃ yathā yācitakaṃ dhanaṃ evaṃ sampadamevetaṃ yaṃ parato dānapaccayā. |597.2| Na cāhametamicchāmi yaṃ parato dānapaccayā @Footnote: 1 Sī.Yu. kimabhiññamāhu . 2 Ma. passesā . 3 Ma. sakkopi . 4 Sī.Yu. nimantayī ca. Sayaṃ katāni puññāni taṃ me āveniyaṃ 1- dhanaṃ. |597.3| Sohaṃ gantvā manussesu kāhāmi kusalaṃ bahuṃ dānena samacariyāya saññamena damena ca yaṃ katvā sukhito hoti na ca pacchānutappati.
Bahūpakāro no bhavaṃ mātali devasārathi yo me kalyāṇakammānaṃ pāpānaṃ paṭidassayi 2- .
Idaṃ vatvā nimirājā vedeho mithilaggaho puthuyaññaṃ yajitvāna saññamaṃ ajjhupāgamīti. Nemirājajātakaṃ catutthaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๕๒๕
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘