เนมิราชชาดก
ว่าด้วยพระเจ้าเนมิราชทรงบำเพ็ญอธิษฐานบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๕๒๕ · บรรทัด ๓๔๔๒ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๓ จาก ๗
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เวตรณึ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลายมาตลีเทพสารถีได้ฟังพระราชดำรัสแห่งพระเจ้าเนมิราช จึงขับรถตรงไปนรกแสดงแม่น้ำเวตรณีที่ตั้งขึ้นด้วยฤดูโดยกรรมปัจจัยก่อน นายนิรยบาลทั้งหลายในนรกนั้นถือศัสตราวุธ มีดาบ มีด โตนร หอก และไม้ค้อนเป็นต้นอันลุกโพลง ประหารแทงโบยตีสัตว์นรกทั้งหลาย สัตว์นรกเหล่านั้นทนต่อทุกข์นั้นไม่ได้ ก็ตกลงในเวตรณีนที.
เวตรณีนทีนั้นดาดาษไปด้วยเครือเลื้อยอันมีหนามประมาณเท่าหอกมีเพลิงลุกโพลงข้างบน สัตว์นรกเหล่านั้นต้องอยู่ในเวตรณีนทีนั้นหลายพันปีเป็นท่อนน้อยท่อนใหญ่ในเพราะเถาวัลย์มีหนามแหลมมีคมอันคมกริบ มีเพลิงลุกโชติช่วง มีหลาวเหล็กลุกโพลงประมาณเท่าลำตาล ตั้งขึ้นภายใต้เถาวัลย์เหล่านั้น สัตว์นรกทั้งหลายยังกาลให้ล่วงไปนานมาก พลาดจากเถาวัลย์ตกลงที่ปลายหลาว มีร่างกายถูกหลาวแทงไหม้อยู่ในหลาวนาน ดุจปลาที่เสียบไว้ในไม้แหลมย่างไฟ หลาวทั้งหลายลุกเป็นไฟ สัตว์นรกทั้งหลายก็ลุกเป็นไฟ ก็ภายใต้หลาวทั้งหลาย มีใบบัวเหล็กแหลมคมดุจมีดโกนลุกเป็นไฟอยู่หลังน้ำสัตว์นรกเหล่านั้นพลาดจากหลาวทั้งหลายตกลงในใบบัวเหล็ก เสวยทุกขเวทนานาน แต่นั้นสัตว์นรกเหล่านั้นก็ตกในน้ำแสบ แม้น้ำก็ลุกเป็นไฟ แม้สัตว์นรกทั้งหลายก็ลุกเป็นไฟ แม้ควันก็ตั้งขึ้น ก็พื้นแม่น้ำภายใต้น้ำดาดาษไปด้วยเครื่องประหารอันคมกริบ สัตว์นรกเหล่านั้นจมลงในน้ำ ด้วยคิดว่าใต้น้ำจะเป็นเช่นไรหนอ ก็เป็นท่อนน้อยท่อนใหญ่เพราะเครื่องประหารอันคมกริบ สัตว์นรกเหล่านั้นไม่สามารถจะอดกลั้นทุกข์ใหญ่นั้น ก็ร่ำร้องน่ากลัวมาก กระแสน้ำบางครั้งก็ไหลลอยไปตามกระแส บางครั้งก็ทวนกระแส ลำดับนั้น นายนิรยบาลผู้อยู่ที่ฝั่ง ก็ซัดลูกศร มีด โตมร หอก แทงสัตว์นรกเหล่านั้นดุจปลา สัตว์นรกเหล่านั้นถึงทุกขเวทนาก็ร้องกันลั่น ลำดับนั้น นายนิรยบาลก็เอาเบ็ดเหล็กที่ลุกเป็นไฟเกี่ยวสัตว์นรกเหล่านั้นขึ้น คร่ามาให้นอนบนแผ่นดินเหล็กที่ลุกเป็นไฟโชติช่วง ยัดก้อนเหล็กที่ลุกแดงเข้าปาก.
พระเจ้าเนมิราชทอดพระเนตรเห็นเหล่าสัตว์ถูกทุกข์ใหญ่เบียดเบียนในเวตรณีนที ก็สะดุ้งกลัว ตรัสถามมาตลีเทพสารถีว่า สัตว์เหล่านี้ได้ทำบาปกรรมอะไรไว้ มาตลีเทพสารถีได้ทูลถวายพยากรณ์ให้ทรงทราบ.
พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น ตรัสว่า
พระเจ้าเนมิราชทอดพระเนตรเห็นชนซึ่งตกอยู่ ในเวตรณีนทีภาค ซึ่งยากจะข้ามได้ จึงตรัสกะมาตลีเทพสารถีว่า แนะนายสารถี ความกลัวมากปรากฏ แก่เรา เพราะเห็นสัตว์ตกอยู่ในแม่น้ำเวตรณี แน่ะ มาตลี เราขอถามท่าน สัตว์เหล่านี้ได้ทำบาปอะไรไว้ จึงได้ตกในเวตรณีนที. มาตลีเทพสารถีทูลพยากรณ์พระดำรัสถาม ตามที่ทราบวิบากแห่งสัตว์ผู้ทำบาปทั้งหลาย แด่ พระราชาผู้ไม่ทรงทราบว่า สัตว์เหล่าใดเมื่อยังอยู่ใน มนุษยโลกเป็นผู้มีกำลัง มีบาปกรรมเบียดเบียน ด่ากระทบผู้ที่หากำลังมิได้ สัตว์เหล่านั้นมีกรรม หยาบช้ากระทำบาป จึงตกลงในเวตรณีนที.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วินฺทติ ความว่า เราไม่มีอิสระแก่ตัวเป็นเหมือนมีความกลัว. บทว่า ทิสฺวา ความว่า เห็นเหล่าสัตว์ตกไปอยู่ คือเห็นสัตว์นรกเหล่านั้นตกแม่น้ำเวตรณี. บทว่า ชานํ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตลีเทพสารถีนั้นรู้อยู่เอง จึงได้ทูลบอกแด่พระเจ้าเนมิราชผู้ไม่ทรงทราบ. บทว่า ทุพฺพเล ได้แก่ เว้นจากกำลังร่างกาย กำลังโภคะ และกำลังอำนาจ. บทว่า พลวนฺโต ได้แก่ ประกอบด้วยกำลังเหล่านั้น. บทว่า หึเสนฺติ ได้แก่ ทำให้ลำบากด้วยประหารด้วยฝ่ามือเป็นต้น. บทว่า โรเสนฺติ ได้แก่ ด่ากระทบโดยประการต่าง ๆ บทว่า ปสเวตฺวา ความว่า ให้เกิดคือกระทำ.
มาตลีเทพสารถีทูลพยากรณ์ปัญหาแด่พระเจ้าเนมิราชอย่างนี้แล้วพระเจ้าเนมิราชได้ทอดพระเนตรเห็นเวตรณีนรกแล้ว ก็ทำประเทศนั้น ให้อันตรธานไปแล้วขับรถไปข้างหน้า แสดงที่เป็นที่สัตว์ มีสุนัขเป็นต้นเคี้ยวกินอันพระเจ้าเนมิราชทอดพระเนตรเห็นสถานที่นั้นแล้วก็ทรงกลัว ตรัสถามปัญหาได้ทูลพยากรณ์แล้ว.
พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น ตรัสว่า
พระราชาตรัสว่า สุนัขแดง สุนัขด่าง ฝูงแร้ง ฝูงกา น่ากลัว เคี้ยวกินสัตว์นรก ความกลัวปรากฏ แก่เรา เพราะเห็นสัตว์เหล่านั้นเคี้ยวกินสัตว์นรก เรา ขอถามท่าน สัตว์เหล่านี้ที่ฝูงกาเคี้ยวกิน ได้ทำบาป อะไรไว้. มาตลีเทพสารถีอันพระเจ้าเนมิราชตรัสถาม แล้ว ได้ทูลพยากรณ์วิบากของเหล่าสัตว์ทำบาป ตามที่ได้ทราบ แด่พระเจ้าเนมิราชผู้ไม่ทรงทราบว่า สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งเป็นผู้ตระหนี่เหนียวแน่น มี บาปธรรม มักบริภาษเบียดเบียนด่ากระทบสมณ พราหมณ์ สัตว์เหล่านั้นมีกรรมหยาบช้ากระทำบาป จึงถูกฝูงกาเคี้ยวกิน. ปัญหาอื่นจากนี้ และการพยากรณ์ก็มีนัยนี้แล.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สามา ได้แก่ มีสีแดง. บทว่า โสณาแปลว่า สุนัข. บทว่า สวลา ความว่า มีสีต่าง และมีสีขาว ดำ เหลืองท่านแสดงสุนัขไว้ ๕ สีอย่างนี้ ได้ยินว่า สุนัขเหล่านั้นตัวโตเท่าช้าง ไล่ติดตามสัตว์นรกที่แผ่นดินเหล็กอันลุกโพลง ดุจไล่เนื้อ กัดเนื้อเป็นชิ้นแล้วยังสรีระ๓ คาวุตแห่งสัตว์นรกให้ล้มลงบนแผ่นดินเหล็กอันลุกโพลง เอาขาหน้าทั้งสองเหยียบอกของสัตว์นรกผู้ร้องลั่นอยู่ ทิ้งเนื้อกินให้เหลือแต่เยื่อในกระดูก แห่งสัตว์ผู้มีบาปธรรม. บทว่า คิชฺฌา ได้แก่ ฝูงแร้งมีจะงอยปากเป็นโลหะตัวใหญ่เท่าเกวียนสินค้า แรงเหล่านั้น ทำลายกระดูกด้วยจะงอยปากเช่นกับปลายทวน เคี้ยวกินเยื่อในกระดูก. บทว่า โกกาลุสงฺฆา ได้แก่ ฝูงกามีจะงอยปากเป็นโลหะ น่ากลัวยิ่ง เคี้ยวกินสัตว์นรกที่มันเห็นแล้ว ๆ. บทว่าเยเม ชเน ความว่า ถามว่า สัตว์นรกเหล่านี้ ที่ถูกฝูงกาเคี้ยวกิน ได้ทำบาปกรรมอะไรไว้. บทว่า มจฺฉริโน ได้แก่ ผู้ไม่ให้อะไรแก่ผู้อื่น ชื่อว่าตระหนี่. บทว่า ทรยา ได้แก่ กระด้างและตระหนี่ ห้ามผู้อื่นแม้กำลังบริจาคทาน. บทว่า สมณพฺราหฺมณานํ ได้แก่ ผู้ระงับบาปลอยบาปแล้ว.
แต่นั้นมาตลีเทพสารถี ยังประเทศนั้นให้อันตรธานขับรถไปข้างหน้าสัตว์นรกทั้งหลายเหยียบแผ่นดินเหล็ก ๙ โยชน์ลุกโชติช่วง นายนิรยบาลติดตามไป ประหารแข้งด้วยท่อนเหล็กอันลุกโพลง ประมาณเท่าลำตาลล้มลงโบยด้วยท่อนเหล็กนั้นให้เรี่ยรายเป็นจุรณวิจุรณ พระราชาเนมิราชทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ทรงสะดุ้งกลัว เมื่อจะตรัสถามมาตลีเทพสารถี จึงตรัสคาถาว่า
สัตว์นรกเหล่านี้มีร่างลายลุกโพลง เดินเหยียบ แผ่นดินเหล็ก และนายนิรยบาลโบยด้วยท่อนเหล็ก แดง ความกลัวปรากฏแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็น ไปของสัตว์นรกเหล่านั้น ดูก่อนมาตลีเทพสารถี เรา ขอถามท่าน สัตว์นรกเหล่านี้ทำบาปอะไรไว้ จึงถูก เบียดเบียนด้วยท่อนเหล็กนอนอยู่. มาตลีเทพสารถีทูลพยากรณ์พระดำรัสถาม ตามที่ทราบวิบากแห่งสัตว์ผู้ทำบาปทั้งหลาย แด่พระราชาผู้ไม่ทรงทราบว่าสัตว์เหล่าใดเมื่อยังอยู่ในมนุษยโลก เป็นผู้มีบาปธรรมเบียดเบียนด่ากระทบชายหญิง ผู้มีกุศลธรรม สัตว์เหล่านั้นมีกรรมหยาบช้า กระทำ บาปกรรมแล้ว จึงถูกเบียดเบียนด้วยท่อนเหล็กนอนอยู่.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สญฺโชติภูตา ได้แก่ มีสรีระลุกโพลงบทว่า ปวึ ความว่า ก้าวคือเหยียบแผ่นดินเหล็ก ๙ โยชน์ที่ลุกโพลง. บทว่า ขนฺเธหิ จ โปถยนติ ความว่า เหล่าสัตว์นรกมีร่างกายลุกโพลง ถูกนายนิรยบาลติดตามประหารที่แข้งทั้งสอง ด้วยท่อนเหล็กลุกโพลงเท่าลำตาลให้ล้มแล้วล้อมโบยด้วยท่อนเหล็กเหล่านั้นแหละให้เรี่ยรายเป็นจุรณวิจุรณ เหมือนต้อนตีโคไม่เข้าคอกฉะนั้น. บทว่า สุปาปธมฺมิโน ได้แก่ เป็นผู้ธรรมอันลามกด้วยดีสำหรับตน. บทว่า อปาปธมฺมํ ได้แก่ สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลและอาจาระเป็นต้น หรือปราศจากความผิด.
มาตลีเทพสารถีขับรถไปข้างหน้า นายนิรยบาลทั้งหลายทิ่มแทงสัตว์นรกด้วยอาวุธอันลุกโพลง สัตว์นรกเหล่านั้นก็ตกลงในหลุมถ่านเพลิงเมื่อสัตว์นรกเหล่านั้นจมอยู่ในหลุมถ่านเพลิงเพียงเอว นายนิรยบาลก็เอากระเช้าเหล็กใหญ่ตักถ่านเพลิงโปรยลงบนศีรษะสัตว์นรกเหล่านั้น สัตว์นรกเหล่านั้นไม่อาจรับถ่านเพลิงก็ร้องไห้ มีกายไฟไหม้ทั่วดิ้นรนอยู่ พระเจ้าเนมิราชทอดพระเนตรเห็นดังนั้น จึงตรัสคาถาว่า
สัตว์เหล่าอื่นร้องไห้มีกายไฟไหม้ทั่วดิ้นรนอยู่ใน หลุมถ่านเพลิง ความกลัวปรากฏแก่เรา เพราะเห็น กิริยานี้ ดูก่อนมาตลีเทพสารถี เราขอถามท่าน สัตว์ นรกเหล่านี้ได้ทำบาปอะไรไว้ จึงมาร้องไห้ ดิ้นรนอยู่ ในหลุมถ่านเพลิงนี้. มาตลีเทพสารถีอันพระเจ้าเนมิราชตรัสถาม แล้ว ได้ทูลพยากรณ์วิบากของเหล่าสัตว์ผู้ทำบาป ตามที่ได้ทราบ แด่พระเจ้าเนมิราชผู้ไม่ทรงทราบ ว่า สัตว์นรกเหล่านี้ยังหนี้ให้เกิด เพราะสร้างพยาน โกงเหตุแห่งทรัพย์ของประชุมชน ยังหนี้ให้เกิดแก่ ประชุมชน มีกรรมหยาบช้าทำความชั่ว จึงมาร้องไห้ ดิ้นรนอยู่ในหลุมถ่านเพลิง พระเจ้าข้า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า องฺคารกาสุํ ความว่า แน่ะสหายมาตลีไฉนสัตว์บางพวกนี้จึงถูกนายนิรยบาลล้อมทิ่มแทงด้วยอาวุธอันลุกโพลง เหมือนต้อนโคที่ไม่เข้าคอก ตกลงในหลุมถ่านเพลิง และนายนิรยบาลทั้งหลายถือเอากระเช้าเหล็กใหญ่โปรยถ่านเพลิงลงบนสัตว์เหล่านั้น ที่จมอยู่ในหลุมถ่านเพลิงแค่เอว คราวนั้นเหล่าสัตว์ไม่อาจรับถ่านเพลิงทั้งหลายได้ จึงร้องไห้มีกายไฟไหม้ทั่วคร่ำครวญดิ้นรนอยู่ อธิบายว่า โปรยคือโรยถ่านเพลิงลงบนศีรษะของตน ด้วยกำลังแห่งกรรมบ้าง ด้วยตนเองบ้าง. บทว่า ปูคาย ธนสฺส ความว่า เหตุแห่งทรัพย์ซึ่งเป็นของประชุมชนที่ตนเรี่ยไรเมื่อมีโอกาสว่า พวกเราจักถวายทานบ้าง จักทำการบูชาบ้าง จักสร้างวิหารบ้าง บทว่า ชาปยนฺติ ความว่า ใช้จ่ายทรัพย์นั้นตามชอบใจ ตัดสินพวกหัวหน้าคณะสร้างพยานโกงว่าพวกเราทำการขวนขวายในที่โน้นไปเท่านี้ ให้ในที่โน้นไปเท่านี้ ทำทรัพย์นั้นให้เสื่อมคือให้พินาศไป.
มาตลีเทพสารถีขับรถไปข้างหน้า เหล่าสัตว์ถูกนายนิรยบาลที่น่ากลัวจับเอาเท้าขึ้นบนเอาศีรษะลงล่างโยนไปตกในหม้อโลหะอันร้อนแรง พระเจ้าเนมิราชทอดพระเนตรเห็น จึงตรัสว่า
หม้อโลหะใหญ่ไฟติดทั่วลุกโพลงโชติช่วง ย่อม ปรากฏ ความกลัวย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นความ เป็นไปนี้ แน่ะมาตลีเทพสารถี เราขอถามท่าน สัตว์ นรกเหล่านี้ทำบาปอะไรไว้จึงตกในโลหกุมภี. มาตลีเทพสารถีทูลพยากรณ์พระดำรัสถาม ตามที่ทราบวิบากแห่งสัตว์ผู้ทำบาปทั้งหลาย แด่พระราชาผู้ไม่ทรงทราบว่า สัตว์เหล่าใดเป็นผู้มีบาปธรรม เบียดเบียนด่ากระทบสมณะหรือพราหมณ์ผู้มีศีล สัตว์ เหล่านั้นมีกรรมหยาบช้า กระทำบาปกรรมแล้ว จึง ตกในโลหลุมภี.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปทิตฺตา แปลว่า อันไฟติดทั่วแล้ว. บทว่า มหตี ความว่า ประมาณเท่าภูเขาตั้งอยู่เป็นกัป เต็มไปด้วยแร่โลหะบทว่า อวํสิรา ความว่า เหล่าสัตว์ถูกนายนิรยบาลจับเอาเท้าขึ้นบนเอาศีรษะลงล่าง โยนไปตกลงในโลหกุมภีนั้น ๆ. บทว่า สีลวํ แปลว่า ผู้มีศีล คือถึงพร้อมด้วยคุณคืออาจาระ.
มาตลีเทพสารถีขับรถไปข้างหน้า นายนิรยบาลเอาเชือกเหล็กลุกโพลงผูกคอสัตว์นรก ให้ก้มหน้า ดึงขึ้นมาตัดคอให้ชุ่มในน้ำร้อนแล้วโบยตี พระเจ้าเนมิราชทอดพระเนตรเห็นดังนั้น จึงตรัสคาถาว่า
นายนิรยบาลผูกคอสัตว์นรกด้วยเชือกเหล็กลุก โพลง แล้วตัดศีรษะโยนลงไปในน้ำร้อน ความกลัว เกิดแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปนี้ ดูก่อนมาตลี เทพสารถี เราขอถามท่าน สัตว์เหล่านี้ได้ทำบาป อะไรไว้ จึงมีศีรษะขาดนอนอยู่. มาตลีเทพสารถีทูลพยากรณ์พระดำรัสถามตามที่ ทราบวิบากแห่งสัตว์ผู้ทำบาปทั้งหลาย แด่พระราชาผู้ ไม่ทรงทราบว่า ข้าแต่พระองค์เป็นจอมประชาชน สัตว์เหล่าใดเมื่อยังอยู่ในมนุษยโลก มีบาปธรรม จับ นกมาฆ่า สัตว์เหล่านั้นมีกรรมหยาบช้ากระทำบาป จึงมีศีรษะขาดนอนอยู่.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ลุญฺจนฺติ ได้แก่ เพิกขึ้น. บทว่าอถ เวยิตฺวา ความว่า เอาเชือกโลหะอันลุกโพลงผูกคอให้ก้มหน้า. บทว่า อุโณฺหทกสฺมึ ได้แก่ ในน้ำโลหะที่ตั้งมาเป็นกัป. บทว่า ปกิเลทยิตฺวา ได้แก่ ให้ชุ่ม คือโยนลงไป มีคำอธิบายว่า แน่ะสหายมาตลี นายนิรยบาลเหล่านี้เอาเชือกเหล็กลูกโพลงผูกคอของสัตว์เหล่าใด แล้วโน้มสรีระซึ่งมีประมาณสามคาวุตลง ควั่นคอต้อนไปด้วยท่อนเหล็กลุกโพลง ใส่เข้าในน้ำโลหะที่ลุกโพลงแห่งหนึ่ง แล้วยินดีร่าเริง และเมื่อคอนั้นขาดแล้ว มีคออื่นพร้อมกับศีรษะเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นอีกทีเดียว สัตว์เหล่านั้นได้กระทำกรรมอะไรไว้ ความกลัวเกิดแก่ข้าพเจ้า เพราะเห็นสัตว์เหล่านั้น. บทว่า ปกฺขี คเหตฺวาน วิเหยนฺติ ความว่า ข้าแต่มหาราช สัตว์เหล่าใดเมื่อยังอยู่ในมนุษยโลก จับนกมาตัดปีกผูกคอฆ่ากินบ้าง ชายบ้าง สัตว์เหล่านั้นนั่นมีศีรษะขาดอยู่ในที่นี้.
มาตลีเทพสารถีขับรถต่อไป ได้ยินว่า ในประเทศนั้นมีแน่น้ำมีน้ำเจิ่งน่ารื่นรมย์ไหลอยู่โดยปกติ สัตว์นรกไม่อาจทนความกระหายเพราะเร่าร้อนด้วยเพลิง จึงเดินย่ำแผ่นดินโลหะลุกโพลงลงสู่แม่น้ำนั้น ทันใดนั้นเองฝั่งน้ำทั้งสองก็ลุกโพลงทั่ว น้ำควรดื่มก็กลายเป็นแกลบและใบไม้ลุกโพลง สัตว์นรกไม่อาจจะทนความกระหาย ก็เคี้ยวแกลบ และใบไม้อันลุกโพลงกินแทนดื่มน้ำ แกลบและใบไม้นั้นก็เผาสรีระทั้งสิ้นออกทางส่วนเบื้องต่ำ สัตว์นรกไม่สามารถจะอดกลั้นทุกข์นั้นก็ประคองแขนทั้งสองร้องไห้ พระเจ้าเนมิราชทอดพระเนตรเห็นดังนั้น จึงตรัสคาถาว่า
แม่น้ำนี้มีน้ำมาก มีตลิ่งไม่สูง มีท่าอันดี ไหล อยู่เสมอ สัตว์นรกเหล่านั้นเร่าร้อนเพราะความร้อน แต่งไฟ จะดื่มน้ำ ก็แต่เมื่อสัตว์นรกเหล่านั้นจะดื่มน้ำ ก็กลายเป็นแกลบไป ความกลัวย่อมปรากฏแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปนี้ แน่ะมาตลีเทพสารถี ข้าพเจ้าขอถามท่าน สัตว์นรกเหล่ามิได้ทำบาปอะไร ไว้ เมื่อจะดื่มน้ำ น้ำจึงกลายเป็นแกลบไป. มาตลีเทพสารถีทูลพยากรณ์พระดำรัสถาม ตาม ที่ทราบวิบากแห่งสัตว์ผู้ทำบาปทั้งหลาย แด่พระราชา ผู้ไม่ทรงทราบว่า สัตว์เหล่าใดมีการงานไม่บริสุทธิ์ ขายข้าวเปลือกแท้เจือด้วยข้าวลีบแกลบแก่ผู้ซื้อ เมื่อ สัตว์เหล่านั้น มีความร้อนยิ่งเพราะความร้อนแห่งไฟ กระหายน้ำ จะดื่มน้ำ น้ำจึงกลายเป็นแกลบไป.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อนิขาตกูลา ได้แก่ มีฝั่งไม่ลึก. บทว่า สุปติตฺถา ได้แก่ ประกอบด้วยท่าน้ำงาม ๆ. บทว่า ถุสํ โหติ ความว่าข้าวเปลือกกลายเป็นแกลบ. บทว่า ปานิ ได้แก่ น้ำดื่ม ได้ยินว่า ในประเทศนั้น มีแน่น้ำมีน้ำเจิ่งน่ารื่นรมย์ไหลอยู่เป็นปกติ สัตว์นรกเร่าร้อนเพราะความร่อนแห่งไฟ ไม่อาจจะทนความกระหายได้ จึงเดินย่ำแผ่นดินโลหะที่ลุกโพลงลงสู่แม่น้ำนั้น ทันใดนั้นเองฝั่งน้ำทั้งสองก็ลุกโพลงทั่ว น้ำควรดื่มถูกลายเป็นแกลบและใบไม้ลุกโพลง สัตว์นรกไม่อาจทนความกระหาย ก็เคี้ยวกินแกลบและใบไม้อันลุกโพลงนั้น แกลบและใบไม้นั้นแก่เผาสรีระทั้งสิ้นของสัตว์เหล่านั้นลุกโพลงทั่วออกทางส่วนเบื้องต่ำ สัตว์นรกเหล่านั้นไม่สามารถจะอดกลั้นทุกข์นั้น ก็ประคองแขนทั้งสองร้องไห้. บทว่า สุทฺธธญฺํ ในคาถานั้น ได้แก่ ธัญชาติบริสุทธิ์ ๗ อย่าง มีข้าวเปลือกเป็นต้น. บทว่า ปลาเสน มิสฺสํ ความว่า เอาใบไม้บ้าง แกลบบ้าง ทรายและดินเป็นต้นบ้าง ผสมกัน. บทว่า อสุทฺธกมฺมา ได้แก่ มีกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม เศร้าหมอง. บทว่า กยิโน ความว่า พูดว่าเราจักให้ข้าวเปลือกที่ดี ๆ แก่ท่านรับเงินแต่มือของผู้ซื้อแล้วให้ข้าวเปลือกที่ไม่ดีเห็นปานนั้น.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๓ หน้า ๒๓๙–๓๐๒ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๗๕ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๗๕ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
|525.1| Accheraṃ vata lokasmiṃ uppajjanti vicakkhaṇā yadā ahu nimirājā paṇḍito kusalatthiko |525.2| rājā sabbavidehānaṃ adā dānaṃ arindamo. Tassa taṃ dadato dānaṃ saṅkappo upapajjatha dānaṃ vā brahmacariyaṃ vā katamaṃ su mahapphalaṃ.
|526.1| Tassa saṅkappamaññāya maghavā devakuñjaro sahassanetto pāturahu vaṇṇena vihatantamaṃ. |526.2| Salomahaṭṭho manujindo vāsavaṃ avacā nimi devatā nusi gandhabbo ādū sakko purindado. |526.3| Na ca metādiso vaṇṇo diṭṭho vā yadivā suto ācikkha me tvaṃ bhaddante kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ. |526.4| Salomahaṭṭhaṃ ñatvāna vāsavo avacā nimiṃ sakkohamasmi devindo āgatosmi tavantike alomahaṭṭho manujinda puccha pañhaṃ yamicchasi. |526.5| So ca tena katokāso vāsavaṃ avacā nimi pucchāmi taṃ mahārāja sabbabhūtānamissara dānaṃ vā brahmacariyaṃ vā katamaṃ su mahapphalaṃ. |526.6| So puṭṭho naradevena vāsavo avacā nimiṃ vipākaṃ brahmacariyassa jānaṃ akkhāsijānato. @Footnote: 1 Ma. nimijātakaṃ. |526.7| Hīnena brahmacariyena khattiye upapajjati majjhimena ca devattaṃ uttamena visujjhati. |526.8| Na hete sulabhā kāyā yācayogena kenaci ye kāye upapajjanti anāgārā tapassino.
|527.1| Dudīpo sāgaro selo mucalindo bhagīraso 1- usinnaro atthako ca assako ca puthuddhano. |527.2| Ete caññe ca rājāno khattiyāya brāhmaṇā bahū puthuyaññaṃ yajitvāna petattaṃ nātivattiṃsu 2- .
Ye adutiyā na ramanti ekikā vivekajaṃ ye na labhanti pītiṃ kiñcāpi te indasamānabhogā te ve parādhīnasukhā varākā.
|529.1| Addhāyime 3- ativattiṃsu anāgārā tapassino sattisayo yāmahanu somayāgo manojavo. |529.2| Samuddo māgho bharato 4- isi kālapurakkhito aṅgīraso kassapo ca kīsavaccho akanti ca.
|530.1| Uttarena nadī sīdā gambhīrā duratikkamā naḷaggivaṇṇā jotanti sadā kañcanapabbatā. |530.2| Paruḷhagacchā taggarā paruḷhagacchā vanā nagā tatrāsuṃ dasasahassā porāṇā isayo pure. @Footnote: 1 bhagīrathoti maññe . 2 Ma. nātivattisuṃ . 3 Ma. atha yime . 4 Ma. bharato ca. |530.3| Ahaṃ seṭṭhosmi dānena saññamena damena ca anuttaraṃ vataṃ katvā pakīracārī samāhite. |530.4| Jātimantaṃ ajaccañca ahamujugataṃ naraṃ ativelaṃ namassissaṃ kammabandhū hi māṇavā. |530.5| Sabbe vaṇṇā adhammaṭṭhā patanti nirayaṃ adho sabbe vaṇṇā visujjhanti caritvā dhammamuttamaṃ.
Idaṃ vatvāna māghavā devarājā sujampati vedehamanusāsitvā saggakāyaṃ apakkami.
|532.1| Imaṃ bhonto nisāmetha yāvantettha samāgatā dhammikānaṃ manussānaṃ vaṇṇaṃ uccāvacaṃ bahuṃ. |532.2| Yathā ayaṃ nimirājā paṇḍito kusalatthiko rājā sabbavidehānaṃ adā dānaṃ arindamo. |532.3| Tassa taṃ dadato dānaṃ saṅkappo upapajjatha dānaṃ vā brahmacariyaṃ vā katamaṃ su mahapphalaṃ.
Abbhūto vata lokasmiṃ uppajji somahaṃsano dibbo ratho pāturahu vedehassa yasassino.
|534.1| Devaputto mahiddhiko mātali devasārathi nimantayittha rājānaṃ vedehaṃ mithilaggahaṃ. |534.2| Ehimaṃ rathamāruyha rāja seṭṭha disampati devā dassanakāmā te tāvatiṃsā saindakā Saramānā hi te devā sudhammāyaṃ samacchare.
|535.1| Tato rājā taramāno vedeho mithilaggaho āsanā vuṭṭhahitvāna pamukho rathamāruhi. |535.2| Abhiruḷhaṃ rathaṃ dibbaṃ mātali etadabravi kena taṃ nemi maggena rāja seṭṭha disampati yena vā pāpakammantā puññakammā ca ye narā.
Ubhayeneva maṃ nehi mātali devasārathi yena vā pāpakammantā puññakammā ca ye narā.
Kena taṃ paṭhamaṃ nemi rāja seṭṭha disampati yena vā pāpakammantā puññakammā ca ye narā.
Nirayaṃ 1- tāva passāmi āvāsaṃ 2- pāpakamminaṃ ṭhānāni luddakammānaṃ dussīlānañca yā gati.
Dassesi mātali rañño duggaṃ vetaraṇiṃ nadiṃ kuṭṭhitaṃ khārasaṃyuttaṃ tattaṃ aggisikhūpamaṃ.
Nemi have mātalimajjhabhāsi 3- disvā janaṃ patamānaṃ vidugge bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā vetaraṇiṃ patanti. @Footnote: 1 Ma. niraye . 2 Ma. āvāse . 3 Ma. ...ajjhabhāsatha.
|541.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |541.2| Ye dubbale balavanto jīvaloke hiṃsenti rosenti 1- supāpadhammā te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā vetaraṇiṃ patanti.
Sāmā ca soṇā savalā ca gijjhā kākolusaṅghā ca adenti 2- bheravā bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme jane kākolusaṅghā adenti.
|543.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |543.2| Yekecime maccharino kadariyā paribhāsakā samaṇabrāhmaṇānaṃ hiṃsenti rosenti supāpadhammā te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme jane kākolusaṅghā adenti.
Sañjotibhūtā paṭhaviṃ kamanti @Footnote: 1 Ma. hiṃsanti rosanti. ito paraṃ īdisameva . 2 Ma. kākolasaṅghā adanti. @ito paraṃ īdisameva. Tattehi khandhehi ca pothayanti bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā khandhahatā sayanti.
|545.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |545.2| Ye jīvalokasmiṃ supāpadhammino narañca nāriñca apāpadhammaṃ hiṃsenti rosenti supāpadhammā te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā khandhahatā sayanti.
Aṅgārakāsuṃ apare thunanti 1- narā rudantā paridaḍḍhagattā bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā aṅgārakāsuṃ thunanti 1- .
|547.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. @Footnote: 1 Ma. phuṇanti. Yu. phunanti. |547.2| Yekeci pūgāya dhanassa 1- hetu sakkhiṃ karitvā iṇaṃ jāpayanti te jāpayitvā janataṃ janinda te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā aṅgārakāsuṃ thunanti.
Sañjotibhūtā jalitā padittā padissati mahatī lohakumbhī bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā (avaṃsirā) lohakumbhiṃ patanti.
|549.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |549.2| Ye sīlavantaṃ samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vā hiṃsenti rosenti supāpadhammā te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā (avaṃsirā) lohakumbhiṃ patanti.
Luñcanti gīvaṃ atha veṭhayitvā uṇhodakasmiṃ pakilodayitvā 2- bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā @Footnote: 1 Sī. Yu. pūgāyatanassa . 2 Ma. pakilotayitvā. Sī. Yu. pakiledayitvā. Pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā luttasirā sayanti.
|551.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |551.2| Ye jīvalokasmiṃ supāpadhammino pakkhī gahetvāna viheṭhayanti te heṭhayitvā sakuṇaṃ janinda te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā luttasirā sayanti.
|552.1| Bahutatoyā anikhātakūlā 1- nadī ayaṃ sandati suppatitthā ghammābhitattā manujā pivanti pivatañca 2- tesaṃ thusa 3- hoti pāni |552.2| bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ pivatañca tesaṃ thusa hoti pāni.
|553.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi @Footnote: 1 Ma. anigādhakūlā . 2 Ma. pītañca. ito paraṃ īdisameva . 3 Ma. bhusa. ito paraṃ @īdisameva. Vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |553.2| Ye suddhadhaññaṃ palāsena missaṃ asuddhakammā kayino dadanti ghammābhitattāna pipāsitānaṃ pivatañca tesaṃ thusa hoti pāni.
Usūhi sattīhi ca tomarehi ubhayāni passāni tudanti kandataṃ bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā sattihatā sayanti.
|555.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |555.2| Ye jīvalokasmiṃ asādhukammino adinnamādāya karonti jīvitaṃ dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ ajeḷakañcāpi pasuṃ mahiṃsaṃ 1- te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā sattihatā sayanti.
Gīvāya bandhā kissime puneke @Footnote: 1 Sī. Yu. mahīsaṃ. Aññe vikantā 1- vilakatā sayanti 2- bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā vilakatā sayanti.
|557.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |557.2| Orabbhikā sūkarikā ca macchikā pasuṃ mahiṃsañca ajeḷakañca hantvāna sūṇesu pasārayiṃsu te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā vilakatā sayanti.
Rahado ayaṃ muttakarīsapūro duggandharūpo asuci pūti vāti khuddāparetā manujā adenti bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā muttakarīsabhakkhā.
|559.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi @Footnote: 1 Sī. Yu. vikattā . 2 Sī. Yu. puneke. Vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |559.2| Yekecime kāraṇikā virosikā 1- paresaṃ vihiṃsāya sadā niviṭṭhā te luddakammā pasavetva pāpaṃ mittadduno miḷhamadenti bālā.
Rahado ayaṃ lohitapubbapūro duggandharūpo asuci pūti vāti ghammābhitattā manujā pivanti bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā lohitapubbabhakkhā.
|561.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |561.2| Ye mātaraṃ vā pitaraṃ vā jīvaloke pārājikā arahante hananti te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā lohitapubbabhakkhā.
|562.1| Jivhañca passa balisena viddhaṃ vihataṃ yathā saṅkusakena cammaṃ @Footnote: 1 Ma. virosakā. Phandanti macchāva thalamhi khittā muñcanti kheḷaṃ rudamānā kimete |562.2| bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā vaṅkaghastā sayanti.
|563.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |563.2| Yekeci saṇṭhānagatā 1- manussā agghena agghaṃ kayaṃ hāpayanti kūṭena kūṭaṃ dhanalobhahetu channaṃ yathā vāricaraṃ vadhāya. |563.3| Na hi kūṭakārissa bhavanti tāṇā sakehi kammehi purakkhitassa 2- te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā vaṅkaghastā sayanti.
|564.1| Nāriyo imā samparibhinnagattā paggayha kandanti bhuje dujaccā samakkhitā lohitapubbalittā gāvo yathā āghātane vikantā @Footnote: 1 Ma. sandhānagatā. Sī. Yu. santhānagatā . 2 Ma. purakkhatassa. ito paraṃ @īdisameva. Tā bhūmibhāgasmiṃ sadā nikhātā khandhātivattanti sajotibhūtā. |564.2| Bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi imā nu nāriyo kimakaṃsu pāpaṃ yā bhūmibhāgasmiṃ sadā nikhātā khandhātivattanti sajotibhūtā.
|565.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |565.2| Kolitthiyāyo 1- idha jīvaloke asuddhakammā asataṃ 2- acāruṃ tā dittarūpā pati vippahāya aññaṃ acāruṃ ratikhiḍḍahetu tā jīvalokasmiṃ ramāpayitvā khandhātivattanti sajotibhūtā.
Pāde gahetvā kissime puneke avaṃsirā narake pātayanti bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi @Footnote: 1 Sī. Yu. kolīniyāyo . 2 ayuttantipi. Ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā (avaṃsirā) narake pātayanti.
|567.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |567.2| Ye jīvalokasmiṃ asādhukammino parassa dārāni atikkamanti te tādisā uttamabhaṇḍathenā teme janā (avaṃsirā) narake pātayanti. |567.3| Te vassapūgāni bahūni tattha nirayesu dukkhaṃ vedanaṃ vedayanti na hi pāpakārissa bhavanti tāṇā sakehi kammehi purakkhitassa te luddakammā pasavetva pāpaṃ teme janā (avaṃsirā) narake pātayanti.
Uccāvacāme vividhā upakkamā nirayesu dissanti sughorarūpā bhayaṃ hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu pāpaṃ yeme janā adhimattā dukkhā tippā 1- @Footnote: 1 Ma. tibbā. ito paraṃ īdisameva. Kharā kaṭukā vedanā vedayanti.
|569.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ pāpakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |569.2| Ye jīvalokasmiṃ supāpadiṭṭhino vissāsakammāni karonti mohā parañca diṭṭhīsu samādapenti te pāpadiṭṭhī 1- pasavetva pāpaṃ teme janā adhimattā dukkhā tippā kharā kaṭukā vedanā vedayanti.
Viditāni te mahārāja āvāsaṃ pāpakamminaṃ ṭhānāni luddakammānaṃ dussīlānañca yā gati uyyāhidāni rājisi devarājassa santike.
|571.1| Pañcathūpaṃ dissatidaṃ vimānaṃ mālāpilandhā sayanassa majjhe tatthacchatī nāri mahānubhāvā uccāvacaṃ iddhi vikubbamānā |571.2| vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ayaṃ nu nārī kimakāsi sādhuṃ yā modatī saggappattā vimāne. @Footnote: 1 Yu. pāpadiṭṭhīsu.
Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. Yadi te sutā biraṇī 1- jīvaloke āmāyadāsī ahu brāhmaṇassa sā pattakālaṃ 2- atithiṃ viditvā mātāva puttaṃ sakimābhinandī saññamā saṃvibhāgā ca sā vimānasmi modati.
|573.1| Daddallamānā ābhanti 3- vimānā satta nimmitā tattha yakkho mahiddhiko sabbābharaṇabhūsito samantā anupariyāyati nārīgaṇapurakkhito. |573.2| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ yo modati saggappatto vimāne.
|574.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |574.2| Soṇadinno gahapati esa dānapatī ahu esa pabbajituddissa vihāre satta kārayi. |574.3| Sakkaccante upaṭṭhāsi bhikkhavo tattha vāsike acchādanañca bhattañca senāsanaṃ padīpayaṃ @Footnote: 1 varuṇītipi . 2 Ma. pattakāle . 3 Ma. ābhenti. Adāsi ujubhūtesu vippasannena cetasā. |574.4| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ yā ca pakkhassa aṭṭhamī pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāhitaṃ uposathaṃ upavasi sadā sīlesu saṃvuto saññamo saṃvibhāgo ca so vimānasmi modati.
|575.1| Pabhāsatimidaṃ byamhaṃ phalikāsu sunimmitaṃ nārīvaragaṇākiṇṇaṃ kūṭāgāravirocitaṃ upetaṃ annapānehi naccagītehi cūbhayaṃ. |575.2| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi imā nu nārī 1- kimakaṃsu sādhuṃ yā 2- modare saggappattā vimāne.
|576.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |576.2| Yākāci nārī idha jīvaloke sīlavantiyo upāsikā dāne ratā niccapasannacittā sacce ṭhitā uposathe appamattā saññamā saṃvibhāgā ca tā vimānasmi modare.
|577.1| Pabhāsatimidaṃ byamhaṃ veḷuriyāsu nimmitaṃ @Footnote: 1 Ma. ime nu maccā . 2 Ma. ye. Upetaṃ bhūmibhāgehi vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ. |577.2| Ālambarā mudiṅgā ca naccagītā suvāditā dibbā saddā niccharanti savanīyā manoramā. |577.3| Nāhaṃ evaṃ gataṃ jātu evaṃ suruciraṃ pure saddaṃ samabhijānāmi diṭṭhaṃ vā yadiyā sutaṃ. |577.4| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu sādhuṃ ye modare saggappattā vimāne.
|578.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |578.2| Yekeci maccā idha jīvaloke sīlavantā 1- upāsakā ārāme udapāne ca papā saṅkamanāni ca arahante sītibhūte sakkaccaṃ paṭipādayuṃ |578.3| cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adaṃsu ujubhūtesu vippasannena cetasā. |578.4| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ yā ca pakkhassa aṭṭhamī pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāhitaṃ |578.5| uposathaṃ upavasuṃ sadā sīlesu saṃvutā saññamā saṃvibhāgā ca te vimānasmi modare. @Footnote: 1 Sī. Yu. sīlavanto.
|579.1| Pabhāsatimidaṃ byamhaṃ phalikāsu sunimmitaṃ nārīvaragaṇākiṇṇaṃ kūṭāgāravirocitaṃ |579.2| upetaṃ annapānehi naccagītehi cūbhayaṃ najjo anupariyāyati 1- nānāpupphadumāyutā. |579.3| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ yo modati saggappatto vimāne.
|580.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |580.2| Mithilāyaṃ gahapati esa dānapatī ahu ārāme udapāne ca papā saṅkamanāni ca arahante sītibhūte sakkaccaṃ paṭipādayi |580.3| cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi ujubhūtesu vippasannena cetasā. |580.4| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ yā ca pakkhassa aṭṭhamī pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāhitaṃ |580.5| uposathaṃ upavasi sadā sīlesu saṃvuto saññamo saṃvibhāgo ca so vimānasmi modati.
|581.1| Pabhāsatimidaṃ byamhaṃ phalikāsu sunimmitaṃ 2- @Footnote: 1 Ma. cānupariyāti . 2 Yu. veḷuriyāsu nimmitaṃ. Nārīvaragaṇākiṇṇaṃ kūṭāgāravirocitaṃ |581.2| upetaṃ annapānehi naccagītehi cūbhayaṃ najjo anupariyāyati 1- nānāpupphadumāyutā |581.3| rājāyatanā kapiṭṭhā ca ambā sālā ca jambuyo tiṇḍukā ca piyālā ca dumā niccaphalā bahū. |581.4| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ yo modati saggappatto vimāne.
|582.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |582.2| Mithilāyaṃ gahapati esa dānapatī ahu ārāme udapāne ca papā saṅkamanāni ca arahante sītibhūte sakkaccaṃ paṭipādayi |582.3| cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi ujubhūtesu vippasannena cetasā. |582.4| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ yā ca pakkhassa aṭṭhamī pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāhitaṃ |582.5| uposathaṃ upavasi sadā sīlesu saṃvuto saññamo saṃvibhāgo ca so vimānasmi modati. @Footnote: 1 Ma. cānupariyāti.
|583.1| Pabhāsatimidaṃ byamhaṃ veḷuriyāsu nimmitaṃ upetaṃ bhūmibhāgehi vibhattaṃ bhāgaso mitaṃ |583.2| ālambarā mudiṅgā ca naccagītā suvāditā dibbā saddā niccharanti savanīyā manoramā |583.3| nāhaṃ evaṃ gataṃ jātu evaṃ suruciraṃ pure saddaṃ samabhijānāmi diṭṭhaṃ vā yadivā sutaṃ. |583.4| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ yo modati saggappatto vimāne.
|584.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |584.2| Bārāṇasiyaṃ gahapati esa dānapatī ahu ārāme udapāne ca papā saṅkamanāni ca arahante sītibhūte sakkaccaṃ paṭipādayi |584.3| cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi ujubhūtesu vippasannena cetasā. |584.4| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ yā ca pakkhassa aṭṭhamī pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāhitaṃ |584.5| uposathaṃ upavasi sadā sīlesu saṃvuto Saññamo saṃvibhāgo ca so vimānasmi modati.
|585.1| Yathā udayamādicco hoti lohitako mahā tathūpamaṃ idaṃ byamhaṃ jātarūpassa nimmitaṃ. |585.2| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ayaṃ nu macco kimakāsi sādhuṃ yo modati saggappatto vimāne.
|586.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |586.2| Sāvatthiyaṃ gahapati esa dānapatī ahu ārāme udapāne ca papā saṅkamanāni ca arahante sītibhūte sakkaccaṃ paṭipādayi |586.3| cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi ujubhūtesu vippasannena cetasā. |586.4| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ yā ca pakkhassa aṭṭhamī pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāhitaṃ |586.5| uposathaṃ upavasi sadā sīlesu saṃvuto saññamo saṃvibhāgo ca so vimānasmi modati.
|587.1| Vehāyasāme bahukā jātarūpassa nimmitā daddallamānā ābhanti vijjuvabbhaghanantare Tattha 1- yakkhā mahiddhikā sabbābharaṇabhūsitā samantā anupariyāyanti nārīgaṇaparivutā 1- . |587.2| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi ime nu maccā kimakaṃsu sādhuṃ ye modare saggappattā vimāne.
|588.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |588.2| Saddhāya suniviṭṭhāya saddhamme suppavedite akaṃsu satthu vacanaṃ sammāsambuddhasāvakā 2- tesaṃ etāni ṭhānāni yāni tvaṃ rāja passasi.
Viditāni te mahārāja āvāsaṃ pāpakamminaṃ atho kalyāṇakammānaṃ ṭhānāni viditāni te uyyāhidāni rājisi devarājassa santike.
Sahassayuttaṃ hayavāhiṃ dibbayānamadhiṭṭhito yāyamāno mahārājā addā sīdantare nage disvānāmantayi sūtaṃ ime ke nāma pabbatā. [3]-
|591.1| Sudassano karavīko isindharo 4- yugandharo nemindharo vinatako assakaṇṇo giribrahā |591.2| ete sīdantare nagā anupubbasamuggatā @Footnote:1-1 Ma. ayaṃ gāthā natthi . 2 Sī. Yu. sammāsambuddhasāsanaṃ. @ 3 Ma. tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi @ vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. @ 4 Ma. īsadharo. Mahārājānamāvāsā yāni tvaṃ rāja passasi.
|592.1| Anekarūpaṃ ruciraṃ nānācittaṃ pakāsati ākiṇṇaṃ indasadisehi byaggheheva surakkhitaṃ. |592.2| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi imaṃ nu dvāraṃ kimabhaññamāhu 1- manoramaṃ dissati dūratova.
|593.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato. |593.2| Cittakūṭoti yaṃ āhu devarājappavesanaṃ sudassanassa girino dvāraṃ hetaṃ pakāsati |593.3| anekarūpaṃ ruciraṃ nānācittaṃ pakāsati ākiṇṇaṃ indasadisehi byaggheheva surakkhitaṃ pavisetena rājisi arujaṃ bhūmi pakkama.
|594.1| Sahassayuttaṃ hayavāhiṃ dibbayānamadhiṭṭhito yāyamāno mahārājā addā devasabhaṃ idaṃ. |594.2| Yathā sarade ākāso 2- nīlobhāso padissati tathūpamaṃ idaṃ byamhaṃ veḷuriyāsu nimmitaṃ. |594.3| Vittī hi maṃ vindati sūta disvā pucchāmi taṃ mātali devasārathi @Footnote: 1 Sī. Yu. kimabhiññamāhu . 2 Ma. ākāse. Imaṃ nu byamhaṃ kimabhaññamāhu 1- .
|595.1| Tassa puṭṭho viyākāsi mātali devasārathi vipākaṃ puññakammānaṃ jānaṃ akkhāsijānato |595.2| sudhammāiti yaṃ āhu esesā 2- dissate sabhā veḷuriyārucirā citrā dhārayanti sunimmitā |595.3| aṭṭhaṃsā sukatā thambhā sabbe veḷuriyāmayā yattha devā tāvatiṃsā sabbe indapurohitā |595.4| atthaṃ devamanussānaṃ cintayantā samacchare pavisetena rājisi devānaṃ anumodanaṃ.
|596.1| Taṃ devā paṭinandiṃsu disvā rājānamāgataṃ svāgatante mahārāja atho te adurāgataṃ nisīdadāni rājisi devarājassa santike. |596.2| Sakko taṃ 3- paṭinandittha vedehaṃ mithilaggahaṃ nimantayittha 4- kāmehi āsanena ca vāsavo. |596.3| Sādhu khosi anuppatto āvāsaṃ vasavattinaṃ vasa devesu rājisi sabbakāmasamiddhisu tāvatiṃsesu devesu bhuñja kāme amānuse.
|597.1| Yathā yācitakaṃ yānaṃ yathā yācitakaṃ dhanaṃ evaṃ sampadamevetaṃ yaṃ parato dānapaccayā. |597.2| Na cāhametamicchāmi yaṃ parato dānapaccayā @Footnote: 1 Sī.Yu. kimabhiññamāhu . 2 Ma. passesā . 3 Ma. sakkopi . 4 Sī.Yu. nimantayī ca. Sayaṃ katāni puññāni taṃ me āveniyaṃ 1- dhanaṃ. |597.3| Sohaṃ gantvā manussesu kāhāmi kusalaṃ bahuṃ dānena samacariyāya saññamena damena ca yaṃ katvā sukhito hoti na ca pacchānutappati.
Bahūpakāro no bhavaṃ mātali devasārathi yo me kalyāṇakammānaṃ pāpānaṃ paṭidassayi 2- .
Idaṃ vatvā nimirājā vedeho mithilaggaho puthuyaññaṃ yajitvāna saññamaṃ ajjhupāgamīti. Nemirājajātakaṃ catutthaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๕๒๕
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘