จันทกุมาร
ว่าด้วยพระจันทกุมารทรงบำเพ็ญขันติบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๗๗๕ · บรรทัด ๔๗๖๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๖
เรื่องเล่า
พระศาสดา เมื่อประทับอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏ ทรงปรารภพระเทวทัตจึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า ราชาสิ ลุทฺทกมฺโม ดังนี้.
เรื่องของพระเทวทัตนั้น มาแล้วในสังฆเภทกขันกะแล้วนั่นแล. เรื่องนั้น นับจำเดิมแต่เวลาที่ท่านออกผนวชแล้วตราบเท่าถึงให้ปลงพระชนมชีพของพระเจ้าพิมพิสาร พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในที่นั้นนั่นเอง.
ฝ่ายพระเทวทัต ครั้นให้ปลงพระชนมชีพพระเจ้าพิมพิสารแล้ว ก็เข้าไปเฝ้าพระเจ้าอชาตศัตรูทูลว่า ดูก่อนมหาราช มโนรถของพระองค์ถึงที่สุดแล้ว ส่วนมโนรถของของอาตมา ก็ยังหาถึงที่สุดก่อนไม่. พระราชาได้ทรงฟังดังนั้นจึงตรัสถามว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญ ก็มโนรถของท่านเป็นอย่างไร ? พระเทวทัต. ดูก่อนมหาราช เมื่อฆ่าพระทสพลแล้วอาตมาจักเป็นพระพุทธเจ้ามิใช่หรือ ? พระราชาตรัสถามว่า ก็ในเพราะเรื่องนี้ควรเราจะทำอย่างไรเล่า ? เทวทัต. ดูก่อนมหาราช ควรจะให้นายขมังธนูทั้งหลายประชุมกัน. พระราชาทรงรับว่า ดีละ ท่านผู้เจริญ จึงให้ประชุมนายขมังธนูจำพวกที่ยิงไม่ผิดพลาดรวม ๕๐๐ ตระกูล ทรงเลือกจากคนเหล่านั้นไว้ ๓๑ คน ตรัสสั่งว่า พ่อทั้งหลาย พวกเจ้าจงทำตามคำสั่งของพระเถระ ดังนี้แล้วจึงส่งไปยังสำนักพระเทวทัต. พระเทวทัตเรียกผู้เป็นใหญ่ ในบรรดาพวกนายขมังธนูเหล่านั้นมาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ท่านผู้มีอายุ พระสมณโคดมประทับอยู่ ณ เขาคิมฌกูฏเสด็จจงกรมอยู่ในที่พักกลางวันในที่โน้น. ส่วนท่านจงไปในที่นั้น ยิงพระสมณโคดมด้วยลูกศรอาบด้วยยาพิษ ให้สิ้นพระชนมชีพแล้ว จงกลับโดยทางชื่อโน้น. พระเทวทัตนั้น ครั้นส่งนายขมังธนูผู้ใหญ่นั้นไปแล้ว จึงพักนายขมังธนูไว้ในทางนั้น ๒ คน ด้วยสั่งว่า จักมีบุรุษคนหนึ่งเดินทางมาโดยทางที่พวกท่านยืนอยู่ พวกท่านจงปลงชีวิตบุรุษนั้นเสีย แล้วกับมาโดยทางโน้น. ในทางนั้นพระเทวทัตจึงวางบุรุษไว้สี่คนด้วยสั่งว่า โดยทางที่พวกท่านยืนอยู่ จักมีบุรุษเดินมา ๒ คน ท่านจงปลงชีวิตบุรุษ ๒ คนนั้นเสีย แล้วกลับมาโดยทางชื่อโน้น. ในทางนั้น พระเทวทัตวางคนไว้ ๘ คน ด้วยสั่งว่า โดยทางที่พวกท่านยืนอยู่จักมีบุรุษ ๔ คนเดินทางมา พวกท่านจงปลงชีวิตบุรุษทั้ง ๔ คนนั้นเสีย แล้วกลับโดยทางชื่อโน้น. ในทางนั้น พระเทวทัตวางบุรุษไว้ ๑๖ คน ด้วยสั่งว่าโดยทางที่พวกท่านไปยืนอยู่ จักมีบุรุษเดินมา ๘ คน ท่านจงปลงชีวิตบุรุษทั้ง๘ คนนั้นเสีย แล้วจงกลับมาโดยทางชื่อโน้น. ถามว่า ก็เพราะเหตุไรพระเทวทัตจึงทำอย่างนั้น. แก้ว่า เพราะปกปิดกรรมชั่วของตน. ได้ยินว่า พระเทวทัตได้ทำดังนั้น เพื่อจะปกปิดกรรมชั่วของตน.
ลำดับนั้น นายขมังธนูผู้ใหญ่ ขัดดาบแล้วทางข้างซ้าย ผูกแล่งและศรไว้ข้างหลังจับธนูใหญ่ทำด้วยเขาแกะ ไปยังสำนักพระตถาคตเจ้า จึงยกธนูขึ้นด้วยสัญญาว่า เราจักยิงดังนี้แล้ว จึงผูกสอดลูกศร ฉุดสายมาเพื่อจะยิง ก็ไม่สามารถจะยิงไปได้. พระศาสดา ได้ทรงให้คร่าธนูมาแล้ว หาได้ประทานให้ยิงไปได้ไม่. นายขมังธนูผู้ใหญ่นั้น เมื่อไม่อาจแม้จะยิงลูกศรไปก็ดี ลดลงก็ดี ก็ได้เป็นคนลำบากใจ เพราะสีข้างทั้งสองเป็นเหมือนจะหักลง น้ำลายก็ไหลนองออกจากปาก. ร่างกายทั้งสิ้นเกิดแข็งกระด้าง ได้เป็นเสมือนถึงอาการอันเครื่องยนต์บีบคั้น. นายขมังธนูนั้นได้เป็นคนอันมรณภัยคุกคามแล้วยืนอยู่.
ลำดับนั้น พระศาสดา ทรงทอดพระเนตรเห็นดังนั้นแล้ว ทรงเปล่งด้วยเสียงอันไพเราะ ตรัสปลอบนายขมังธนูว่า พ่อบุรุษผู้โง่เขลาท่านอย่ากล่าวเลย จงมาที่นี้เถิด. ในขณะนั้น นายขมังธนูก็ทิ้งอาวุธเสีย กราบลงด้วยศีรษะแทบพระบาทพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญโทษได้ล่วงข้าพระพุทธเจ้าแล้ว โดยที่เป็นคนเขลา คนหลง คนชั่วบาป ข้าพระพุทธเจ้ามิได้รู้จักคุณของพระองค์ จึงได้มาแล้ว เพื่อปลงพระชนมชีพของพระองค์ ตามคำเสี้ยมสอนของพระเทวทัตผู้เป็นอันธพาล ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์จงอดโทษข้าพระพุทธเจ้า ข้าแต่พระสุคตขอพระองค์จงอดโทษข้าพระพุทธเจ้า ข้าแต่พระองค์ผู้รู้โลก ขอพระองค์จงอดโทษข้าพระพุทธเจ้า ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอดโทษให้ตนแล้วก็นั่งลงในที่สุดส่วนข้างหนึ่ง. ลำดับนั้น พระศาสดา เมื่อจะทรงประกาศสัจจะทั้งหลายยังนายขมังธนูให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว ดำรัสสอนว่า ท่านผู้มีอายุ ท่านอย่าเดินทางไปตามทางที่พระเทวทัตชี้ให้ จงไปเสียทางอื่น แล้วส่งนายขมังธนูนั้นไป. ก็แล้วครั้นส่งนายขมังธนูไปแล้ว พระองค์ก็เสด็จลงจากที่จงกรมไปประทับอยู่ ณ โคนไม้ต้นหนึ่ง.
ลำดับนั้น เมื่อนายขมังธนูผู้ใหญ่มิได้กลับมา นายขมังธนูอีก ๒ คนที่คอยอยู่ก็คิดว่า อย่างไรหนอเขาจึงล่าช้าอยู่ ออกเดินสวนทางไป ครั้นเห็นพระทศพล ก็เข้าไปถวายบังคมแล้วนั่ง ณ ที่สุดส่วนข้างหนึ่ง. พระศาสดาครั้นทรงประกาศพระอริยสัจแก่ชนทั้ง ๒ ยังเขาให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลแล้วดำรัสสอนว่า ท่านผู้มีอายุ ท่านอย่าเดินไปทางที่พระเทวทัตบอก จงไปโดยทางนี้ แล้วก็ส่งเขาไป โดยอุบายนี้ เมื่อทรงประกาศพระอริสัจ ยังนายขมังธนูแม้นอกนี้ ที่มานั่งเฝ้า ให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว ก็ทรงส่งไปโดยทางอื่น.
ลำดับนั้น นายขมังธนูผู้ใหญ่นั้น กลับมาถึงก่อนก็เข้าไปหาพระเทวทัตกล่าวว่า ข้าแต่พระเทวทัตผู้เจริญ ข้าพเจ้าหาได้อาจปลงพระชนมชีพพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ย่อมทรงฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ ทรงอานุภาพอันยิ่งใหญ่. ส่วนบรรดานายขมังธนูเหล่านั้น รำพึงว่า เราทั้งหมดนั้นอาศัยพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงได้รอดชีวิตแล้ว ก็ออกบรรพชาในสำนักพระศาสดา แล้วทรงบรรลุพระอรหัตทุกท่าน.
เรื่องนี้ได้ปรากฏในภิกษุสงฆ์. ภิกษุทั้งหลาย สนทนากันในโรงธรรมสภาว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ได้ยินว่าพระเทวทัต ได้กระทำความพยายาม เพื่อจะปลงชีวิตชนเป็นอันมาก เพราะจิตก่อเวรในพระตถาคตเจ้าพระองค์เดียว แต่ชนเหล่านั้น อาศัยพระศาสดาได้รอดชีวิตแล้วทั้งสิ้น. ฝ่ายพระศาสดาเสด็จออกจากที่บรรทมอันประเสริฐได้ทรงสดับถ้อยคำของภิกษุทั้งหลายเหล่านั้น ด้วยพระโสตธาตุอันเป็นทิพย์ เสด็จมายังโรงธรรมสภาตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบัดนี้พวกเธอนั่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลให้ทรงทราบ จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น แม้ในกาลก่อน พระเทวทัต ก็กระทำความพยายามเพื่อจะฆ่าชนเป็นอันมาก อาศัยเราผู้เดียว เพราะจิตมีเวรในเรา ดังนี้แล้วได้ทรงนิ่งเสีย เมื่อภิกษุเหล่านั้นทูลวิงวอนจึงทรงนำอดีตนิทานมาแสดงดังต่อไปนี้.
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาล กรุงพาราณสีนี้ ชื่อว่า เมืองปุปผวดี. พระโอรสของพระเจ้าวสวัตดีทรงพระนามว่าเอกราชได้ครองราชสมบัติในเมืองนั้น . พระราชโอรสของพระองค์ ทรงพระนามว่า พระจันทกุมารได้ดำรงตำแหน่งเป็นอุปราช. พราหมณ์ชื่อว่า กัณฑหาละ๑ ได้เป็นปุโรหิต. เขาถวายอนุศาสน์ทั้งอรรถและธรรมแด่พระราชา. ได้ยินว่า พระราชา ครั้นทรงสดับว่า กัณฑหาละเป็นบัณฑิต ก็ทรงให้ดำรงไว้ในหน้าที่ตัดสินอรรถคดี. ก็กัณฑหาลพราหมณ์นั้นเป็นคนมีจิตใจฝักใฝ่ในสินบน ครั้นได้รับสินบนแล้วก็ตัดสินให้ผู้มิใช่เจ้าของให้เป็นเจ้าของ ผู้เป็นเจ้าของมิให้ได้เป็นเจ้าของ. ครั้นภายหลังวันหนึ่ง มีบุรุษผู้แพ้คดีคนหนึ่ง โพนทนาด่าว่าอยู่ในที่เป็นที่วินิจฉัยอรรถคดี ครั้นออกมาภายนอก เห็นพระจันทกุมารจะเสด็จมาสู่ที่เฝ้าพระราชา
๑.บาลีเป็น ขัณฑหาละ. ก็กราบลงแทบพระบาทแล้วร้องไห้ พระจันทกุมารนั้นถามเขาว่า เรื่องอะไรกันบุรุษผู้เจริญ. เขาทูลว่า กัณฑหาลนี้ปล้นเขาในการตัดสินความ ถึงข้าพระองค์เมื่อเขารับสินบนแล้ว เขาก็ทำให้ถึงความพ่ายแพ้ในอรรถคดีพระเจ้าข้า. พระจันทกุมารตรัสปลอบว่า อย่ากลัวไปเลย ดังนี้แล้วก็ทรงพาบุรุษนั้นไปสู่โรงเป็นที่วินิจฉัยอรรถคดี กระทำผู้เป็นเจ้าของนั่นแลให้เป็นเจ้าของ ผู้มิใช่เจ้าของให้เป็นผู้มิใช่เจ้าของ. มหาชนพากันแซ่ซ้องสาธุการด้วยเสียงอันดัง. พระราชา ได้ทรงสดับเสียงนั้นจึงตรัสถามว่า นั่นเสียงอะไร ? มีผู้ทูลว่า ข้าแต่สมมติเทพ ได้ยินว่า มีอรรถคดีอันพระจันทกุมารทรงตัดสินแล้วโดยชอบธรรมเสียงนั้นคือเสียงสาธุการของมหาชน. เพราะฟังเสียงนั้นพระราชาจึงเกิดปีติ.
พระจันทกุมารเสด็จมาถวายบังคมพระราชบิดาแล้ว ก็ประทับนั่ง ณที่ควรส่วนข้างหนึ่ง. ลำดับนั้น พระราชาจึงตรัสกะท่านว่า แน่ะ พ่อได้ยินว่าเจ้าได้ตัดสินความเรื่องหนึ่งหรือ ? พระจันทกุมารทูลว่า ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระบาทได้ตัดสินเรื่องหนึ่ง พระเจ้าข้า. พระราชาตรัสว่า ถ้ากระนั้น ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปเจ้าคนเดียวจงยังการตัดสินอรรถคดีให้ดำเนินไปเถิด. แล้วทรงประทานหน้าที่วินิจฉัยอรรถคดีแก่พระกุมาร. ผลประโยชน์ของกัณฑหาลพราหมณ์ ย่อมขาดไป. เขาก็ผูกอาขาดประพฤติเป็นผู้เพ่งโทษจะจับผิดในพระจันทกุมารตั้งแต่นั้นมา.
ส่วนพระราชานั้นเป็นผู้มีปัญญาอ่อน วันหนึ่งเวลาใกล้รุ่ง ได้ทรงสุบินเห็นปานนี้ว่า ได้ทอดพระเนตรเห็นดาวดึงส์พิภพ มีซุ้มประตูอันประดับแล้วมีกำแพงแล้วไปด้วยแก้ว ๗ ประการ มีวิถีอันแล้วไปด้วย ทรายทอง กว้างประมาณ ๖๐ โยชน์ ประดับไปด้วยเวชยันตปราสาทสูงพันโยชน์ เป็นที่รื่นรมย์ไปด้วยสวนมีนันทวันเป็นต้น ประกอบด้วยสระโบกขรณี อันน่ายินดีมีนันทโบกขรณีเป็นต้น มีหมู่เทพเกลื่อนกล่น. นางเทพอัสปร เป็นอันมากก็ฟ้อนรำขับร้องและประโคมดนตรี ในเวชยันตปราสาท ในดาวดึงส์พิภพนั้น. พระราชาได้ทรงเห็นดังนั้น ครั้นทรงตื่นบรรทม ใคร่จะเสด็จไปสู่พิภพนั้น จึงทรงดำริว่า พรุ่งนี้ในเวลาที่อาจารย์กัณฑหาละมาเฝ้า เราจะถามถึงหนทางอันเป็นที่ไปยังเทวโลก แล้วเราจักไปสู่เทวโลกโดยทางที่อาจารย์บอกให้นั้น. พระราชานั้นก็เสด็จสรงสนานแต่เช้าตรู่ ทรงนุ่งห่มภูษา เสวยโภชนาหารอันมีรสเลิศต่าง ๆ ทรงไล้ทาเครื่องหอมแล้วเสด็จประทับนั่ง ส่วนกัณฑหาลพราหมณ์ อาบน้ำแต่เช้าตรู่ นุ่งผ้า บริโภคอาหาร ไล้ทาเครื่องหอมแล้วไปยังที่บำรุงพระราชา เข้าไปยังพระราชนิเวศน์ แล้วทูลถามถึงพระสำราญในที่พระบรรทม. ลำดับนั้น พระราชาประทานอาสนะแก่กัณฑหาลพราหมณ์นั่นแล้ว จึงทรงถามปัญหา.
พระศาสดา เมื่อจะทรงประกาศความข้อนั้น จึงตรัสคาถาว่า
พระราชาพระนามว่า เอกราช เป็นผู้มีกรรมอัน หยาบช้า อยู่ในพระนคร ปุปผวดี ท้าวเธอตรัสถาม กัณฑทาลปุโรหิต ผู้เป็นเผ่าพันธุ์พราหมณ์ เป็นผู้หลง ว่า ดูก่อนพราหมณ์ ท่านเป็นผู้ฉลาดในธรรมวินัย ขอ จงบอกทางสวรรค์แก่เรา เหมือนอย่างนรชนทำบุญ แล้ว ไปจากภพนี้สู่สุคติภพ ฉะนั้นเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ราชาสิ ความว่า ท่านเป็นพระราชา. บทว่า ลุทฺทกกมฺโม ได้แก่ ท่านเป็นผู้มีกรรมอันหยาบช้าทารุณ. บทว่า สคฺคานมคฺคํ ความว่า ทางแห่งสวรรค์. บทว่า ธมฺมวินยกุสโล ความว่าด้วยบทว่า ยถา นี้ ท่านถามว่า เหมือนอย่างว่าคนทั้งหลาย ทำบุญแล้วจากโลกนี้ไปสุคติด้วยประการใด ขอท่านจงบอกทางแห่งสุคติแก่ข้าพเจ้า โดยประการนั้น ก็ปัญหานี้ ท่านควรจะถามกะพระสัพพัญพุทธเจ้า หรือกะพระโพธิสัตว์.
เพราะไม่เป็นพระสัพพัญญูพุทธเจ้า หรือพระสาวก ส่วนพระราชาทรงถามกะกัณฑหาลพราหมณ์ ผู้ไม่รู้อะไร ๆ เหมือนบุรุษผู้หลงทาง ๗ วันพึงถามกะบุรุษคนอื่นผู้หลงทาง มาประมาณกึ่งเดือน.
กัณฑหาลพราหมณ์ คิดว่า เวลานี้เป็นเวลาที่จะได้เห็นหลังปัจจามิตรของเรา บัดนี้เราจักกระทำพระจันทกุมารให้ถึงสิ้นชีวิตแล้ว จักทำมโนรถของเราให้สำเร็จบริบูรณ์ ครั้งนั้นกัณฑหาลพราหมณ์ ครั้นกราบทูลพระราชาแล้วจงกล่าวคาถาที่ ๓ ว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ คนทั้งหลายให้ทาน อันล่วงล้ำทาน ฆ่าแล้วซึ่งบุคคลอันไม่พึงฆ่า ชื่อว่า ทำบุญแล้ว ย่อมไปสู่สุคติด้วยประการฉะนี้.
ความแห่งคำในคาถานั้นมีดังนี้ว่า ดูก่อนมหาราช ชื่อว่า บุคคลผู้ไปสวรรค์ ย่อมให้ทานล่วงล้ำทาน ย่อมฆ่าบุคคลอันไม่ควรฆ่า ถ้าท่านปรารถนาจะไปสุคติไซร้ แม้ท่านก็จงทำอย่างนั้นนั่นแล.
ลำดับนั้น พระราชา จึงตรัสถามถึงอรรถแห่งปัญหากะกัณฑหาลพราหมณ์นั้นว่า
ก็ทานอันล่วงล้ำทานนั้นอะไร ใครเป็นบุคคลอัน ไม่พึงฆ่าในโลกนี้ ขอท่านจงบอกข้อนั้นแก่เรา เรา
จักบูชายัญ เราจะให้ทาน. กัณฑหาลพราหมณ์ ทูลแก้ปัญหาแก่พระราชานั้นว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ยัญพึงบูชาด้วยพระ ราชบุตรทั้งหลาย ด้วยพระมเหสีทั้งหลาย ด้วยชาว นิคมทั้งหลาย ด้วยโคอุสภราชทั้งหลาย ด้วยม้าอาชาไนยทั้งหลาย อย่างละ ๔ ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ยัญพึงบูชาด้วยหมวด ๔ แห่งสัตว์ทั้งปวง.
กัณฑหาลพราหมณ์นั้น เมื่อจะถวายพยากรณ์แก่พระราชานั้น ถูกพระราชานั้นทรงถามถึงทางไปสู่สวรรค์ แต่กลับพยากรณ์ทางไปนรก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปุตฺเตหิ ความว่า พระราชบุตรเป็นที่รักทั้งหลาย พระธิดาทั้งหลายผู้เกิดแล้วแก่พระองค์ด้วย. บทว่า มเหสีหิ ได้แก่ด้วยพระชายาทั้งหลาย. บทว่า เนคเมหิ แปลว่า ด้วยเศรษฐีทั้งหลาย. บทว่า อุสเภหิ ความว่า อุสภราชทั้งหลายอันขาวปลอด. บทว่า อาชานีเยหิความว่า ด้วยม้าอันเป็นมงคลทั้งหลาย. บทว่า จตูหิ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พึงบูชายัญด้วยหมู่ ๔ แห่ง สัตว์ทั้งปวงอย่างนี้คือ สัตว์เหล่านี้ และสัตว์เหล่าอื่นทั้งหมด และสัตว์ ๔ เหล่ามีช้างเป็นต้น. กัณฑหาลพราหมณ์ ให้พระราชาทรงเข้าพระทัยว่า พระราชาทั้งหลาย ผู้ทรงบูชายัญเมื่อได้ตัดศีรษะ แห่งสัตว์ทั้งหลาย มีพระราชบุตรเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยพระขรรค์ ถือเอาโลหิตในลำคอด้วยถาดทองคำ ทิ้งลงไปในหลุมยัญแล้ว ย่อมเสด็จไปสู่เทวโลกพร้อมทั้งพระสรีระกายนั่นเอง ข้าแต่มหาราช อันการให้ทานมีให้ของกิน และเครื่องนุ่งห่มเป็นต้น แก่สมณพราหมณ์ คนยากไร้ คนเดินทางวณิพกและยาจก จะได้เป็นอติทาน ทานอันล่วงล้ำทานหามิได้เลย ส่วนการฆ่าบุคคลที่ไม่ควรฆ่า มีบุตรและธิดาเป็นต้น แล้วกระทำยัญบูชาด้วยเลือดในลำคอของคนจำพวกนั้น ชื่อว่า อติทาน กัณฑหาลพราหมณ์นั้น คิดดังนี้ว่า ถ้าเราจักจับแต่พระจันทกุมารคนเดียว คนทั้งหลายจักสำคัญถึงเหตุเพราะจิตมีเวร เพราะฉะนั้น เขาจึงรวมพระจันทกุมารเข้าในระหว่างมหาชน.
ฝ่ายชนชาวพระราชวังใน ได้สดับเรื่องที่พระราชาและกัณฑหาละเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้ จึงตกใจกลัว ร้องขึ้นด้วยเสียงอันดังพร้อมเป็นเสียงเดียวกัน.
พระศาสดา เมื่อจะประกาศความข้อนั้น จึงตรัสพระคาถาว่า
เสียงกึกก้องน่ากลัว ได้เกิดขึ้นในพระราชวัง
เพราะได้สดับว่า พระกุมาร และพระมเหสีทั้งหลายจะต้องถูกฆ่า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตํ ความว่า เพราะได้ฟังว่า พระราชกุมาร และพระมเหสีทั้งหลาย จะต้องถูกฆ่า. บทว่า เอโก ความว่า ได้มีเสียงกึกก้องเป็นอันเดียวกัน ทั่วพระราชนิเวศน์. บทว่า เภสฺมา แปลว่าน่ากลัว. บทว่า อจฺจุคฺคโต ความว่า ได้เกิดขึ้นอื้ออึง.
ในกาลนั้น ราชตระกูลทั้งสิ้น ได้เป็นดังป่าไม้รัง อันลมยุคันตวาตพัดต้องหักโค่นลงแล้ว.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๔ หน้า ๑๔๙–๒๐๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๕๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๕๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
|775.1| Rājāsi luddakakammo ekarājā pupphavatitāyaṃ 5- so pucchi brahmabandhuṃ khaṇḍahālaṃ purohitaṃ muḷhaṃ |775.2| saggānamaggamācikkha 6- tvamasi brāhmaṇa dhammavinayakusalo yathā ito vajanti sugatiṃ narā puññāni katvāna.
Atidānaṃ dadatvāna 7- @Footnote: 1 Ma. īsaṃ. Sī. Yu. īso khaggaṃva . 2 Ma. cittasibbanā . 3 Ma. dhataraṭṭhā hi @te nāgā . 4 Sī. Yu. khaṇḍahālajātakaṃ . 5 Ma. pupaphavatīyā . 6 Sī. Yu. @saggamaggamācikkha . 7 Ma. daditvāna. Avajjhe deva ghātetvā evaṃ vajanti sugatiṃ narā puññāni katvāna.
Kiṃ panetaṃ 1- atidānaṃ ke ca avajjhā imasmiṃ lokasmiṃ etañca kho no akkhāhi yajissāmi dadāmi 2- dānāni.
Puttehi deva yajitabbaṃ mahesīhi negamehi ca usabhehi ājāniyehi catūhi sabbacatukkena deva yajitabbaṃ.
Taṃ sutvā antepure kumārā mahesiyo ca haññantu eko ahosi nigghoso bhesmā 3- accuggato saddo.
Gacchatha vadetha kumāre candañca suriyañca bhaddasenañca surañca vāmagottañca pacurā 4- kira hotha yaññatthāya.
Kumāriyopi vadetha @Footnote: 1 Ma. pana taṃ . 2 Sī. Yu. yajissāma dadāma . 3 Ma. bhismā . 4 Sī. Yu. pasurā. @ito paraṃ īdisameva. Upasenañca kokilañca muditañca nandañcāpi kumārikaṃ pacurā kira hotha yaññatthāya.
Vijayampi mayhaṃ mahesiṃ erāvatiṃ 1- kesiniṃ sunandañca lakkhaṇavarūpapannā pacurā kira hotha yaññatthāya.
Gahapatayopi 2- vadetha puṇṇamukhaṃ bhaddiyaṃ siṅgālañca vaḍḍhañcāpi gahapatiṃ pacurā kira hotha yaññatthāya.
Te tattha gahapatayo avocayiṃsu samāgatā puttadāraparikiṇṇā sabbe 3- sikhino deva karohi athavā no dāse sāvehi.
|785.1| Abhayaṅkarampi me hatthiṃ nāḷāgiriṃ accuggataṃ (varuṇadantaṃ) ānetha kho te khippaṃ yaññatthāya bhavissati. |785.2| Assaratanampi me 4- kesiṃ surāmukhaṃ 5- puṇṇakaṃ vinatakañca ānetha kho te khippaṃ yaññatthāya bhavissati. @Footnote: 1 Yu. ekapatiṃ . 2 Ma. ca . 3 Ma. sabbeva . 4 Sī. Ma. Yu. ayaṃ pāṭho natthi. @ 5 Sī. suraṃmukhaṃ. |785.3| Usabhampi me yūthapatiṃ anojaṃ nisabhaṃ gavampatiṃ tepi mayhaṃ ānetha sammukhā 1- karontu sabbaṃ yajissāmi dadāmi dānāni. |785.4| Sabbaṃpi paṭiyādetha yaññaṃ pana uggatamhi suriyamhi āṇāpetha candakumāre 2- abhiramantu imaṃ rattiṃ. |785.5| Sabbaṃpi upaṭṭhapetha yaññaṃ pana uggatamhi suriyamhi vadethadāni kumāre ajja kho pacchimā ratti.
Taṃ taṃ mātā avoca rodantī āgatā 3- vimānato 4- yañño kira te putta bhavissati catūhi puttehi.
Sabbepi mayhaṃ puttā cattā candasmiṃ haññamānasmiṃ puttehi yaññaṃ yajitvāna sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
|788.1| Mā taṃ putta saddahesi sugati kira hoti puttayaññena nirayāneso maggo neso maggo hi saggānaṃ. |788.2| Dānāni dehi koṇḍañña ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ esa maggo sugatiyā na ca maggo puttayaññena. @Footnote: 1 Ma. samūha . 2 Ma. -ca kumāre . 3 Ma. āgantvā . 4 savimānatotipi.
Ācariyānaṃ vacanā ghātissaṃ 1- candañca suriyañca puttehi yajitvā 2- duccajehi sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
Taṃ taṃ pitāpi avaca vasavatti orasaṃ sakaṃ puttaṃ yañño kira te putta bhavissati catūhi puttehi.
Sabbepi mayhaṃ puttā cattā candasmiṃ haññamānasmiṃ puttehi yaññaṃ yajitvāna sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
|792.1| Mā taṃ putta saddahesi sugati kira hoti puttayaññena nirayāneso maggo neso maggo hi saggānaṃ. |792.2| Dānāni dehi koṇḍañña ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ esa maggo sugatiyā na ca maggo puttayaññena.
Ācariyānaṃ vacanā ghātissaṃ 1- candañca suriyañca puttehi yajitvā 2- duccajehi sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
Dānāni dehi koṇḍañña ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ puttaparivuto tuvaṃ raṭṭhaṃ janapadañca pālehi.
|795.1| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthī asse ca pālema. |795.2| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthichakaṇāni ujjhema. |795.3| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi assachakaṇāni ujjhema. @Footnote: 1 Ma. ghātessaṃ . 2 Ma. - yaññaṃ yajitvāna. |795.4| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa yassa honti tava kāmā api raṭṭhā pabbājitā bhikkhācariyaṃ carissāma.
Dukkhaṃ kho me janayittha 1- vilapantā jīvitassa kāmā hi muñcathadāni kumāre alaṃpi me hotu puttayaññena.
|797.1| Pubbeva khosi me vutto dukkaraṃ durabhisambhavaṃ cetaṃ atha no upakkhatassa yaññassa kasmā karosi vikkhepaṃ. |797.2| Sabbe vajanti sugatiṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ.
|798.1| Atha kissa ca no 2- pubbe sotthānaṃ brāhmaṇe avācesi atha no akāraṇasmā yaññatthāya deva ghātesi. |798.2| Pubbeva no daharakāle na hanesi na ghātesi daharamhā yobbanappattā adūsakā tāta haññāma . |798.3| Hatthigate assagate sannaddhe passa no mahārāja yuddhe vā yujjhamāne vā nahi mādisā [3]- honti yaññatthāya. |798.4| Paccante vā kuppite aṭavīsu vā mādise niyojenti atha no akāraṇasmā abhūmiyaṃ tāta haññāma. |798.5| Yākāci sakuṇikāyo 4- vasanti tiṇagharāni katvāna tāsaṃpi piyā puttā atha no tvaṃ deva ghātesi. |798.6| Mā khvassa 5- saddahesi na maṃ khaṇḍahālo ghāteyya @Footnote: 1 Ma. janayatha . 2 Ma. jano . 3 Ma. sūrā . 4 Ma. yāpi hitā sakuṇiyo. 5 Ma. tassa. Mamañhi so ghātetvāna anantarā tampi deva ghāteyya. |798.7| Gāmavaraṃ nigamavaraṃ dadanti bhogaṃpissa mahārāja athaggapiṇḍikāpi kule kule hete bhuñjanti. |798.8| Tesaṃpi tādisānaṃ icchanti dubbhituṃ mahārāja yebhuyyena hi ete akataññuno brāhmaṇā deva. |798.9| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthī asse ca pālema. |798.10| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthichakaṇāni ujjhema. |798.11| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi assachakaṇāni ujjhema. |798.12| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa yassa honti tava kāmā api raṭṭhā pabbājitā bhikkhācariyaṃ carissāma.
Dukkhaṃ kho me janayittha 1- vilapantā jīvitassa kāmā hi muñcathadāni 2- kumāre alaṃpi me hoti puttayaññena.
|800.1| Pubbeva khosi me vutto dukkaraṃ durabhisambhavaṃ cetaṃ atha no upakkhatassa yaññassa kasmā karosi vikkhepaṃ. |800.2| Sabbe vajanti sugatiṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti 3- ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ. @Footnote: 1 Ma. janayatha . 2 Ma. muñcetha - . 3 Ma. yepi yāpenti. ito paraṃ īdisameva.
|801.1| Yadi kira yajitvā puttehi devalokaṃ ito cutā yanti brāhmaṇo tāva yajatu pacchāpi yajissasi rāja 1- . |801.2| Yadi kira yajitvā puttehi devalokaṃ ito cutā yanti eseva khaṇḍahālo yajatu sakehi puttehi. |801.3| Evaṃ jānaṃ ce 2- khaṇḍahālo kiṃ puttake na ghātesi sabbañca ñātijanaṃ attānañca na ghātesi. |801.4| Sabbe vajanti nirayaṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ. [3]-
|802.1| Kathañca kira puttakāmāyo gahapatayo gharaṇiyo ca nagaramhi na upavadanti rājānaṃ mā ghātayi orasaṃ puttaṃ. |802.2| Kathañca kira puttakāmāyo gahapatayo gharaṇiyo ca nagaramhi na upavadanti rājānaṃ mā ghātayi atrajaṃ puttaṃ. |802.3| Rañño camhi atthakāmo hito ca sabbajanapadassa 4- na koci assa paṭighaṃ mayā @Footnote: 1 Sī. pacchāpi yakhissate rājā. Ma. pacchāpi yajasi tuvaṃ rājā . 2 Ma. jānanto. @ 3 Ma. sace hi so sjjhati yo hanāti hatopi so saggamupeti ṭhānaṃ @ bhovādi bhovādina mārayeyyuṃ ye cāpi tesaṃ abhisaddaheyyuṃ. @ 4 Sī. Yu. sabbadā janapadassa. Janapado na pavedeti.
|803.1| Gacchatha vo gharaṇiyo tātañca vadetha khaṇḍahālañca mā ghātetha kumāre adūsake sīhasaṅkāse |803.2| gacchatha vo gharaṇiyo tātañca vadetha khaṇḍahālañca mā ghātetha kumāre apekkhite sabbalokassa.
Yannūnāhaṃ jāyeyyaṃ rathakārakule 1- vā pukkusakule 2- vā vessesu vā jāyeyyaṃ na hajja maṃ rājā yaññe 3- ghāteyya.
|805.1| Sabbāpi mantiniyo 4- gacchatha ayyassa khaṇḍahālassa pādesu nipatatha aparādhāhaṃ na passāmi. |805.2| Sabbāpi gharaṇiyo 5- gacchatha ayyassa khaṇḍahālassa pādesu nipatatha kinte bhante mayaṃ adūsema.
Kapaṇā 6- vilapati selā disvāna bhātaro upanītatte yañño kira me ukkhipito tātena saggakāmena.
Āvatti ca parivatti ca vasulo sammukhā rañño mā no deva pitaraṃ avadhi daharamhā ayobbanappattā.
Eso te vasula pitā samehi pitarā saha dukkhaṃ kho me janayasi vilapanto antepurasmiṃ muñcathadāni kumāre alaṃpi me hotu puttayaññena.
|809.1| Pubbeva khosi me vutto dukkaraṃ durabhisambhavaṃ cetaṃ @Footnote: 1 Ma. rathakārakulesu vā . 2 Ma. pukkusakulesu vā . 3 Sī. Yu. yaññatthāya. @4-5 Ma. sabbā sīmantiniyo . 6 Sī. Yu. kapaṇaṃ. Atha no upakkhatassa yaññassa kasmā karosi vikkhepaṃ |809.2| sabbe vajanti sugatiṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ.
Sabbaratanassa yañño upakkhato ekarāja tava paṭiyatto abhinikkhamassu deva saggaṃ gato tvaṃ pamodissasi.
|811.1| Daharā sattasatā etā candakumārassa bhariyāyo kese vikiritvāna rodantiyo maggamanuyāyanti 1- . |811.2| Aparā pana sokena nikkhantā nandane viya devā kesā vikiritvāna 2- rodantiyo maggamanuyāyanti 3- .
|812.1| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |812.2| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |812.3| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ. |812.4| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā 4- kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |812.5| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |812.6| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā @Footnote: 1-3 Ma. maggamanuyāyiṃsu. Sī. Yu. maggamanuyanti . 2 Ma. pakiritvāna. @ 4 Ma. sunhāpitā. ito paraṃ īdisameva. Nīyanti candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ. |812.7| Yassu pubbe hatthivaradhuragate hatthikā 1- anuvajanti tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti. |812.8| Yassu pubbe assavaradhuragate assakā 2- anuvajanti tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti. |812.9| Yassu pubbe rathavaradhuragate rathikā 3- anuvajanti tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti. |812.10| Ye hissu pubbe nīyiṃsu tapanīyakappanehi turaṅgehi tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti.
|813.1| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu 4- pubbena pupphavatiyāyaṃ 5- yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi puttehi. |813.2| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi kaññāhi. |813.3| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi mahesīhi. |813.4| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi gahapatīhi. |813.5| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi hatthīhi. @Footnote: 1 Ma. hatthīhi . 2 Ma. assehi . 3 Ma. rathehi . 4 Ma. ḍayassu. @ 5 Ma. pupphavatiyā. ito paraṃ īdisameva. |813.6| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi assehi. |813.7| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi usabhehi. |813.8| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho sabbacatukkena.
|814.1| Ayamassa pāsādo sovaṇṇo pupphamālyābhikiṇṇo 1- tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.2| Idamassa kūṭāgāraṃ sovaṇṇaṃ pupphamālyābhikiṇṇaṃ 2- tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.3| Idamassa uyyānaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.4| Idamassa asokavanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.5| Idamassa kaṇikāravanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.6| Idamassa pāṭalivanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.7| Idamassa ambavanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ @Footnote: 1 Sī. Ma. idaṃ antepuraṃ surammaṇīyaṃ . 2 Ma. pupphamalyavikiṇṇaṃ. Tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.8| Ayamassa pokkharaṇī sañchannā padumapuṇḍarīkehi nāvā ca sovaṇṇavikatā pupphavalliyā 1- cittā surammaṇīyā tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā.
|815.1| Idamassa hatthiratanaṃ erāvaṇo gajo balī dantī tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |815.2| Idamassa assaratanaṃ ekakhuro vego asso 2- tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. Ayamassa assaratho sāliyā viya nigghoso 3- |815.3| subho ratanavicitto yatthassu ayyaputtāsobhiṃsunandaneviyadevā tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |815.4| Kathannāma sāmasamasundarehi candanamudukagattehi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi puttehi. |815.5| Kathannāma sāmasamasundarāhi candanamudukagattāhi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi kaññāhi. |815.6| Kathannāma sāmasamasundarāhi candanamudukagattāhi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi mahesīhi. |815.7| Kathannāma sāmasamasundarehi candanamudukagattehi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi gahapatīhi. |815.8| Yathā honti gāmanigamā suññā amanussakā brahāraññā @Footnote: 1 Sī. Yu. pupphāvaliyā . 2 Ma. ekakhūro asso . 3 Ma. sāḷiya nigghoso. Tathā hessati pupphavatiyā yiṭṭhesu candasuriyesu.
|816.1| Ummattikā bhavissāmi bhūnahatā paṃsunāva 1- parikiṇṇā sace candakumāraṃ 2- hanti pāṇā me deva bhijjanti 3- . |816.2| Ummattikā bhavissāmi bhūnahatā paṃsunāva 1- parikiṇṇā sace suriyakumāraṃ hanti pāṇā me deva bhijjanti 4- .
Kinnumā na ramāpeyyuṃ aññamaññaṃ piyaṃvadā ghaṭṭikā uparikkhī ca pokkharaṇī ca gāyikā candasuriyesu naccantiyo samā tāsaṃ na vijjati.
|818.1| Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā yo mayhaṃ hadayasoko candasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.2| Imaṃ mayhaṃ hayadasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā yo mayhaṃ hadayasoko suriyasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.3| Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā yo mayhaṃ hadayasoko candasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.4| Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā yo mayhaṃ hadayasoko suriyasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.5| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava mātā yo ghātesi kumāre adūsake sīhasaṅkāse. |818.6| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava mātā yo ghātesi kumāre apekkhite sabbalokassa. @Footnote: 1 Ma. - ca . 2 Ma. candavaraṃ . 3-4 Ma. rujjhanti. |818.7| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā yo ghātesi kumāre adūsake sīhasaṅkāse. |818.8| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā yo ghātesi kumāre apekkhite sabbalokassa.
|819.1| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthī asse ca pālema. |819.2| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthichakaṇāni ujjhema. |819.3| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi assachakaṇāni ujjhema. |819.4| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa yassa honti tava kāmā api raṭṭhā pabbājitā bhikkhācariyaṃ carissāma. |819.5| Dibyaṃ deva upayācanti puttatthikā daliddāpi paṭibhāṇānipi hitvā putte na labhanti ekaccā |819.6| āsāsikāni 1- karonti puttā no jāyantu tato paputtā atha no akāraṇasmā yaññatthāya deva ghātesi. |819.7| Upayācitakena puttaṃ labhanti mā tāta no aghātesi mā kicchaladdhakehi puttehi yajittho imaṃ yaññaṃ. |819.8| Upayācitakena puttaṃ labhanti mā tāta no aghātesi @Footnote: 1 Ma. āsīsikāni. Mā kapaṇaladdhakehi puttehi ammāya no vippavāsesi.
|820.1| Bahudukkhaṃ 1- posiyā candaṃ amma tuvaṃ jīyase puttaṃ vandāmi kho te pāde labhataṃ tāto paralokaṃ |820.2| handa ca maṃ upagūha 2- pāde te amma vandituṃ dehi gacchāmidāni pavāsaṃ yaññatthāya ekarājassa. |820.3| Handa ca maṃ upagūha 3- pāde te amma vandituṃ dehi gacchāmidāni pavāsaṃ mātu katvā hadayasokaṃ. |820.4| Handa ca maṃ upagūha 4- pāde te amma vandituṃ dehi gacchāmidāni pavāsaṃ janassa katvā hadayasokaṃ.
|821.1| Handa ca padumapattānaṃ moliṃ bandhassu gotamiputta campakadalamissāyo esā te porāṇikā pakati. |821.2| Handa ca vilepanante pacchimakaṃ candanaṃ vilimpassu yehi ca suvilitto sobhasi rājaparisāyaṃ. |821.3| Handa ca mudukāni vatthāni pacchimaṃ kāsikaṃ nivāsehi yehi ca sunivattho sobhasi rājaparisāyaṃ. |821.4| Muttāmaṇikanakavibhūsitāni gaṇhassu hatthābharaṇāni yehi ca hatthābharaṇehi sobhasi rājaparisāyaṃ.
Na hi nūnāyaṃ raṭṭhapālo bhūmipati janapadassa dāyādo lokissaro mahanto putte sinehaṃ janayati. @Footnote: 1 Ma. badudukkhā . 2-3-4 Ma. upaguyha.
Mayhaṃ piyā 1- puttā athopi piyā 2- tumhe ca bhariyāyo saggañca patthayamāno 3- tenāhaṃ ghātayissāmi.
|824.1| Maṃ paṭhamaṃ ghātehi mā me hadayaṃ dukkhaṃ aphālesi alaṅkato sundarako putto deva tava sukhumālo. |824.2| Handayya maṃ hanassu sasokā 4- candakena 5- hessāmi puññaṃ karassu vipulaṃ vicarāma ubho paraloke.
Mā tvaṃ cande rucci (maraṇaṃ) bahukā tava devarā visālakkhi te taṃ ramayissanti yiṭṭhasmiṃ gotamiputte.
|826.1| Evaṃ vutte candā attānaṃ hanti hatthatalakehi alamettha 6- jīvitena pissāmi visaṃ marissāmi. |826.2| Na hi nūnimassa rañño ñātimittā 7- ca vijjare suhadā yena vadanti rājānaṃ mā ghātayi orase putte |826.3| na hi nūnimassa rañño ñātimittā 7- ca vijjare suhadā yena vadanti rājānaṃ mā ghātayi atraje putte. |826.4| Ime tepi mayhaṃ puttā guṇino kāyuradhārino rājā tehipi yajassu yaññaṃ atha muñcatu gotamiputte. |826.5| Vilasatampi maṃ katvā yajassu sattadhā mahārāja mā jeṭṭhaputtaṃ avadhi adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ. |826.6| Vilasatampi maṃ katvā yajassu sattadhā mahārāja @Footnote: 1 Ma. mayhampi . 2 attāpi piyotipi pāṭho. Ma. attā ca piyo . 3 Ma. patthayāno. @ 4 Ma. paraloke . 5 Sī. Yu. candiyena . 6 Sī. Yu. alamatathu . 7 Ma. mittāmaccā ca. Mā jeṭṭhaputtaṃ avadhi apekkhitaṃ sabbalokassa.
Bahukā tava dinnā ābharaṇā uccāvacā subhaṇitamhi muttā maṇi veḷuriyā etante pacchimakaṃ dānaṃ.
|828.1| Yesaṃ pubbe khandhesu phullā mālāguṇā vivattiṃsu tesajjapi sunisito 1- nettiṃso vivattissati khandhesu. |828.2| Yesaṃ pubbe khandhesu cittā mālāguṇā vivattiṃsu tesajjapi sunisito 1- nettiṃso vivattissati khandhesu. |828.3| Acirā vata nettiṃso vivattissati rājaputtānaṃ khandhesu atha mama hadayaṃ na phalati tāva daḷhabandhanañca me āsi. |828.4| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |828.5| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |828.6| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ. |828.7| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |828.8| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |828.9| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā @Footnote: 1 Sī. Yu. pītanisito . 2 Ma. aciraṃ. Niyyātha candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ.
|829.1| Sabbasmiṃ upakkhatasmiṃ nisīdite candasuriyasmiṃ 1- yaññatthāya pañcālarājadhītā pañjalikā sabbaparisantaramanupariyāsi 2- . |829.2| Yena saccena khaṇḍahālo pāpakammaṃ karoti dummedho etena saccavajjena samaṅginī sāmikena homi. |829.3| Ye idhatthi amanussā yāni ca yakkhabhūtabhabyāni karontu me veyyāvaṭikaṃ samaṅginī sāmikena homi. |829.4| Yā devatā idhāgatā yāni ca sabbabhūtabhabyāni 3- saraṇesiniṃ anāthaṃ tāyatha maṃ yācāmi vo patimāhaṃ ajeyyaṃ.
|830.1| Taṃ sutvā amanusso ayokuṭaṃ paribbhamitvāna bhayamassa janayanto rājānaṃ idamavoca. |830.2| Bujjhassu kho rājakali mā tehaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ mā jeṭṭhaputtaṃ avadhi adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ. |830.3| Ko te diṭṭho rājakali puttabhariyāyo haññamānāyo seṭṭhī ca gahapatayo adūsakā saggakāmā hi.
|831.1| Taṃ sutvā khaṇḍahālo rājā ca abbhūtamidaṃ disvāna sabbesaṃ bandhanāni mocesuṃ yathā taṃ anupaghātaṃ 4- . |831.2| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ sabbe ekekaleḍḍumadaṃsu esa vadho khaṇḍahālassa. @Footnote: 1 Ma. candasmiṃ . 2 Ma. sabbaparisāya samanapariyāyi . 3 Ma. yakkhabhūtabhabyāni. @ 4 Sī. apāpānaṃ.
Sabbe paviṭṭhā 1- nirayaṃ yathā taṃ pāpakammaṃ karitvāna na hi pāpakammaṃ katvā labbhā sugati 2- ito gantuṃ.
|833.1| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā rājapurisā 3- ca. |833.2| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā rājakaññāyo. |833.3| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā devapurisā 5- ca. |833.4| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā devakaññāyo. |833.5| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā rājapurisā 3- ca. |833.6| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā rājakaññāyo. |833.7| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā devapurisā 5- ca. |833.8| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā devakaññāyo. |833.9| Sabbesu vippamuttesu bahū ānandino ahu 6- @Footnote: 1 Sī. patīsu. Yu. patitvā . 2 Ma. sugatiṃ . 3 Ma. rājaparisā . 4 Ma. ye. @ 5 Ma. devaparisā . 6 Ma. bahū ānanditā ahuṃ. Vādiṃsu nandippavesanagaraṃ 1- bandhanā mokkho aghositthāti. Candakumārajātakaṃ sattamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๗๗๕
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘