จันทกุมาร
ว่าด้วยพระจันทกุมารทรงบำเพ็ญขันติบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๗๗๕ · บรรทัด ๔๗๖๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๓ จาก ๖
เรื่องเล่า
ฝ่ายกัณฑหาลพราหมณ์กำลังจัดแต่งกรรมอยู่ในหลุมยัญ ลำดับนั้นบุรุษคนหนึ่งกล่าวกะกัณฑหาละนั้นว่า เฮ้ย กัณฑหาละ คนชั่วร้าย พระราชบุตรและราชธิดาทั้งหลายนั้น พระราชาทรงปล่อยไปแล้ว เจ้าต้องฆ่าลูกเมียของตนเอง เอาเลือดในลำคอของคนเหล่านั้นบูชายัญ กัณฑหาลพราหมณ์นั้นคิดว่านี่พระราชาทรงกระทำอย่างไรหนอ ลุกขึ้นแล่นมาด้วยกำลังเร็ว ประหนึ่งว่าถูกไฟประลัยกัลป์เผาอยู่ฉะนั้น จึงกล่าวคาถาว่า
ข้าพระองค์ทูลไว้แล้วในกาลก่อนเทียวว่า การ บูชายัญนี้ทำได้ยาก ให้เกิดความยินดีได้แสนยาก บัด นี้ พระองค์ทรงกระทำยัญ ที่ข้าพระองค์ตระเตรียม
ไว้แล้ว ให้กระจัดกระจาย เพราะเหตุไร ชนเหล่าใดบูชายัญเองก็ดี และชนเหล่าใดให้ผู้อื่น บูชายัญก็ดี
อนึ่งชนเหล่าใดอนุโมทนามหายัญเช่นนี้ ของบุคคลผู้บูชาอยู่ก็ดี ชนเหล่านั้นทั้งหลาย ย่อมไปสู่สุคติ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปุพฺเพ เมสิ วุตฺโต ความว่า ข้าพระองค์ได้ทูลไว้แล้วในกาลก่อนเทียวมิใช่หรือว่า คนมีชาติขลาดกลัวเช่นพระองค์ ไม่สามารถจะบูชายัญ ขึ้นชื่อว่า บูชายัญนี้ทำได้ยาก ให้ความยินดีได้ยากิ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านชื่อว่ากระทำความซัดส่ายแห่งยัญ ซึ่งถูกทอดทิ้งในบัดนี้ของเรา. บาลีว่า วิขมฺภํ ดังนี้ ก็มี อธิบายว่า ปฏิเสธ. เขาแสดงว่า ดูก่อนมหาราชเพราะเหตุไรพระองค์จึงทรงกระทำอย่างนี้ ก็ชนประมาณเท่าใด บูชายัญด้วยตนเองก็ดี ให้บุคคลอื่นบูชาก็ดี อนุโมทนาที่ผู้อื่นบูชาแล้วก็ดี ทั้งหมดนั้นย่อมไปสู่สุคติอย่างเดียว.
พระราชาผู้บอดเขลา ทรงถือเอาคำของกัณฑหาลพราหมณ์ ผู้เป็นไปในอำนาจแห่งความโกรธ ผู้สำคัญว่าเป็นการชอบธรรม ก็ทรงให้ราชบุรุษไปจับกุมพระราชกุมารทั้งหลายกลับมาอีก.
เพราะเหตุนั้น พระจันทกุมาร เมื่อจะยังพระราชบิดาให้ทรงทราบจึงทูลว่า
ขอเดชะ เหตุไรในกาลก่อน พระองค์จึงรับสั่ง ให้พราหมณ์กล่าวคำเป็นสวัสดีแก่ข้าพระองค์ทั้งหลาย มาบัดนี้จะรับสั่งให้ฆ่าข้าพระองค์ทั้งหลายเพื่อต้องการ บูชายัญ โดยหาเหตุมิได้เลย ข้าแต่พระบิดา เมื่อก่อน ในเวลาที่ข้าพระองค์ยังเป็นเด็ก พระองค์มิได้ทรงฆ่า และมิได้ทรงสั่งให้ฆ่า บัดนี้ข้าพระองค์ทั้งหลาย ถึง ความเจริญวัยเป็นหนุ่มแน่นแล้ว มิได้คิดประทุษร้าย พระองค์เลย เพราะเหตุไร จึงรับสั่งให้ฆ่าเสีย ข้า แต่พระมหาราชา ขอพระองค์จงทอดพระเนตรข้า
พระองค์ทั้งหลาย ผู้ขึ้นคอช้าง ขี่หลังม้า ผูกสอดเครื่องรบในเวลาที่รบมาแล้วหรือเมื่อกำลังรบ ก็บุตรทั้งหลายเช่นดังข้าพระองค์ทั้งหลาย ย่อมไม่ควรจะฆ่าเพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญเลย ข้าแต่พระราชบิดาเมื่อเมืองชายแดนหรือเมื่อพวกโจรในดงกำเริบ เขาใช้คนเช่นดังข้าพระองค์ทั้งหลาย แต่ข้าพระองค์ทั้งหลายจะถูกฆ่าให้ตายโดยมิใช่เหตุ ในมิใช่ที่ ขอเดชะแม่นกเหล่าไร ๆ เมื่อทำรังแล้วย่อมอยู่ ลูกทั้งหลายเป็นที่รักของแม่นกเหล่านั้น ส่วนพระองค์ได้ตรัสสั่งให้ฆ่าข้าพระองค์ทั้งหลาย เพราะเหตุไร ขอเดชะ อย่าได้ทรงเชื่อกัณฑหาลปุโรหิต กัณฑหาลปุโรหิตไม่พึงฆ่าพระองค์ เพราะว่าเขาฆ่าข้าพระองค์แล้ว ก็จะพึงฆ่าแม้พระองค์ในลำดับต่อไป ข้าแต่พระมหาราวชา พระราชาทั้งหลายย่อมพระราชทานบ้านอันประเสริฐ นิคมอันประเสริฐ แม้โภคะ แก่พราหมณ์นั้น อนึ่ง พวกพราหมณ์ แม้โภคะ แก่พราหมณ์นั้น อนึ่ง พวกตระกูลยังปรารถนาจะประทุษร้ายต่อผู้ให้ข้าวน้ำเช่นนั้นอีก เพราะพวกพราหมณ์เหล่านั้นโดยมากเป็นคนอกตัญญู ขอเดชะ อย่าได้ทรงฆ่าข้าพระองค์ทั้งหลายเสียเลย โปรดพระราชทานข้าพระองค์ทั้งหลาย ให้เป็นทาสของกัณฑหาลปุโรหิตเถิดพระเจ้าข้า ถึงแม้ว่าข้าพระองค์ทั้งหลายจะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ ก็จะเลี้ยงช้างและม้าให้เขา ขอเดชะ อย่าได้ทรงฆ่าข้าพระองค์
ทั้งหลายเสียเลย โปรดพระราชทานข้าพระองค์ทั้งหลาย ให้เป็นทาสของกัณฑหาลปุโรหิตเถิดพระเจ้าข้า ถึงแม้ ว่าข้าพระองค์ทั้งหลายจะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ ก็จะ ขนมูลช้างให้เขา ขอเดชะ อย่าได้ทรงฆ่าข้าพระองค์ ทั้งหลายเลย โปรดพระราชทานข้าพระองค์ทั้งหลาย ให้เป็นทาสของกัณฑหาลปุโรหิตเถิดพระเจ้าข้า ถึง แม้ว่าพระองค์ทั้งหลายจะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ ก็ จะขนมูลม้าให้เขา ขอเดชะ อย่าได้ทรงฆ่าข้าพระองค์ ทั้งหลายเลย โปรดพระราชทานข้าพระองค์ทั้งหลาย ให้เป็นทาสของกัณฑหาลปุโรหิตตามที่พระองค์มีพระราชประสงค์เถิดพระเจ้าข้า ถึงแม้ว่าข้าพระองค์ ทั้งหลายจะถูกขับไล่จากแว่นแคว้น ก็จักเที่ยวภิกขาจาร เลี้ยงชีวิต.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปุพฺเพ ความว่า ข้าแต่พระบิดา ถ้าข้าพระองค์เป็นบุตรอันพระองค์พึงฆ่าไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้เพราะเหตุไรเล่า ในกาลก่อนคือในกาลที่ข้าพระองค์เกิดแล้ว ชนผู้เป็นญาติของข้าพระองค์ทั้งหลายจึงได้ให้พราหมณ์ทั้งหลายกล่าวคำเป็นสวัสดีมงคล ได้สดับมาว่า ในกาลนั้นกัณฑหาลพราหมณ์เองด้วย ตรวจตราลักษณะทั้งหลายของข้าพระองค์แล้วได้ทำนายว่า ภัยอันมาในระหว่างใด ๆ จักไม่มีแก่พระราชกุมารองค์นี้ ในกาลเป็นที่สุดของพระองค์ พระราชกุมารองค์นี้จักยังรัฐให้เป็นไป คำหลังของกัณฑหาลพราหมณ์ฟังไม่สมกับคำต้นดังนี้ พราหมณ์คนนี้ย่อมเป็นคนกล่าวเท็จ แต่บัดนี้พระองค์ทรงถือเอาคำของกัณฑหาลพราหมณ์ จักฆ่าข้าพระองค์ทั้งหลายเพื่อบูชายัญ โดยหาเหตุอันควรมิได้เลย ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพขอพระองค์อย่าฆ่าข้าพระองค์ทั้งหลาย ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมนรชน ขอพระองค์จงกำหนดให้จงดีว่า กัณฑหาลพราหมณ์คนนี้แล เป็นผู้ปรารถนาจะฆ่าชนหมู่ใหญ่ เพราะความเป็นเวรในข้าพระองค์คนเดียว. บทว่า ปุพฺเพว โนความว่า ข้าแต่พระมหาราชา ถ้าแม้พระองค์ทรงใคร่จะฆ่าข้าพระองค์ทั้งหลายเพราะเหตุไร ในกาลก่อน คือในกาลที่ข้าพระองค์ทั้งหลายยังเยาว์วัย พระองค์จึงมิได้ฆ่าเองหรือให้ผู้อื่นฆ่าซึ่งข้าพระองค์ทั้งหลาย แต่มาบัดนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายรุ่นขึ้นเป็นหนุ่มตั้งอยู่ในปฐมวัย เจริญพร้อมด้วยบุตรและธิดาทั้งหลายเมื่อเป็นเช่นนี้ ข้าพระองค์เกิดมามิได้คิดปองร้ายต่อพระองค์เลย พระองค์จักฆ่าข้าพระองค์ทั้งหลาย เพราะเหตุไรเล่า. บทว่า ปสฺส โน ความว่า ขอพระองค์จงพิจารณาดูซึ่งข้าพระองค์ผู้พี่น้องชายทั้ง ๔ คน. บทว่า ยุชฺฌมาเน ความว่า ในการทำศัตรูทั้งหลายล้อมพระนครแล้วตั้งอยู่ ขอพระองค์จงทอดพระเนตรดูซึ่งพระราชบุตรทั้งหลายเช่นข้าพระองค์ รบอยู่ด้วยข้าศึกเหล่านั้นก็พระราชาทั้งหลายอันไร้พระราชบุตร ย่อมชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีที่พึ่ง. บทว่ามาทิสา ความว่า พระราชบุตรทั้งหลายอันกล้าหาญ มีกำลัง จึงไม่เป็นบุคคลที่ควรฆ่าเพื่อบูชายัญ. บทว่า นิโยชนฺติ ความว่า ท่านย่อมใช้เพื่อประโยชน์อันจับกุมปัจจามิตรทั้งหลาย. บทว่า อถ โน แก้เป็น อถ อมฺเห บทว่า อกรณสฺมา ความว่า เพราะเหตุอันไม่สมควร. บทว่า อภูมิยํ ความว่าในโอกาสอันไม่สมควรเลย. อธิบายว่า เพราะเหตุไร พ่อ พวกเราจึงถูกฆ่า. บทว่ามา ตสฺส สทฺทเหสิ ความว่า ดูก่อนมหาราช กัณฑหาลพราหมณ์มิได้ฆ่าเรา ท่านอย่าเชื่อกัณฑหาลพราหมณ์แม้นั้น. บทว่า โภคํ ปิสฺส ความว่าพระราชาทั้งหลายไม่ให้แม้โภคะแก่พราหมณ์นั้น. บทว่า อถคฺคปิณฺฑิกาปิ ความว่า ก็พราหมณ์เหล่านั้น เมื่อได้ซึ่งน้ำอันลิศ ก้อนข้าวอันเลิศ จึงชื่อว่า ได้ก้อนข้าวอันเลิศ. บทว่า เตสํปิ ความว่า พวกเขาบริโภคในตระกูลของคนเหล่าใด พวกเขาอยากจะทำร้าย แม้คนผู้ให้ซึ่งก้อนข้าวเห็นปานนี้แม้เหล่านั้น.
พระราชาครั้นทรงสดับคำพร่ำกล่าวของกุมารนั้น จึงตรัสว่า
เจ้าทั้งหลายพร่ำเพ้ออยู่เพราะรักชีวิต ย่อมก่อ ทุกข์ให้เกิดแก่เรานักแล จงปล่อยกุมารทั้งหลายไป ณ บัดนี้ เราขอเลิกเอาบุตรบูชายัญ.
พระราชาครั้นทรงกล่าวคาถานี้แล้ว ก็โปรดให้ปล่อยกุมารทั้งหลายแม้อีก
กัณฑหาลพราหมณ์มาแล้ว กล่าวอีกว่า
ข้าพระองค์ได้ทูลไว้แล้วก่อนเทียว การบูชายัญ นี้ ทำได้ยาก ให้ยินดีได้แสนยาก บัดนี้ พระองค์ทรง กระทำยัญที่ข้าพระองค์เตรียมไว้แล้วให้กระจัดกระจาย เพราะเหตุไร ชนเหล่าใดบูชายัญเองก็ดี และชนเหล่า ใดให้ผู้อื่นบูชายัญก็ดี อนึ่ง ชนเหล่าใดอนุโมทนา มหายัญเช่นนี้ ของบุคคลผู้บูชาอยู่ก็ดี ชนเหล่านั้น ย่อมไปสู่สุคติ.
ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ให้จับพระราชกุมารเหล่านั้นอีกครั้งหนึ่ง. ลำดับนั้น พระกุมารเพื่อต้องการจะกล่าวไปตามกระแสความของกัณฑหาลพราหมณ์จึงทูลว่า
ข้าแต่พระราชา ถ้าชนทั้งหลายบูชายัญด้วยบุตร ทั้งหลาย จุติจากโลกนี้ไปสู่เทวโลก ดังที่เล่ากันมา ไซร้ พราหมณ์จงบูชายัญก่อน พระองค์จักทรงบูชา ในภายหลัง ถ้าชนทั้งหลายด้วยบุตรทั้งหลาย จุติจากโลกนี้แล้วย่อมไปสู่เทวโลก ดังที่เล่ากันมา ไซร้ กัณฑหาลพราหมณ์ผู้นี้แล จงบูชายัญด้วยบุตร ทั้งหลายของตน ถ้ากัณฑหาลพราหมณ์รู้อยู่อย่างนี้ เหตุไรจึงไม่ฆ่าบุตรทั้งหลาย ไม่ฆ่าคนที่เป็นญาติทุก คนและตนเองเล่า ชนเหล่าใดบูชายัญเองก็ดี และชน เหล่าใดให้ผู้อื่นบูชายัญก็ดี อนึ่ง ชนเหล่าใดอนุโมทนา มหายัญเช่นนี้ ของบุคคลผู้บูชาอยู่ก็ดี ชนเหล่านั้น ย่อมไปสู่นรกทั้งหมด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า พฺราหฺมโณ ตาว ความว่า จงบูชากัณฑหาลพราหมณ์ก่อน. บทว่า สเกหิ ความว่า แปลว่า จงบูชาด้วยบุตรทั้งหลายของตน. ลำดับนั้น พระจันทกุมาร เมื่อจะแสดงจึงได้ทูลอย่างนี้ว่าข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ เมื่อกัณฑหาลพราหมณ์นั้นบูชายัญอย่างนี้แล้วไปสู่เทวโลก พระองค์จึงจักทรงบูชายัญภายหลัง แม้โภชนะมีรสอร่อย พระองค์จะเสวย ต่อเมื่อคนอื่นได้ลองชิมแล้ว ก็นี่ความตายของบุตรทีเดียวเหตุไร พระองค์จึงไม่โปรดให้คนอื่นทดลองก่อนแล้วจึงทรงกระทำ. บทว่า เอวํ ชานํ ความว่า เมื่อรู้อย่างนี้ว่า คนทั้งหลายฆ่าบุตรและธิดาแล้วไปสู่เทวโลก เพราะเหตุไร กัณฑหาลพราหมณ์จึงไม่ฆ่าบุตรทั้งหลายและพวกญาติของตนและตนเองเล่า ถ้าบุคคลใดรู้คุณแห่งการบูชายัญอย่างนี้ว่า ถ้าฆ่าผู้อื่นแล้วย่อมไปสู่เทวโลก ถ้าฆ่าตนเองแล้วจะได้ไปถึงพรหมโลกดังนี้ไซร้ ก็ไม่พึงฆ่าคนอื่น พึงฆ่าตนเองนั้นแล แต่กัณฑหาลพราหมณ์คนนี้ ไม่กระทำอย่างนั้นกลับจะยังพระองค์ให้ฆ่าข้าพระองค์ ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงทราบซึ่งความกระทำของกัณฑหาลพราหมณ์ แม้ด้วยเหตุนี้ว่า เมื่อไม่ได้เพื่อจะกระทำการปล้นลูกความในการวินิจฉัยเขาจึงกระทำดังนี้. บทว่า เอทิสํ ได้แก่ยัญที่ฆ่าบุตรเห็นปานนี้.
พระราชกุมาร เมื่อทูลความมีประมาณเท่านี้ ก็ไม่อาจจะกระทำให้พระราชบิดาทรงถือเอาถ้อยคำของพระองค์ จึงทรงปรารภราชบริษัทที่ห้อมล้อมพระราชาอยู่นั้น ตรัสว่า
ได้ยินว่า พ่อเจ้าเรือนและแม่เจ้าเรือนทั้งหลายผู้ รักบุตร ซึ่งมีอยู่ในพระนครนี้ ไฉนจึงไม่ทูลพระราชา อย่าให้ทรงฆ่าพระราชบุตรอันเกิดแต่พระอุระ ได้ยิน ว่าพ่อเจ้าเรือนและแม่เจ้าเรือนทั้งหลายผู้รักบุตร ซึ่ง มีอยู่ในพระนครนี้ ไฉนจึงไม่ทูลทัดทานพระราชา อย่าให้ทรงฆ่าพระราชบุตรอันเกิดแต่พระองค์ เรา ปรารถนาประโยชน์แก่พระราชาด้วย ทำประโยชน์ แก่ชาวชนบททั้งปวงด้วย ใคร ๆ จะมีความแค้นเคือง กับเรา ไม่พึงมี ชาวชนบทไม่ช่วยกราบทูลให้ทรง ทราบเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า ปุตฺตกามาโย ท่านกล่าวหมายเอาแม่เจ้าเรือนเท่านั้น. อนึ่ง พ่อเจ้าเรือนก็ชื่อว่า เป็นผู้ปรารถนาบุตร. บทว่า น อุปวทนฺติ ความว่า ไม่เข้าไปกล่าวโทษ คือไม่ว่ากล่าว. บทว่า อตฺรชํ แปลว่า เกิดด้วยตน. แม้เมื่อท่านกล่าวอย่างนี้ ใคร ๆ ชื่อว่าเป็นผู้สามารถเพื่อจะทูลกับพระราชา ไม่ได้มีเลย. บทว่า น โกจิ อสฺส ปฏิฆํ มยา ความว่า ใคร ๆ แม้เพียงคนเดียว ชื่อว่า กระทำความแค้นเคืองกับเราว่า พระราชกุมารองค์นี้รับสินบนของเรา หรือว่าก่อทุกข์ชื่อนี้ให้แก่เรา เพราะความเมาด้วยความเป็นใหญ่ ดังนี้มิได้มีเลย. บทว่า ชนปโท น ปเวเทติความว่า ชาวชนบท ไม่ช่วยกันประกาศ คือกราบทูลให้พระราชาทรงทราบว่า เราเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์ของพระราชาและของชาวชนบท ด้วยประการฉะนี้ ทำไมชาวชนบทนี้จึงไม่กราบทูลพระราชบิดาของเราว่า พระราชบุตรของพระองค์เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยคุณธรรม.
แม้เมื่อพระจันทกุมารตรัสอย่างนี้แล้ว ใคร ๆ มิได้พูดอะไรเลย. เพราะเหตุนั้น พระกุมารเมื่อจะส่งพระชายาของพระองค์ ๗๐๐ นาง ให้ไปเพื่อวิงวอนจึงตรัสว่า
ดูก่อนแม่เจ้าเรือนทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลาย จงไปกราบทูลพระราชบิดา และวิงวอนกัณฑหาล พราหมณ์ว่า ขอจงอย่าฆ่าพระราชกุมารทั้งหลาย ผู้ไม่คิด ประทุษร้าย ผู้องอาจดังราชสีห์ ดูก่อนแม่เจ้าเรือนทั้ง หลาย ขอท่านทั้งหลายจงไปกราบทูลพระราชบิดา และวิงวอนกัณฑหาลพราหมณ์ว่า ขอจงอย่าฆ่าพระราชกุมารทั้งหลาย ผู้เป็นที่เพ่งที่หวังของโลกทั้งปวง.
แม่เจ้าเรือนเหล่านั้น ไปกราบทูลวิงวอนแล้ว. พระราชาไม่ทอดพระเนตรดูเลย เพราะฉะนั้น พระราชกุมารไร้ที่พึ่งแล้ว จึงพร่ำเพ้อกล่าวคาถาว่า
ไฉนหนอ เราพึงเกิดในตระกูลนายช่างรถ ใน ตระกูลปุกกุสะ หรือพึงเกิดในหมู่พ่อค้า พระราชาก็ ไม่พึงรับสั่งให้ฆ่าในการบูชายัญวันนี้.
ครั้นกล่าวดังนี้ พระกุมารเมื่อจะส่งพระชายาทั้งหลายไปอีกครั้งหนึ่งจึงตรัสว่า
เจ้าผู้มีความคิดแม้ทั้งปวง จงไปหมอบลงแทบ เท้าของผู้เป็นเจ้ากัณฑหาละ เรียนว่า เรามิได้เห็นโทษ เลย ดูก่อนแม่เจ้าเรือนแม้ทั้งปวง เจ้าจงไปหมอบลง แทบเท้าของผู้เป็นเจ้ากัณฑหาละ เรียนว่า ข้าแต่ท่าน ผู้เจริญ ถ้าเราทั้งหลายได้ประทุษร้ายอะไรในท่าน ขอ ท่านจงอดโทษเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อปราธาหํ น ปสฺสามิ ความว่าข้าแต่อาจารย์กัณฑหาละ ข้าพเจ้าไม่เห็นความผิดของตน. บทว่า กินฺเต ภนฺเต ความว่า ข้าแต่ผู้เป็นเจ้ากัณฑทหาละ พวกเราไม่เห็นความผิดอะไรของท่าน ก็ถ้าจันทกุมารมีโทษไซร้ ขอท่านจงกล่าวกะจันทกุมารนั้นว่า ขอท่านจงอดโทษเถิด.
ลำดับนั้น พระกนิษฐภคินีของพระจันทกุมารทรงนามว่า เสลากุมารีเมื่อไม่อาจอดกลั้นความโศกเศร้า ก็กราบลงแทบบาทมูลของพระราชบิดาแล้วคร่ำครวญ.
พระศาสดา เมื่อทรงประกาศความข้อนั้นจึงตรัสว่า
พระเสลาราชกุมารีผู้ควรการุญ ทรงเห็นพระภาดาทั้งหลาย อันเขานำมาเพื่อบูชายัญ ทรงคร่ำครวญ
ว่า ดังได้สดับมา พระราชธิดาของเรา ทรงปรารถนาสวรรค์ รับสั่งให้ตั้งยัญขึ้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปนีตตฺเต แปลว่า มีสภาวะอันเขานำมาเพื่อบูชายัญ. บทว่า อุกฺขิปิโต ความว่า พระราชบิดารับสั่งให้ยกขึ้นตั้งไว้คือให้เป็นไปอยู่. ด้วยบทว่า สคฺคถาเมน นี้ พระเสลาคร่ำครวญอยู่ว่าพระราชบิดาฆ่าพี่ชายทั้งหลายของเราปรารถนาสวรรค์. พระองค์จักฆ่าพี่ชายเหล่านี้แล้วไปสวรรค์หรือ ?
พระราชา ไม่ทรงยึดถือถ้อยคำแม้ของนาง. ลำดับนั้น โอรสของพระจันทกุมาร ทรงนามว่า วสุละ ครั้นเห็นพระบิดาได้รับทุกข์ คิดว่า เราจักเข้าไปทูลวิงวอนพระอัยกา ให้ประทานชีวิตแก่บิดาของเรา ดังนี้แล้วหมอบลงแทบบาทมูลแห่งพระราชาแล้วคร่ำครวญ.
พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศความข้อนั้นจึงตรัสว่า
พระวสุลราชนัดดา กลิ้งไปกลิ้งมาเบื้องพระพักตร์พระราชากราบทูลว่า ขอเดชะ ข้าพระบาทยัง เป็นเด็กไม่ถึงความเป็นหนุ่ม ขอพระองค์ได้ทรงโปรด อย่าได้ฆ่าพระบิดาของข้าพระองค์เลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทหรมฺหา อโยพฺพนปฺปตฺตา ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พวกข้าพระองค์ยังเป็นเด็กอ่อน ยังไม่ถึงความเป็นหนุ่มก่อน ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าพระบิดาของพวกข้าพระองค์ ด้วยความเอ็นดูแม้ในพวกข้าพระองค์ก่อนเถิด.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๔ หน้า ๑๔๙–๒๐๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๕๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๕๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
|775.1| Rājāsi luddakakammo ekarājā pupphavatitāyaṃ 5- so pucchi brahmabandhuṃ khaṇḍahālaṃ purohitaṃ muḷhaṃ |775.2| saggānamaggamācikkha 6- tvamasi brāhmaṇa dhammavinayakusalo yathā ito vajanti sugatiṃ narā puññāni katvāna.
Atidānaṃ dadatvāna 7- @Footnote: 1 Ma. īsaṃ. Sī. Yu. īso khaggaṃva . 2 Ma. cittasibbanā . 3 Ma. dhataraṭṭhā hi @te nāgā . 4 Sī. Yu. khaṇḍahālajātakaṃ . 5 Ma. pupaphavatīyā . 6 Sī. Yu. @saggamaggamācikkha . 7 Ma. daditvāna. Avajjhe deva ghātetvā evaṃ vajanti sugatiṃ narā puññāni katvāna.
Kiṃ panetaṃ 1- atidānaṃ ke ca avajjhā imasmiṃ lokasmiṃ etañca kho no akkhāhi yajissāmi dadāmi 2- dānāni.
Puttehi deva yajitabbaṃ mahesīhi negamehi ca usabhehi ājāniyehi catūhi sabbacatukkena deva yajitabbaṃ.
Taṃ sutvā antepure kumārā mahesiyo ca haññantu eko ahosi nigghoso bhesmā 3- accuggato saddo.
Gacchatha vadetha kumāre candañca suriyañca bhaddasenañca surañca vāmagottañca pacurā 4- kira hotha yaññatthāya.
Kumāriyopi vadetha @Footnote: 1 Ma. pana taṃ . 2 Sī. Yu. yajissāma dadāma . 3 Ma. bhismā . 4 Sī. Yu. pasurā. @ito paraṃ īdisameva. Upasenañca kokilañca muditañca nandañcāpi kumārikaṃ pacurā kira hotha yaññatthāya.
Vijayampi mayhaṃ mahesiṃ erāvatiṃ 1- kesiniṃ sunandañca lakkhaṇavarūpapannā pacurā kira hotha yaññatthāya.
Gahapatayopi 2- vadetha puṇṇamukhaṃ bhaddiyaṃ siṅgālañca vaḍḍhañcāpi gahapatiṃ pacurā kira hotha yaññatthāya.
Te tattha gahapatayo avocayiṃsu samāgatā puttadāraparikiṇṇā sabbe 3- sikhino deva karohi athavā no dāse sāvehi.
|785.1| Abhayaṅkarampi me hatthiṃ nāḷāgiriṃ accuggataṃ (varuṇadantaṃ) ānetha kho te khippaṃ yaññatthāya bhavissati. |785.2| Assaratanampi me 4- kesiṃ surāmukhaṃ 5- puṇṇakaṃ vinatakañca ānetha kho te khippaṃ yaññatthāya bhavissati. @Footnote: 1 Yu. ekapatiṃ . 2 Ma. ca . 3 Ma. sabbeva . 4 Sī. Ma. Yu. ayaṃ pāṭho natthi. @ 5 Sī. suraṃmukhaṃ. |785.3| Usabhampi me yūthapatiṃ anojaṃ nisabhaṃ gavampatiṃ tepi mayhaṃ ānetha sammukhā 1- karontu sabbaṃ yajissāmi dadāmi dānāni. |785.4| Sabbaṃpi paṭiyādetha yaññaṃ pana uggatamhi suriyamhi āṇāpetha candakumāre 2- abhiramantu imaṃ rattiṃ. |785.5| Sabbaṃpi upaṭṭhapetha yaññaṃ pana uggatamhi suriyamhi vadethadāni kumāre ajja kho pacchimā ratti.
Taṃ taṃ mātā avoca rodantī āgatā 3- vimānato 4- yañño kira te putta bhavissati catūhi puttehi.
Sabbepi mayhaṃ puttā cattā candasmiṃ haññamānasmiṃ puttehi yaññaṃ yajitvāna sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
|788.1| Mā taṃ putta saddahesi sugati kira hoti puttayaññena nirayāneso maggo neso maggo hi saggānaṃ. |788.2| Dānāni dehi koṇḍañña ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ esa maggo sugatiyā na ca maggo puttayaññena. @Footnote: 1 Ma. samūha . 2 Ma. -ca kumāre . 3 Ma. āgantvā . 4 savimānatotipi.
Ācariyānaṃ vacanā ghātissaṃ 1- candañca suriyañca puttehi yajitvā 2- duccajehi sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
Taṃ taṃ pitāpi avaca vasavatti orasaṃ sakaṃ puttaṃ yañño kira te putta bhavissati catūhi puttehi.
Sabbepi mayhaṃ puttā cattā candasmiṃ haññamānasmiṃ puttehi yaññaṃ yajitvāna sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
|792.1| Mā taṃ putta saddahesi sugati kira hoti puttayaññena nirayāneso maggo neso maggo hi saggānaṃ. |792.2| Dānāni dehi koṇḍañña ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ esa maggo sugatiyā na ca maggo puttayaññena.
Ācariyānaṃ vacanā ghātissaṃ 1- candañca suriyañca puttehi yajitvā 2- duccajehi sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
Dānāni dehi koṇḍañña ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ puttaparivuto tuvaṃ raṭṭhaṃ janapadañca pālehi.
|795.1| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthī asse ca pālema. |795.2| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthichakaṇāni ujjhema. |795.3| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi assachakaṇāni ujjhema. @Footnote: 1 Ma. ghātessaṃ . 2 Ma. - yaññaṃ yajitvāna. |795.4| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa yassa honti tava kāmā api raṭṭhā pabbājitā bhikkhācariyaṃ carissāma.
Dukkhaṃ kho me janayittha 1- vilapantā jīvitassa kāmā hi muñcathadāni kumāre alaṃpi me hotu puttayaññena.
|797.1| Pubbeva khosi me vutto dukkaraṃ durabhisambhavaṃ cetaṃ atha no upakkhatassa yaññassa kasmā karosi vikkhepaṃ. |797.2| Sabbe vajanti sugatiṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ.
|798.1| Atha kissa ca no 2- pubbe sotthānaṃ brāhmaṇe avācesi atha no akāraṇasmā yaññatthāya deva ghātesi. |798.2| Pubbeva no daharakāle na hanesi na ghātesi daharamhā yobbanappattā adūsakā tāta haññāma . |798.3| Hatthigate assagate sannaddhe passa no mahārāja yuddhe vā yujjhamāne vā nahi mādisā [3]- honti yaññatthāya. |798.4| Paccante vā kuppite aṭavīsu vā mādise niyojenti atha no akāraṇasmā abhūmiyaṃ tāta haññāma. |798.5| Yākāci sakuṇikāyo 4- vasanti tiṇagharāni katvāna tāsaṃpi piyā puttā atha no tvaṃ deva ghātesi. |798.6| Mā khvassa 5- saddahesi na maṃ khaṇḍahālo ghāteyya @Footnote: 1 Ma. janayatha . 2 Ma. jano . 3 Ma. sūrā . 4 Ma. yāpi hitā sakuṇiyo. 5 Ma. tassa. Mamañhi so ghātetvāna anantarā tampi deva ghāteyya. |798.7| Gāmavaraṃ nigamavaraṃ dadanti bhogaṃpissa mahārāja athaggapiṇḍikāpi kule kule hete bhuñjanti. |798.8| Tesaṃpi tādisānaṃ icchanti dubbhituṃ mahārāja yebhuyyena hi ete akataññuno brāhmaṇā deva. |798.9| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthī asse ca pālema. |798.10| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthichakaṇāni ujjhema. |798.11| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi assachakaṇāni ujjhema. |798.12| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa yassa honti tava kāmā api raṭṭhā pabbājitā bhikkhācariyaṃ carissāma.
Dukkhaṃ kho me janayittha 1- vilapantā jīvitassa kāmā hi muñcathadāni 2- kumāre alaṃpi me hoti puttayaññena.
|800.1| Pubbeva khosi me vutto dukkaraṃ durabhisambhavaṃ cetaṃ atha no upakkhatassa yaññassa kasmā karosi vikkhepaṃ. |800.2| Sabbe vajanti sugatiṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti 3- ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ. @Footnote: 1 Ma. janayatha . 2 Ma. muñcetha - . 3 Ma. yepi yāpenti. ito paraṃ īdisameva.
|801.1| Yadi kira yajitvā puttehi devalokaṃ ito cutā yanti brāhmaṇo tāva yajatu pacchāpi yajissasi rāja 1- . |801.2| Yadi kira yajitvā puttehi devalokaṃ ito cutā yanti eseva khaṇḍahālo yajatu sakehi puttehi. |801.3| Evaṃ jānaṃ ce 2- khaṇḍahālo kiṃ puttake na ghātesi sabbañca ñātijanaṃ attānañca na ghātesi. |801.4| Sabbe vajanti nirayaṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ. [3]-
|802.1| Kathañca kira puttakāmāyo gahapatayo gharaṇiyo ca nagaramhi na upavadanti rājānaṃ mā ghātayi orasaṃ puttaṃ. |802.2| Kathañca kira puttakāmāyo gahapatayo gharaṇiyo ca nagaramhi na upavadanti rājānaṃ mā ghātayi atrajaṃ puttaṃ. |802.3| Rañño camhi atthakāmo hito ca sabbajanapadassa 4- na koci assa paṭighaṃ mayā @Footnote: 1 Sī. pacchāpi yakhissate rājā. Ma. pacchāpi yajasi tuvaṃ rājā . 2 Ma. jānanto. @ 3 Ma. sace hi so sjjhati yo hanāti hatopi so saggamupeti ṭhānaṃ @ bhovādi bhovādina mārayeyyuṃ ye cāpi tesaṃ abhisaddaheyyuṃ. @ 4 Sī. Yu. sabbadā janapadassa. Janapado na pavedeti.
|803.1| Gacchatha vo gharaṇiyo tātañca vadetha khaṇḍahālañca mā ghātetha kumāre adūsake sīhasaṅkāse |803.2| gacchatha vo gharaṇiyo tātañca vadetha khaṇḍahālañca mā ghātetha kumāre apekkhite sabbalokassa.
Yannūnāhaṃ jāyeyyaṃ rathakārakule 1- vā pukkusakule 2- vā vessesu vā jāyeyyaṃ na hajja maṃ rājā yaññe 3- ghāteyya.
|805.1| Sabbāpi mantiniyo 4- gacchatha ayyassa khaṇḍahālassa pādesu nipatatha aparādhāhaṃ na passāmi. |805.2| Sabbāpi gharaṇiyo 5- gacchatha ayyassa khaṇḍahālassa pādesu nipatatha kinte bhante mayaṃ adūsema.
Kapaṇā 6- vilapati selā disvāna bhātaro upanītatte yañño kira me ukkhipito tātena saggakāmena.
Āvatti ca parivatti ca vasulo sammukhā rañño mā no deva pitaraṃ avadhi daharamhā ayobbanappattā.
Eso te vasula pitā samehi pitarā saha dukkhaṃ kho me janayasi vilapanto antepurasmiṃ muñcathadāni kumāre alaṃpi me hotu puttayaññena.
|809.1| Pubbeva khosi me vutto dukkaraṃ durabhisambhavaṃ cetaṃ @Footnote: 1 Ma. rathakārakulesu vā . 2 Ma. pukkusakulesu vā . 3 Sī. Yu. yaññatthāya. @4-5 Ma. sabbā sīmantiniyo . 6 Sī. Yu. kapaṇaṃ. Atha no upakkhatassa yaññassa kasmā karosi vikkhepaṃ |809.2| sabbe vajanti sugatiṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ.
Sabbaratanassa yañño upakkhato ekarāja tava paṭiyatto abhinikkhamassu deva saggaṃ gato tvaṃ pamodissasi.
|811.1| Daharā sattasatā etā candakumārassa bhariyāyo kese vikiritvāna rodantiyo maggamanuyāyanti 1- . |811.2| Aparā pana sokena nikkhantā nandane viya devā kesā vikiritvāna 2- rodantiyo maggamanuyāyanti 3- .
|812.1| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |812.2| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |812.3| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ. |812.4| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā 4- kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |812.5| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |812.6| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā @Footnote: 1-3 Ma. maggamanuyāyiṃsu. Sī. Yu. maggamanuyanti . 2 Ma. pakiritvāna. @ 4 Ma. sunhāpitā. ito paraṃ īdisameva. Nīyanti candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ. |812.7| Yassu pubbe hatthivaradhuragate hatthikā 1- anuvajanti tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti. |812.8| Yassu pubbe assavaradhuragate assakā 2- anuvajanti tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti. |812.9| Yassu pubbe rathavaradhuragate rathikā 3- anuvajanti tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti. |812.10| Ye hissu pubbe nīyiṃsu tapanīyakappanehi turaṅgehi tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti.
|813.1| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu 4- pubbena pupphavatiyāyaṃ 5- yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi puttehi. |813.2| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi kaññāhi. |813.3| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi mahesīhi. |813.4| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi gahapatīhi. |813.5| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi hatthīhi. @Footnote: 1 Ma. hatthīhi . 2 Ma. assehi . 3 Ma. rathehi . 4 Ma. ḍayassu. @ 5 Ma. pupphavatiyā. ito paraṃ īdisameva. |813.6| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi assehi. |813.7| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi usabhehi. |813.8| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho sabbacatukkena.
|814.1| Ayamassa pāsādo sovaṇṇo pupphamālyābhikiṇṇo 1- tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.2| Idamassa kūṭāgāraṃ sovaṇṇaṃ pupphamālyābhikiṇṇaṃ 2- tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.3| Idamassa uyyānaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.4| Idamassa asokavanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.5| Idamassa kaṇikāravanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.6| Idamassa pāṭalivanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.7| Idamassa ambavanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ @Footnote: 1 Sī. Ma. idaṃ antepuraṃ surammaṇīyaṃ . 2 Ma. pupphamalyavikiṇṇaṃ. Tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.8| Ayamassa pokkharaṇī sañchannā padumapuṇḍarīkehi nāvā ca sovaṇṇavikatā pupphavalliyā 1- cittā surammaṇīyā tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā.
|815.1| Idamassa hatthiratanaṃ erāvaṇo gajo balī dantī tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |815.2| Idamassa assaratanaṃ ekakhuro vego asso 2- tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. Ayamassa assaratho sāliyā viya nigghoso 3- |815.3| subho ratanavicitto yatthassu ayyaputtāsobhiṃsunandaneviyadevā tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |815.4| Kathannāma sāmasamasundarehi candanamudukagattehi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi puttehi. |815.5| Kathannāma sāmasamasundarāhi candanamudukagattāhi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi kaññāhi. |815.6| Kathannāma sāmasamasundarāhi candanamudukagattāhi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi mahesīhi. |815.7| Kathannāma sāmasamasundarehi candanamudukagattehi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi gahapatīhi. |815.8| Yathā honti gāmanigamā suññā amanussakā brahāraññā @Footnote: 1 Sī. Yu. pupphāvaliyā . 2 Ma. ekakhūro asso . 3 Ma. sāḷiya nigghoso. Tathā hessati pupphavatiyā yiṭṭhesu candasuriyesu.
|816.1| Ummattikā bhavissāmi bhūnahatā paṃsunāva 1- parikiṇṇā sace candakumāraṃ 2- hanti pāṇā me deva bhijjanti 3- . |816.2| Ummattikā bhavissāmi bhūnahatā paṃsunāva 1- parikiṇṇā sace suriyakumāraṃ hanti pāṇā me deva bhijjanti 4- .
Kinnumā na ramāpeyyuṃ aññamaññaṃ piyaṃvadā ghaṭṭikā uparikkhī ca pokkharaṇī ca gāyikā candasuriyesu naccantiyo samā tāsaṃ na vijjati.
|818.1| Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā yo mayhaṃ hadayasoko candasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.2| Imaṃ mayhaṃ hayadasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā yo mayhaṃ hadayasoko suriyasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.3| Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā yo mayhaṃ hadayasoko candasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.4| Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā yo mayhaṃ hadayasoko suriyasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.5| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava mātā yo ghātesi kumāre adūsake sīhasaṅkāse. |818.6| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava mātā yo ghātesi kumāre apekkhite sabbalokassa. @Footnote: 1 Ma. - ca . 2 Ma. candavaraṃ . 3-4 Ma. rujjhanti. |818.7| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā yo ghātesi kumāre adūsake sīhasaṅkāse. |818.8| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā yo ghātesi kumāre apekkhite sabbalokassa.
|819.1| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthī asse ca pālema. |819.2| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthichakaṇāni ujjhema. |819.3| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi assachakaṇāni ujjhema. |819.4| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa yassa honti tava kāmā api raṭṭhā pabbājitā bhikkhācariyaṃ carissāma. |819.5| Dibyaṃ deva upayācanti puttatthikā daliddāpi paṭibhāṇānipi hitvā putte na labhanti ekaccā |819.6| āsāsikāni 1- karonti puttā no jāyantu tato paputtā atha no akāraṇasmā yaññatthāya deva ghātesi. |819.7| Upayācitakena puttaṃ labhanti mā tāta no aghātesi mā kicchaladdhakehi puttehi yajittho imaṃ yaññaṃ. |819.8| Upayācitakena puttaṃ labhanti mā tāta no aghātesi @Footnote: 1 Ma. āsīsikāni. Mā kapaṇaladdhakehi puttehi ammāya no vippavāsesi.
|820.1| Bahudukkhaṃ 1- posiyā candaṃ amma tuvaṃ jīyase puttaṃ vandāmi kho te pāde labhataṃ tāto paralokaṃ |820.2| handa ca maṃ upagūha 2- pāde te amma vandituṃ dehi gacchāmidāni pavāsaṃ yaññatthāya ekarājassa. |820.3| Handa ca maṃ upagūha 3- pāde te amma vandituṃ dehi gacchāmidāni pavāsaṃ mātu katvā hadayasokaṃ. |820.4| Handa ca maṃ upagūha 4- pāde te amma vandituṃ dehi gacchāmidāni pavāsaṃ janassa katvā hadayasokaṃ.
|821.1| Handa ca padumapattānaṃ moliṃ bandhassu gotamiputta campakadalamissāyo esā te porāṇikā pakati. |821.2| Handa ca vilepanante pacchimakaṃ candanaṃ vilimpassu yehi ca suvilitto sobhasi rājaparisāyaṃ. |821.3| Handa ca mudukāni vatthāni pacchimaṃ kāsikaṃ nivāsehi yehi ca sunivattho sobhasi rājaparisāyaṃ. |821.4| Muttāmaṇikanakavibhūsitāni gaṇhassu hatthābharaṇāni yehi ca hatthābharaṇehi sobhasi rājaparisāyaṃ.
Na hi nūnāyaṃ raṭṭhapālo bhūmipati janapadassa dāyādo lokissaro mahanto putte sinehaṃ janayati. @Footnote: 1 Ma. badudukkhā . 2-3-4 Ma. upaguyha.
Mayhaṃ piyā 1- puttā athopi piyā 2- tumhe ca bhariyāyo saggañca patthayamāno 3- tenāhaṃ ghātayissāmi.
|824.1| Maṃ paṭhamaṃ ghātehi mā me hadayaṃ dukkhaṃ aphālesi alaṅkato sundarako putto deva tava sukhumālo. |824.2| Handayya maṃ hanassu sasokā 4- candakena 5- hessāmi puññaṃ karassu vipulaṃ vicarāma ubho paraloke.
Mā tvaṃ cande rucci (maraṇaṃ) bahukā tava devarā visālakkhi te taṃ ramayissanti yiṭṭhasmiṃ gotamiputte.
|826.1| Evaṃ vutte candā attānaṃ hanti hatthatalakehi alamettha 6- jīvitena pissāmi visaṃ marissāmi. |826.2| Na hi nūnimassa rañño ñātimittā 7- ca vijjare suhadā yena vadanti rājānaṃ mā ghātayi orase putte |826.3| na hi nūnimassa rañño ñātimittā 7- ca vijjare suhadā yena vadanti rājānaṃ mā ghātayi atraje putte. |826.4| Ime tepi mayhaṃ puttā guṇino kāyuradhārino rājā tehipi yajassu yaññaṃ atha muñcatu gotamiputte. |826.5| Vilasatampi maṃ katvā yajassu sattadhā mahārāja mā jeṭṭhaputtaṃ avadhi adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ. |826.6| Vilasatampi maṃ katvā yajassu sattadhā mahārāja @Footnote: 1 Ma. mayhampi . 2 attāpi piyotipi pāṭho. Ma. attā ca piyo . 3 Ma. patthayāno. @ 4 Ma. paraloke . 5 Sī. Yu. candiyena . 6 Sī. Yu. alamatathu . 7 Ma. mittāmaccā ca. Mā jeṭṭhaputtaṃ avadhi apekkhitaṃ sabbalokassa.
Bahukā tava dinnā ābharaṇā uccāvacā subhaṇitamhi muttā maṇi veḷuriyā etante pacchimakaṃ dānaṃ.
|828.1| Yesaṃ pubbe khandhesu phullā mālāguṇā vivattiṃsu tesajjapi sunisito 1- nettiṃso vivattissati khandhesu. |828.2| Yesaṃ pubbe khandhesu cittā mālāguṇā vivattiṃsu tesajjapi sunisito 1- nettiṃso vivattissati khandhesu. |828.3| Acirā vata nettiṃso vivattissati rājaputtānaṃ khandhesu atha mama hadayaṃ na phalati tāva daḷhabandhanañca me āsi. |828.4| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |828.5| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |828.6| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ. |828.7| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |828.8| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |828.9| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā @Footnote: 1 Sī. Yu. pītanisito . 2 Ma. aciraṃ. Niyyātha candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ.
|829.1| Sabbasmiṃ upakkhatasmiṃ nisīdite candasuriyasmiṃ 1- yaññatthāya pañcālarājadhītā pañjalikā sabbaparisantaramanupariyāsi 2- . |829.2| Yena saccena khaṇḍahālo pāpakammaṃ karoti dummedho etena saccavajjena samaṅginī sāmikena homi. |829.3| Ye idhatthi amanussā yāni ca yakkhabhūtabhabyāni karontu me veyyāvaṭikaṃ samaṅginī sāmikena homi. |829.4| Yā devatā idhāgatā yāni ca sabbabhūtabhabyāni 3- saraṇesiniṃ anāthaṃ tāyatha maṃ yācāmi vo patimāhaṃ ajeyyaṃ.
|830.1| Taṃ sutvā amanusso ayokuṭaṃ paribbhamitvāna bhayamassa janayanto rājānaṃ idamavoca. |830.2| Bujjhassu kho rājakali mā tehaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ mā jeṭṭhaputtaṃ avadhi adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ. |830.3| Ko te diṭṭho rājakali puttabhariyāyo haññamānāyo seṭṭhī ca gahapatayo adūsakā saggakāmā hi.
|831.1| Taṃ sutvā khaṇḍahālo rājā ca abbhūtamidaṃ disvāna sabbesaṃ bandhanāni mocesuṃ yathā taṃ anupaghātaṃ 4- . |831.2| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ sabbe ekekaleḍḍumadaṃsu esa vadho khaṇḍahālassa. @Footnote: 1 Ma. candasmiṃ . 2 Ma. sabbaparisāya samanapariyāyi . 3 Ma. yakkhabhūtabhabyāni. @ 4 Sī. apāpānaṃ.
Sabbe paviṭṭhā 1- nirayaṃ yathā taṃ pāpakammaṃ karitvāna na hi pāpakammaṃ katvā labbhā sugati 2- ito gantuṃ.
|833.1| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā rājapurisā 3- ca. |833.2| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā rājakaññāyo. |833.3| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā devapurisā 5- ca. |833.4| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā devakaññāyo. |833.5| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā rājapurisā 3- ca. |833.6| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā rājakaññāyo. |833.7| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā devapurisā 5- ca. |833.8| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā devakaññāyo. |833.9| Sabbesu vippamuttesu bahū ānandino ahu 6- @Footnote: 1 Sī. patīsu. Yu. patitvā . 2 Ma. sugatiṃ . 3 Ma. rājaparisā . 4 Ma. ye. @ 5 Ma. devaparisā . 6 Ma. bahū ānanditā ahuṃ. Vādiṃsu nandippavesanagaraṃ 1- bandhanā mokkho aghositthāti. Candakumārajātakaṃ sattamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๗๗๕
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘