จันทกุมาร
ว่าด้วยพระจันทกุมารทรงบำเพ็ญขันติบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๗๗๕ · บรรทัด ๔๗๖๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๔ จาก ๖
เรื่องเล่า
พระราชาทรงสดับเสียงคร่ำครวญของพระวสุละมีพระอุระประดุจจะแตกทำลายแล้ว สวมกอดพระราชนัดดา มีพระเนตรเต็มไปด้วยพระอัสสุชล ตรัสว่า หลานรัก เจ้าจงได้คืนลมหายใจเถิด ปู่จะปล่อยพ่อเจ้า แล้วก็ทรงกล่าวพระคาถาว่า
ดูก่อนวสุละ พ่อเจ้าอยู่นี่ เจ้าจงไปพร้อมกับบิดา เจ้าพร่ำเพ้ออยู่ในพระราชวัง ย่อมให้เกิดทุกข์แก่ปู่นัก จงปล่อยพระราชกุมารทั้งหลาย ณ บัดนี้ เราขอเลิก การเอาบุตรบูชายัญ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อนฺเต ปรสฺมึ ได้แก่ ในภายในพระราชวัง.
กัณฑหาลพราหมณ์มากล่าวอีกว่า
ข้าพระองค์ได้ทูลไว้แล้วในกาลก่อนเทียว การ บูชายัญนี้ทำได้ยาก ให้ยินดีได้แสนยาก บัดนี้พระองค์ ทรงกระทำยัญ ที่ข้าพระองค์ตระเตรียมไว้แล้วให้ กระจัดกระจาย เพราะเหตุไร ชนเหล่าใดบูชายัญเอง ก็ดี และชนเหล่าใดให้ผู้อื่นบูชายัญก็ดี อนึ่ง ชนเหล่า ใดอนุโมทนามหายัญเช่นนี้ของบุคคลผู้บูชาอยู่ก็ดี ชน เหล่านั้นทั้งหมดย่อมไปสู่สุคติ.
ฝ่ายพระราชา ผู้มืดเขลา ก็ให้ราชบุรุษไปจับกุมพระราชบุตรทั้งหลายมาอีกครั้งหนึ่ง ตามคำของกัณฑหาลพราหมณ์. เพราะเหตุนั้นกัณฑหาลพราหมณ์ จึงคิดว่า พระราชาพระองค์นี้ใจอ่อน ประเดี๋ยวให้ปล่อย ประเดี๋ยวก็ให้จับพระราชบุตรทั้งหลาย พระองค์จะปล่อยพระราชบุตรทั้งหลายตามคำของทารกทั้งหลายอีก อย่ากระนั้นเลยเราจะพาพระองค์ไปสู่หลุมยัญเสียเลย. ลำดับนั้นจึงกล่าวคาถา เพื่อจะให้พระองค์เสด็จไปในที่นั้นว่า
ข้าแต่สมเด็จพระเอกราช ข้าพระองค์ตระเตรียม ยัญแล้วด้วยแก้วทุกอย่าง ตกแต่งไว้แล้วเพื่อพระองค์ ขอเดชะ เชิญเสด็จออกเถิด พระองค์ทรงบูชายัญแล้ว เสด็จสู่สวรรค์ จักทรงบันเทิงพระหฤทัย.
ความแห่งคำเป็นคาถานั้นว่า ข้าแต่มหาราช ยัญข้าพระองค์ตระเตรียมแล้วด้วยแก้วทุกประการเพื่อพระองค์ บัดนี้เป็นเวลาที่พระองค์จะเสด็จไป เพราะฉะนั้นจักเสด็จออกไปบูชายัญแล้วไปสู่สวรรค์ทรงบันเทิงพระหฤทัย. ครั้นในเวลาที่เขาพาพระโพธิสัตว์ไปยังหลุมเป็นที่บูชายัญ นางห้ามทั้งหลายของพระโพธิสัตว์นั้น. ก็ได้ออก (จากที่นี้) โดยพร้อมกัน.
พระศาสดา เมื่อจะทรงประกาศความข้อนั้น จึงตรัสว่า
หญิงสาว ๗๐๐ นาง ผู้เป็นชายาของพระจันทกุมาร ต่างสยายผมแล้วร้องไห้ ดำเนินไปตามทาง ส่วนพวกหญิงอื่น ๆ ออกไปแล้วด้วยความเศร้าโศก เหมือนเทวดาในนันทวัน ต่างก็สยายผมร้องไห้ไปตาม ทาง.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นนฺทเน วิย เทวา ความว่า เหมือนเทวดาทั้งหลาย ห้อมล้อมเทพบุตร ผู้มีอันจุติเป็นธรรมดาในนันทวัน.
พระจันทกุมารและพระสุริยกุมาร ทรงผ้าแคว้น กาสีอันขาวสะอาด ประดับด้วยกุณฑลไล้ทาด้วย กฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ ถูกราชบุรุษนำไป เพื่อ บูชายัญของสมเด็จพระเอกราช พระจันทกุมารและ พระสุริยกุมาร ทรงผ้าแคว้นกาสีอันสะอาดประดุจ กุณฑล ไล้ทาด้วยกฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ ถูกราช บุตรนำไป ทำความเศร้าพระหฤทัยให้แก่พระชนนี พระจันทกุมารและพระสุริยกุมาร ทรงผ้าแคว้นกาสี อันขาวสะอาด ประดับกุณฑล ไล้ทาด้วยกฤษณา และ จุรณแก่นจันทน์ ถูกราชบุรุษนำไป ทำความเศร้าใจให้
แก่ประชุมชน พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารเสวยกระยาหารอันปรุงด้วยรสเนื้อ ช่างสนานสระสรงพระกายให้ดีแล้ว ประดับกุณฑล ทำความเศร้าพระหฤทัยให้แก่พระชนกชนนี พระจันทกุมารและพระสุริยกุมาร เสวยพระกระยาหารอันปรุงด้วยรสเนื้อ ช่างสนานสระสรงพระกายดีแล้ว ประดับกุณฑล ไล้ทาด้วยกฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ ถูกราชบุรุษนำไป ทำความเศร้าใจให้แก่ประชุมชน. ในกาลก่อน พวกพลช้างย่อมตามเสด็จพระจันทกุมารและพระสุริยกุมาร ผู้เสด็จขึ้นสู่คอช้างเชือกประเสริฐวันนี้ พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารทั้ง ๒ พระองค์เสด็จดำเนินด้วยพระบาทเปล่า ในกาลก่อน พวกพลม้า ย่อมตามเสด็จพระจันทกุมาร และพระสุริยกุมาร ผู้เสด็จขึ้นหลังม้าตัวประเสริฐ วันนี้ พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารทั้ง ๒ พระองค์เสด็จดำเนินด้วยพระบาทเปล่า ในกาลก่อน พวกพลรถย่อมเสด็จตามพระจันทกุมารและพระสุริยกุมารผู้เสด็จขึ้นทรงรถอันประเสริฐ วันนี้ พระจันทกุมารและพระสุริยกุมาร ทั้ง ๒ พระองค์เสด็จดำเนินด้วยพระบาทเปล่า ในกาลก่อน พระจันทกุมารและพระสุริยกุมาร ราชบุรุษนำเสด็จออกด้วยม้าทั้งหลายอันตบแต่งด้วยเครื่องทอง วันนี้ทั้งสองพระองค์ต้องเสด็จดำเนินด้วยพระบาทเปล่า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กาสิกสุจิวตฺถธรา ความว่า พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาด. บทว่า จนฺทสุริยา ได้แก่ พระจันทกุมารและพระสุริยกุมาร. บทว่า นหาปกสุนหาตา ชื่อว่าสนานสระสรงพระกายดี เพราะไล้ทาด้วยจุรณจันทน์ แล้วกระทำการประพรมด้วยเครื่องสนานทั้งหลาย. บทว่า เย อสฺสุ ในบท ยสฺสุ นี้เป็นเพียงนิบาต. อธิบายว่า ซึ่งกุมารเหล่าใด. บทว่า ปุพฺเพ แปลว่า ในกาลก่อนแต่นี้. บทว่า หตฺถิวรธุรคเต ได้แก่ ผู้เสด็จขึ้นสู่คอช้างเชือกประเสริฐ คือผู้เสด็จขึ้นสู่คอช้างเชือกประเสริฐอันเขาประดับตกแต่งแล้ว. บทว่า อสสวรธุรคเต แปลว่า ผู้ขึ้นสู่หลังม้าตัวประเสริฐ. บทว่า รถวรธุรคเต แปลว่าผู้เสด็จทรงท่ามกลางรถอันประเสริฐ. บทว่า นียึสุ แปลว่า ออกไปแล้ว.
เมื่อหญิงเหล่านั้น ปริเทวนาการอยู่อย่างนี้นั่นแล ราชบุรุษนำพระโพธิสัตว์ออกจากพระนคร ในกาลนั้น ทั่วพระนครก็กำเริบขึ้น. ชาวนครปรารภจะออก. เมื่อมหาชนกำลังออกไป ประตูทั้งหลายไม่เพียงพอ. พราหมณ์เห็นคนมากเกินไป จึงคิดว่า ใครจะรู้ว่าเหตุอะไรจักเกิดขึ้น ก็สั่งให้ปิดประตูพระนครเสีย มหาชนเมื่อจะออกไปไม่ได้ ก็พากันร้องอื้ออึ้งอยู่ใกล้ ๆ สวนแห่งหนึ่ง ซึ่งมีอยู่ริมประตูภายในพระนคร ฝูงนกทั้งหลายพากันตกใจกลัวด้วยเสียงอื้ออึงนั้นก็บินขึ้นสู่อากาศ. มหาชนเรียกนกนั้น ๆ แล้วพร่ำเพ้อกล่าวว่า
นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ เจ้าจงบนไปทาง ทิศบูรพาแห่งปุปผวดีนคร ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ หลงใหลจะทรงบูชายัญด้วยราชโอรส ๔ พระองค์. นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ เจ้าจงบินไปทาง ทิศบูรพาแห่งปุปผวดีนคร ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราช ผู้หลงใหลจะทรงบูชายัญด้วยพระราชธิดา ๔ พระองค์. นกเอ๋ยถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ เจ้าจงบินไปทาง ทิศบูรพาแห่งปุปผวดีนคร ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราช ผู้หลงใหล จะทรงบูชายัญด้วยพระมเหสี ๔ พระองค์. นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ เจ้าจงบินไปทาง ทิศบูรพาแห่งปุปผวดีนคร ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราช. ผู้หลงใหล จะทรงบูชายัญด้วยคฤหบดี ๔ คน. นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ เจ้าจงบินไปทาง ทิศบูรพาแห่งปุปผวดีนคร ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราช ผู้หลงใหล จะทรงบูชายัญด้วยช้าง ๔ เชือก. นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ เจ้าจงบินไปทาง ทิศบูรพาแห่งปุปผวดีนคร ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราช ผู้หลงใหล จะทรงบูชายัญด้วยม้า ๔ ตัว นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ เจ้าจงบินไปทาง ทิศบูรพาแห่งปุปผวดีนคร ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราช ผู้หลงใหลจะทรงบูชายัญด้วยโคอุสุภราช ๔ ตัว นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ เจ้าจงบินไปทาง ทิศบูรพาแห่งปุปผวดีนคร ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราช ผู้หลงใหล จะทรงบูชายัญด้วยสัตว์ทั้งปวงอย่างละ ๔.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มํสมิจฺฉสิ ความว่า นกผู้เจริญเอ๋ยถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ. บทว่า อุยฺยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยา ความว่าเจ้าจงบินไปในที่ ๆ มีการปิดกั้นเพื่อบูชายัญ ทางทิศบูรพาแห่งปุปผวดีนคร. บทว่า ยชเตตฺถ ความว่า ในที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้หลงใหล พระองค์ทรงเชื่อถ้อยคำของกัณฑหาลพราหมณ์ บูชายัญด้วยพระราชโอรส ๔ พระองค์แม้ในคาถาที่เหลือพึงทราบโดยนัยนี้เหมือนกัน.
มหาชนพากันคร่ำครวญในที่นั้นด้วยอาการอย่างนี้ จึงไปยังสถานที่อยู่ของพระโพธิสัตว์ เมื่อกระทำประทักษิณปราสาท แลเห็นพระตำหนักเรือนยอดในภายในพระนคร และสถานที่ต่าง ๆ มีพระอุทยานเป็นต้น จึงกล่าวคร่ำครวญอยู่ด้วยคาถาว่า
นี้ปราสาทของท่านล้วนด้วยทองคำภายในพระราชวัง น่ารื่นรมย์ยิ่งนัก บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ ถูกเขานำไปเพื่อจะฆ่า นี้เรือนยอดของท่านล้วนแล้วด้วยทองคำ เกลื่อน กล่นด้วยพวงมาลัย บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ ถูกเขานำไปเพื่อจะฆ่า นี้พระอุทยานของท่าน มีดอกไม้บานสะพรั่ง ตลอดกาลทั้งปวง น่ารื่นรมย์ใจ บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกเขานำไปเพื่อจะฆ่า นี้ป่าอโศกของท่าน มีดอกบานสะพรั่งตลอดกาล ทั้งปวง น่ารื่นรมย์ใจ บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ ถูกเขานำไปเพื่อจะฆ่า นี้ป่ากรรณิการ์ของท่าน มีดอกบานสะพรั่ง ตลอดกาลทั้งปวง น่ารื่นรมย์ใจ บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ ถูกเขานำไปเพื่อจะฆ่า นี้ป่าแคฝอยของท่าน มีดอกบานสะพรั่งตลอด กาลทั้งปวง น่ารื่นรมย์ใ จ บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ ถูกเขานำไปเพื่อจะฆ่า นี้สวนมะม่วงของท่าน มีดอกบานสะพรั่งตลอด กาลทั้งปวง น่ารื่นรมย์ใจ บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ ถูกเขานำไปเพื่อจะฆ่า นี้สระโบกขรณีของท่าน ดารดาษไปด้วยดอกบัวหลวงและบัวขาบ มีเรือทองอันงดงามวิจิตด้วยลาย เครือวัลย์ เป็นที่รื่นรมย์ดี บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกนำไปเพื่อจะฆ่า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เตทานิ ความว่า บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ ของเรา มีพระจันทกุมารเป็นหัวหน้า ละทิ้งปราสาทเห็นปานนี้ ถูกนำไปเพื่อจะฆ่า. บทว่า โสวณฺณวิกตา แปลว่า ขจิตด้วยทองคำ.
คนทั้งหลายพร่ำเพ้อในที่มีประมาณเท่านี้ จึงพากันไปสู่โรงช้างเป็นต้นอีกแล้วกล่าวว่า
นี้ช้างแก้วของท่าน ชื่อเอราวัณ เป็นช้างมีกำลัง บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ นั้น ถูกเขานำไปเพื่อจะฆ่า นี้ม้าแก้วของท่าน เป็นม้ามีกีบไม่แตก เป็นม้า วิ่งได้เร็ว บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ นั้น ถูกเขานำไป เพื่อจะฆ่า นี้รถม้าของท่าน มีเสียงไพเราะเหมือนเสียงนก สาลิกา เป็นรถงดงามวิจิตรด้วยแก้ว พระลูกเจ้าเสด็จ ไปในรถนี้ ย่อมงดงามดังเทพเจ้าในนันทวัน บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ นั้น ถูกเขานำไปเพื่อจะฆ่า อย่างไรพระราชาผู้หลงใหล จึงจักทรงบูชายัญ ด้วยพระราชโอรส ๔ พระองค์ ผู้งามเสมอทอง มี พระวรกายไล้ทาด้วยจุรณจันทน์ อย่างไรพระราชาผู้หลงใหล จึงจักทรงบูชายัญ ด้วยพระราชธิดา ๔ พระองค์ ผู้งามเสมอด้วยทอง มี พระวรกายไล้ทาด้วยจุรณจันทน์ อย่างไรพระราชาผู้หลงใหล จะทรงบูชายัญ ด้วยพระมเหสี ๔ พระองค์ ผู้งามเสมอด้วยทอง มีพระ วรกายไล้ทาด้วยจุรณจันทน์. อย่างไรพระราชาผู้หลงใหล จึงจักบูชายัญด้วย คฤหบดี ๔ คน ผู้งดงามเสมอด้วยทอง มีร่างกายไล้ ทาด้วยจุรณจันทน์ คามนิคมทั้งหลายจะว่างเปล่า ไม่ มีมนุษย์ กลายเป็นป่าใหญ่ไป ฉันใด เมื่อพระราชา รับสั่งให้เอาพระจันทกุมารและสุริยกุมารบูชายัญ พระนครปุปผวดีก็จักร้างว่างเปล่า ไม่มีมนุษย์ กลายเป็น ป่าใหญ่ไป ฉันนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เอราวโณ นี้ เป็นชื่อของช้างนั้น. บทว่า เอกขุโร ได้แก่ มีกีบไม่แตก. บทว่า สาลิยา วิย นิคฺโฆโส ความว่า ในเวลาไป ประกอบด้วยเสียงกังวาลไพเราะ ดุจกังวานแห่งนกสาลิกาทั้งหลาย. บทว่า กถนฺนาม สามสมสุนฺทเรหิ ความว่า มีผิวเหลืองดังทองคำ เสมอซึ่งกันและกันโดยกำเนิด ชื่อว่า งามเพราะปราศจากโทษ. บทว่า จนฺทนมรุกตจฺเตหิ แปลว่ามีอวัยวะไล้ทาด้วยจันทน์แดง. บทว่า พฺรหารญฺา ความว่า คามและนิคมเหล่านั้นว่างไม่มีมนุษย์ กลายเป็นป่าใหญ่ฉันใดเมื่อพระราชาทรงบูชายัญด้วยพระราชโอรสทั้งสองพระองค์ แม้พระนครปุปผวดีก็จักร้างว่างเปล่าเป็นเสมือนป่าใหญ่ไปฉันนั้น.
คนเป็นอันมากนั้น เมื่อไม่ได้เพื่อจะออกไปภายนอก ก็พากันคร่ำครวญเที่ยวไปภายในพระนครนั่นเอง. ฝ่ายพระโพธิสัตว์ ถูกนำไปสู่หลุมที่บูชายัญ. ลำดับนั้น พระมารดาของพระโพธิสัตว์ทรงนามว่า โคตมีเทวีซบลงแทบบาทมูลของพระราชาทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ขอพระองค์จงประทานชีวิตแก่บุตรทั้งหลายของข้าพระบาท ทรงกรรแสงพลางกล่าวว่าข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ข้าพระบาทจักเป็นบ้า มีความเจริญถูกขจัดแล้ว มีสรีระเกลือกกลั้วด้วยธุลี ถ้าเขาฆ่าจันทกุมา ลมปราณของข้าพระบาทก็จะแตกทำลาย ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ข้าพระบาทจักเป็นบ้า มีความเจริญถูกขจัดแล้ว มีสรีระเกลือกกลั้วด้วยธุลี ถ้าเขาฆ่าสุริยกุมาร ลมปราณของข้าพระบาทก็จะแตกทำลาย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ภูนหตา แปลว่า มีความเจริญถูกขจัดแล้ว. บทว่า ปํสุนาว ปริกิณฺณา ความว่า ข้าพระบาท มีสรีระเหมือนเกลือกกลั้วด้วยฝุ่น จักเป็นบ้าเที่ยวไป.
พระนางโคตมีเทวี เมื่อคร่ำครวญอยู่อย่างนี้ มิได้รับพระดำรัสอย่างไรจากสำนักพระราชา จึงทรงกล่าวแก่พระสุณิสาทั้งหลายว่า ชรอยลูกเราโกรธเจ้าแล้วจึงจักไปเสียกระมัง เหตุไรเจ้าไม่ยังเขาให้กลับมา ทรงสวมกอดชายาทั้ง ๔ ของพระกุมารเข้าแล้ว ก็ทรงกล่าวคร่ำครวญว่า
สะใภ้เราเหล่านี้ คือ นางฆัฏฏิกา นางอุปริกขี นางโปกขรณี และนางคายิกา ล้วนกล่าววาจาเป็นที่ รักแก่กันและกัน เพราะเหตุไร จึงไม่ฟ้อนรำขับร้อง ให้จันทกุมาร และสุริยกุมารรื่นรมย์เล่า ใครอื่นที่จะ เสมอด้วยนางทั้ง ๔ นั้นไม่มี.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กินฺนุมา น รมาเปยฺยุํ ความว่าเพราะเหตุไร สะใภ้ทั้ง ๔ มีนางฆัฏฏิกาเป็นต้นนี้ จึงไม่พูดคำพึงใจแก่กันและกัน ฟ้อนรำขับร้อง ให้ราชโอรสทั้งสอง ของเราเพลิดเพลิน ไม่ให้เบื่อ
๑. อรรถกถาว่า โคปรักขี. หน่าย อธิบายว่า จริงอยู่ ในการฟ้อนรำหรือขับร้อง ในชมพูทวีปทั้งสิ้นนี้ใครอื่นที่จะเสมอด้วยนางทั้ง ๔ นี้ย่อมไม่มี.
พระนางทรงคร่ำครวญกะพระสุณิสาดังนี้แล้ว เมื่อไม่มองเห็นอุบายอันควรถืออย่างอื่น จึงทรงกล่าวคาถา ๘ คาถา แช่งด่ากัณฑหาลพราหมณ์ว่า
ดูก่อนกัณฑหาละ ความโศกเศร้าใจใด ย่อมเกิด มีแก่เรา ในเมื่อจันทกุมารถูกเขานำไปเพื่อจะฆ่า แม่ ของเจ้าจงได้ประสบความโศกเศร้าใจของเรานี้ ดูก่อน กัณฑหาละ ความโศกเศร้าใจใดย่อมเกิดมีแก่เรา ใน เมื่อสุริยกุมารถูกเขานำไปจะฆ่า แม่ของเจ้าจงได้ ประสบความโศกเศร้าใจของเรานี้ ดูก่อนเจ้ากัณฑหาละ ความโศกเศร้าใจใดย่อมเกิดมีแก่เรา ในเมื่อ จันทกุมารถูกเขานำไปเพื่อจะฆ่าภรรยาของเจ้าจงประสบ ความโศกเศร้าใจของเรานี้ ดูก่อนเจ้ากัณฑหาละ ความ โศกเศร้าใจใดย่อมเกิดมีแก่เรา ในเมื่อสุริยกุมารถูก เขานำไปเพื่อจะฆ่า ภรรยาของเจ้า จงได้ประสบความ โศกเศร้าใจของเรานี้ ดูก่อนเจ้ากัณฑหาละ เจ้าได้ให้ ฆ่าพระกุมารทั้งหลาย ผู้ไม่คิดประทุษร้าย ผู้องอาจ ดังราชสีห์ แม่ของเจ้าจงอยู่ได้เห็นพวกลูก ๆ และ อย่าได้เห็นสามีเลย ดูก่อนเจ้ากัณฑหาละ เจ้าได้ให้ ฆ่าพระกุมารทั้งหลาย ผู้เป็นที่มุ่งหวังของโลกทั้งปวง แม่ของเจ้าจงอย่าได้เห็นพวกลูก ๆ และอย่าได้เห็น สามีเลย ดูก่อนเจ้ากัณฑหาละ เจ้าได้ให้ฆ่าพระกุมาร ทั้งหลาย ผู้ไม่คิดประทุษร้าย ผู้องอาจดังราชสีห์ ภรรยาของเจ้าจงอย่าได้เห็นพวกลูก ๆ และอย่าได้เห็น สามีเลย ดูก่อนเจ้ากัณฑหาละ เจ้าได้ฆ่าพระกุมาร ทั้งหลาย ผู้เป็นที่มุ่งหวังของโลกทั้งปวง ภรรยาของ เจ้าจงอย่าได้เห็นพวกลูก ๆ และอย่าได้เห็นสามีเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อิมํ มยฺหํ ความว่า ความโศกเศร้าใจของเรานี้ จัดเป็นทุกข์. บทว่า ปฏิมุญฺจตุ ความว่า จงเข้าไป คือจงถึง. บทว่า โย ฆาเตสิ ความว่า เจ้าใดย่อมฆ่า. บทว่า อเปกฺขิเต ความว่าเจ้าย่อมฆ่าผู้ที่ชาวโลกทั้งปวงหวังอยู่ คือปรากฏอยู่.
พระโพธิสัตว์เมื่อทูลวิงวอนที่หลุมยัญ จึงกล่าวว่า
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๔ หน้า ๑๔๙–๒๐๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๕๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๕๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
|775.1| Rājāsi luddakakammo ekarājā pupphavatitāyaṃ 5- so pucchi brahmabandhuṃ khaṇḍahālaṃ purohitaṃ muḷhaṃ |775.2| saggānamaggamācikkha 6- tvamasi brāhmaṇa dhammavinayakusalo yathā ito vajanti sugatiṃ narā puññāni katvāna.
Atidānaṃ dadatvāna 7- @Footnote: 1 Ma. īsaṃ. Sī. Yu. īso khaggaṃva . 2 Ma. cittasibbanā . 3 Ma. dhataraṭṭhā hi @te nāgā . 4 Sī. Yu. khaṇḍahālajātakaṃ . 5 Ma. pupaphavatīyā . 6 Sī. Yu. @saggamaggamācikkha . 7 Ma. daditvāna. Avajjhe deva ghātetvā evaṃ vajanti sugatiṃ narā puññāni katvāna.
Kiṃ panetaṃ 1- atidānaṃ ke ca avajjhā imasmiṃ lokasmiṃ etañca kho no akkhāhi yajissāmi dadāmi 2- dānāni.
Puttehi deva yajitabbaṃ mahesīhi negamehi ca usabhehi ājāniyehi catūhi sabbacatukkena deva yajitabbaṃ.
Taṃ sutvā antepure kumārā mahesiyo ca haññantu eko ahosi nigghoso bhesmā 3- accuggato saddo.
Gacchatha vadetha kumāre candañca suriyañca bhaddasenañca surañca vāmagottañca pacurā 4- kira hotha yaññatthāya.
Kumāriyopi vadetha @Footnote: 1 Ma. pana taṃ . 2 Sī. Yu. yajissāma dadāma . 3 Ma. bhismā . 4 Sī. Yu. pasurā. @ito paraṃ īdisameva. Upasenañca kokilañca muditañca nandañcāpi kumārikaṃ pacurā kira hotha yaññatthāya.
Vijayampi mayhaṃ mahesiṃ erāvatiṃ 1- kesiniṃ sunandañca lakkhaṇavarūpapannā pacurā kira hotha yaññatthāya.
Gahapatayopi 2- vadetha puṇṇamukhaṃ bhaddiyaṃ siṅgālañca vaḍḍhañcāpi gahapatiṃ pacurā kira hotha yaññatthāya.
Te tattha gahapatayo avocayiṃsu samāgatā puttadāraparikiṇṇā sabbe 3- sikhino deva karohi athavā no dāse sāvehi.
|785.1| Abhayaṅkarampi me hatthiṃ nāḷāgiriṃ accuggataṃ (varuṇadantaṃ) ānetha kho te khippaṃ yaññatthāya bhavissati. |785.2| Assaratanampi me 4- kesiṃ surāmukhaṃ 5- puṇṇakaṃ vinatakañca ānetha kho te khippaṃ yaññatthāya bhavissati. @Footnote: 1 Yu. ekapatiṃ . 2 Ma. ca . 3 Ma. sabbeva . 4 Sī. Ma. Yu. ayaṃ pāṭho natthi. @ 5 Sī. suraṃmukhaṃ. |785.3| Usabhampi me yūthapatiṃ anojaṃ nisabhaṃ gavampatiṃ tepi mayhaṃ ānetha sammukhā 1- karontu sabbaṃ yajissāmi dadāmi dānāni. |785.4| Sabbaṃpi paṭiyādetha yaññaṃ pana uggatamhi suriyamhi āṇāpetha candakumāre 2- abhiramantu imaṃ rattiṃ. |785.5| Sabbaṃpi upaṭṭhapetha yaññaṃ pana uggatamhi suriyamhi vadethadāni kumāre ajja kho pacchimā ratti.
Taṃ taṃ mātā avoca rodantī āgatā 3- vimānato 4- yañño kira te putta bhavissati catūhi puttehi.
Sabbepi mayhaṃ puttā cattā candasmiṃ haññamānasmiṃ puttehi yaññaṃ yajitvāna sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
|788.1| Mā taṃ putta saddahesi sugati kira hoti puttayaññena nirayāneso maggo neso maggo hi saggānaṃ. |788.2| Dānāni dehi koṇḍañña ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ esa maggo sugatiyā na ca maggo puttayaññena. @Footnote: 1 Ma. samūha . 2 Ma. -ca kumāre . 3 Ma. āgantvā . 4 savimānatotipi.
Ācariyānaṃ vacanā ghātissaṃ 1- candañca suriyañca puttehi yajitvā 2- duccajehi sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
Taṃ taṃ pitāpi avaca vasavatti orasaṃ sakaṃ puttaṃ yañño kira te putta bhavissati catūhi puttehi.
Sabbepi mayhaṃ puttā cattā candasmiṃ haññamānasmiṃ puttehi yaññaṃ yajitvāna sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
|792.1| Mā taṃ putta saddahesi sugati kira hoti puttayaññena nirayāneso maggo neso maggo hi saggānaṃ. |792.2| Dānāni dehi koṇḍañña ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ esa maggo sugatiyā na ca maggo puttayaññena.
Ācariyānaṃ vacanā ghātissaṃ 1- candañca suriyañca puttehi yajitvā 2- duccajehi sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
Dānāni dehi koṇḍañña ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ puttaparivuto tuvaṃ raṭṭhaṃ janapadañca pālehi.
|795.1| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthī asse ca pālema. |795.2| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthichakaṇāni ujjhema. |795.3| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi assachakaṇāni ujjhema. @Footnote: 1 Ma. ghātessaṃ . 2 Ma. - yaññaṃ yajitvāna. |795.4| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa yassa honti tava kāmā api raṭṭhā pabbājitā bhikkhācariyaṃ carissāma.
Dukkhaṃ kho me janayittha 1- vilapantā jīvitassa kāmā hi muñcathadāni kumāre alaṃpi me hotu puttayaññena.
|797.1| Pubbeva khosi me vutto dukkaraṃ durabhisambhavaṃ cetaṃ atha no upakkhatassa yaññassa kasmā karosi vikkhepaṃ. |797.2| Sabbe vajanti sugatiṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ.
|798.1| Atha kissa ca no 2- pubbe sotthānaṃ brāhmaṇe avācesi atha no akāraṇasmā yaññatthāya deva ghātesi. |798.2| Pubbeva no daharakāle na hanesi na ghātesi daharamhā yobbanappattā adūsakā tāta haññāma . |798.3| Hatthigate assagate sannaddhe passa no mahārāja yuddhe vā yujjhamāne vā nahi mādisā [3]- honti yaññatthāya. |798.4| Paccante vā kuppite aṭavīsu vā mādise niyojenti atha no akāraṇasmā abhūmiyaṃ tāta haññāma. |798.5| Yākāci sakuṇikāyo 4- vasanti tiṇagharāni katvāna tāsaṃpi piyā puttā atha no tvaṃ deva ghātesi. |798.6| Mā khvassa 5- saddahesi na maṃ khaṇḍahālo ghāteyya @Footnote: 1 Ma. janayatha . 2 Ma. jano . 3 Ma. sūrā . 4 Ma. yāpi hitā sakuṇiyo. 5 Ma. tassa. Mamañhi so ghātetvāna anantarā tampi deva ghāteyya. |798.7| Gāmavaraṃ nigamavaraṃ dadanti bhogaṃpissa mahārāja athaggapiṇḍikāpi kule kule hete bhuñjanti. |798.8| Tesaṃpi tādisānaṃ icchanti dubbhituṃ mahārāja yebhuyyena hi ete akataññuno brāhmaṇā deva. |798.9| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthī asse ca pālema. |798.10| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthichakaṇāni ujjhema. |798.11| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi assachakaṇāni ujjhema. |798.12| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa yassa honti tava kāmā api raṭṭhā pabbājitā bhikkhācariyaṃ carissāma.
Dukkhaṃ kho me janayittha 1- vilapantā jīvitassa kāmā hi muñcathadāni 2- kumāre alaṃpi me hoti puttayaññena.
|800.1| Pubbeva khosi me vutto dukkaraṃ durabhisambhavaṃ cetaṃ atha no upakkhatassa yaññassa kasmā karosi vikkhepaṃ. |800.2| Sabbe vajanti sugatiṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti 3- ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ. @Footnote: 1 Ma. janayatha . 2 Ma. muñcetha - . 3 Ma. yepi yāpenti. ito paraṃ īdisameva.
|801.1| Yadi kira yajitvā puttehi devalokaṃ ito cutā yanti brāhmaṇo tāva yajatu pacchāpi yajissasi rāja 1- . |801.2| Yadi kira yajitvā puttehi devalokaṃ ito cutā yanti eseva khaṇḍahālo yajatu sakehi puttehi. |801.3| Evaṃ jānaṃ ce 2- khaṇḍahālo kiṃ puttake na ghātesi sabbañca ñātijanaṃ attānañca na ghātesi. |801.4| Sabbe vajanti nirayaṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ. [3]-
|802.1| Kathañca kira puttakāmāyo gahapatayo gharaṇiyo ca nagaramhi na upavadanti rājānaṃ mā ghātayi orasaṃ puttaṃ. |802.2| Kathañca kira puttakāmāyo gahapatayo gharaṇiyo ca nagaramhi na upavadanti rājānaṃ mā ghātayi atrajaṃ puttaṃ. |802.3| Rañño camhi atthakāmo hito ca sabbajanapadassa 4- na koci assa paṭighaṃ mayā @Footnote: 1 Sī. pacchāpi yakhissate rājā. Ma. pacchāpi yajasi tuvaṃ rājā . 2 Ma. jānanto. @ 3 Ma. sace hi so sjjhati yo hanāti hatopi so saggamupeti ṭhānaṃ @ bhovādi bhovādina mārayeyyuṃ ye cāpi tesaṃ abhisaddaheyyuṃ. @ 4 Sī. Yu. sabbadā janapadassa. Janapado na pavedeti.
|803.1| Gacchatha vo gharaṇiyo tātañca vadetha khaṇḍahālañca mā ghātetha kumāre adūsake sīhasaṅkāse |803.2| gacchatha vo gharaṇiyo tātañca vadetha khaṇḍahālañca mā ghātetha kumāre apekkhite sabbalokassa.
Yannūnāhaṃ jāyeyyaṃ rathakārakule 1- vā pukkusakule 2- vā vessesu vā jāyeyyaṃ na hajja maṃ rājā yaññe 3- ghāteyya.
|805.1| Sabbāpi mantiniyo 4- gacchatha ayyassa khaṇḍahālassa pādesu nipatatha aparādhāhaṃ na passāmi. |805.2| Sabbāpi gharaṇiyo 5- gacchatha ayyassa khaṇḍahālassa pādesu nipatatha kinte bhante mayaṃ adūsema.
Kapaṇā 6- vilapati selā disvāna bhātaro upanītatte yañño kira me ukkhipito tātena saggakāmena.
Āvatti ca parivatti ca vasulo sammukhā rañño mā no deva pitaraṃ avadhi daharamhā ayobbanappattā.
Eso te vasula pitā samehi pitarā saha dukkhaṃ kho me janayasi vilapanto antepurasmiṃ muñcathadāni kumāre alaṃpi me hotu puttayaññena.
|809.1| Pubbeva khosi me vutto dukkaraṃ durabhisambhavaṃ cetaṃ @Footnote: 1 Ma. rathakārakulesu vā . 2 Ma. pukkusakulesu vā . 3 Sī. Yu. yaññatthāya. @4-5 Ma. sabbā sīmantiniyo . 6 Sī. Yu. kapaṇaṃ. Atha no upakkhatassa yaññassa kasmā karosi vikkhepaṃ |809.2| sabbe vajanti sugatiṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ.
Sabbaratanassa yañño upakkhato ekarāja tava paṭiyatto abhinikkhamassu deva saggaṃ gato tvaṃ pamodissasi.
|811.1| Daharā sattasatā etā candakumārassa bhariyāyo kese vikiritvāna rodantiyo maggamanuyāyanti 1- . |811.2| Aparā pana sokena nikkhantā nandane viya devā kesā vikiritvāna 2- rodantiyo maggamanuyāyanti 3- .
|812.1| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |812.2| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |812.3| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ. |812.4| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā 4- kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |812.5| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |812.6| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā @Footnote: 1-3 Ma. maggamanuyāyiṃsu. Sī. Yu. maggamanuyanti . 2 Ma. pakiritvāna. @ 4 Ma. sunhāpitā. ito paraṃ īdisameva. Nīyanti candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ. |812.7| Yassu pubbe hatthivaradhuragate hatthikā 1- anuvajanti tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti. |812.8| Yassu pubbe assavaradhuragate assakā 2- anuvajanti tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti. |812.9| Yassu pubbe rathavaradhuragate rathikā 3- anuvajanti tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti. |812.10| Ye hissu pubbe nīyiṃsu tapanīyakappanehi turaṅgehi tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti.
|813.1| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu 4- pubbena pupphavatiyāyaṃ 5- yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi puttehi. |813.2| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi kaññāhi. |813.3| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi mahesīhi. |813.4| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi gahapatīhi. |813.5| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi hatthīhi. @Footnote: 1 Ma. hatthīhi . 2 Ma. assehi . 3 Ma. rathehi . 4 Ma. ḍayassu. @ 5 Ma. pupphavatiyā. ito paraṃ īdisameva. |813.6| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi assehi. |813.7| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi usabhehi. |813.8| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho sabbacatukkena.
|814.1| Ayamassa pāsādo sovaṇṇo pupphamālyābhikiṇṇo 1- tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.2| Idamassa kūṭāgāraṃ sovaṇṇaṃ pupphamālyābhikiṇṇaṃ 2- tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.3| Idamassa uyyānaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.4| Idamassa asokavanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.5| Idamassa kaṇikāravanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.6| Idamassa pāṭalivanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.7| Idamassa ambavanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ @Footnote: 1 Sī. Ma. idaṃ antepuraṃ surammaṇīyaṃ . 2 Ma. pupphamalyavikiṇṇaṃ. Tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.8| Ayamassa pokkharaṇī sañchannā padumapuṇḍarīkehi nāvā ca sovaṇṇavikatā pupphavalliyā 1- cittā surammaṇīyā tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā.
|815.1| Idamassa hatthiratanaṃ erāvaṇo gajo balī dantī tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |815.2| Idamassa assaratanaṃ ekakhuro vego asso 2- tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. Ayamassa assaratho sāliyā viya nigghoso 3- |815.3| subho ratanavicitto yatthassu ayyaputtāsobhiṃsunandaneviyadevā tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |815.4| Kathannāma sāmasamasundarehi candanamudukagattehi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi puttehi. |815.5| Kathannāma sāmasamasundarāhi candanamudukagattāhi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi kaññāhi. |815.6| Kathannāma sāmasamasundarāhi candanamudukagattāhi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi mahesīhi. |815.7| Kathannāma sāmasamasundarehi candanamudukagattehi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi gahapatīhi. |815.8| Yathā honti gāmanigamā suññā amanussakā brahāraññā @Footnote: 1 Sī. Yu. pupphāvaliyā . 2 Ma. ekakhūro asso . 3 Ma. sāḷiya nigghoso. Tathā hessati pupphavatiyā yiṭṭhesu candasuriyesu.
|816.1| Ummattikā bhavissāmi bhūnahatā paṃsunāva 1- parikiṇṇā sace candakumāraṃ 2- hanti pāṇā me deva bhijjanti 3- . |816.2| Ummattikā bhavissāmi bhūnahatā paṃsunāva 1- parikiṇṇā sace suriyakumāraṃ hanti pāṇā me deva bhijjanti 4- .
Kinnumā na ramāpeyyuṃ aññamaññaṃ piyaṃvadā ghaṭṭikā uparikkhī ca pokkharaṇī ca gāyikā candasuriyesu naccantiyo samā tāsaṃ na vijjati.
|818.1| Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā yo mayhaṃ hadayasoko candasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.2| Imaṃ mayhaṃ hayadasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā yo mayhaṃ hadayasoko suriyasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.3| Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā yo mayhaṃ hadayasoko candasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.4| Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā yo mayhaṃ hadayasoko suriyasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.5| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava mātā yo ghātesi kumāre adūsake sīhasaṅkāse. |818.6| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava mātā yo ghātesi kumāre apekkhite sabbalokassa. @Footnote: 1 Ma. - ca . 2 Ma. candavaraṃ . 3-4 Ma. rujjhanti. |818.7| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā yo ghātesi kumāre adūsake sīhasaṅkāse. |818.8| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā yo ghātesi kumāre apekkhite sabbalokassa.
|819.1| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthī asse ca pālema. |819.2| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthichakaṇāni ujjhema. |819.3| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi assachakaṇāni ujjhema. |819.4| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa yassa honti tava kāmā api raṭṭhā pabbājitā bhikkhācariyaṃ carissāma. |819.5| Dibyaṃ deva upayācanti puttatthikā daliddāpi paṭibhāṇānipi hitvā putte na labhanti ekaccā |819.6| āsāsikāni 1- karonti puttā no jāyantu tato paputtā atha no akāraṇasmā yaññatthāya deva ghātesi. |819.7| Upayācitakena puttaṃ labhanti mā tāta no aghātesi mā kicchaladdhakehi puttehi yajittho imaṃ yaññaṃ. |819.8| Upayācitakena puttaṃ labhanti mā tāta no aghātesi @Footnote: 1 Ma. āsīsikāni. Mā kapaṇaladdhakehi puttehi ammāya no vippavāsesi.
|820.1| Bahudukkhaṃ 1- posiyā candaṃ amma tuvaṃ jīyase puttaṃ vandāmi kho te pāde labhataṃ tāto paralokaṃ |820.2| handa ca maṃ upagūha 2- pāde te amma vandituṃ dehi gacchāmidāni pavāsaṃ yaññatthāya ekarājassa. |820.3| Handa ca maṃ upagūha 3- pāde te amma vandituṃ dehi gacchāmidāni pavāsaṃ mātu katvā hadayasokaṃ. |820.4| Handa ca maṃ upagūha 4- pāde te amma vandituṃ dehi gacchāmidāni pavāsaṃ janassa katvā hadayasokaṃ.
|821.1| Handa ca padumapattānaṃ moliṃ bandhassu gotamiputta campakadalamissāyo esā te porāṇikā pakati. |821.2| Handa ca vilepanante pacchimakaṃ candanaṃ vilimpassu yehi ca suvilitto sobhasi rājaparisāyaṃ. |821.3| Handa ca mudukāni vatthāni pacchimaṃ kāsikaṃ nivāsehi yehi ca sunivattho sobhasi rājaparisāyaṃ. |821.4| Muttāmaṇikanakavibhūsitāni gaṇhassu hatthābharaṇāni yehi ca hatthābharaṇehi sobhasi rājaparisāyaṃ.
Na hi nūnāyaṃ raṭṭhapālo bhūmipati janapadassa dāyādo lokissaro mahanto putte sinehaṃ janayati. @Footnote: 1 Ma. badudukkhā . 2-3-4 Ma. upaguyha.
Mayhaṃ piyā 1- puttā athopi piyā 2- tumhe ca bhariyāyo saggañca patthayamāno 3- tenāhaṃ ghātayissāmi.
|824.1| Maṃ paṭhamaṃ ghātehi mā me hadayaṃ dukkhaṃ aphālesi alaṅkato sundarako putto deva tava sukhumālo. |824.2| Handayya maṃ hanassu sasokā 4- candakena 5- hessāmi puññaṃ karassu vipulaṃ vicarāma ubho paraloke.
Mā tvaṃ cande rucci (maraṇaṃ) bahukā tava devarā visālakkhi te taṃ ramayissanti yiṭṭhasmiṃ gotamiputte.
|826.1| Evaṃ vutte candā attānaṃ hanti hatthatalakehi alamettha 6- jīvitena pissāmi visaṃ marissāmi. |826.2| Na hi nūnimassa rañño ñātimittā 7- ca vijjare suhadā yena vadanti rājānaṃ mā ghātayi orase putte |826.3| na hi nūnimassa rañño ñātimittā 7- ca vijjare suhadā yena vadanti rājānaṃ mā ghātayi atraje putte. |826.4| Ime tepi mayhaṃ puttā guṇino kāyuradhārino rājā tehipi yajassu yaññaṃ atha muñcatu gotamiputte. |826.5| Vilasatampi maṃ katvā yajassu sattadhā mahārāja mā jeṭṭhaputtaṃ avadhi adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ. |826.6| Vilasatampi maṃ katvā yajassu sattadhā mahārāja @Footnote: 1 Ma. mayhampi . 2 attāpi piyotipi pāṭho. Ma. attā ca piyo . 3 Ma. patthayāno. @ 4 Ma. paraloke . 5 Sī. Yu. candiyena . 6 Sī. Yu. alamatathu . 7 Ma. mittāmaccā ca. Mā jeṭṭhaputtaṃ avadhi apekkhitaṃ sabbalokassa.
Bahukā tava dinnā ābharaṇā uccāvacā subhaṇitamhi muttā maṇi veḷuriyā etante pacchimakaṃ dānaṃ.
|828.1| Yesaṃ pubbe khandhesu phullā mālāguṇā vivattiṃsu tesajjapi sunisito 1- nettiṃso vivattissati khandhesu. |828.2| Yesaṃ pubbe khandhesu cittā mālāguṇā vivattiṃsu tesajjapi sunisito 1- nettiṃso vivattissati khandhesu. |828.3| Acirā vata nettiṃso vivattissati rājaputtānaṃ khandhesu atha mama hadayaṃ na phalati tāva daḷhabandhanañca me āsi. |828.4| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |828.5| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |828.6| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ. |828.7| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |828.8| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |828.9| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā @Footnote: 1 Sī. Yu. pītanisito . 2 Ma. aciraṃ. Niyyātha candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ.
|829.1| Sabbasmiṃ upakkhatasmiṃ nisīdite candasuriyasmiṃ 1- yaññatthāya pañcālarājadhītā pañjalikā sabbaparisantaramanupariyāsi 2- . |829.2| Yena saccena khaṇḍahālo pāpakammaṃ karoti dummedho etena saccavajjena samaṅginī sāmikena homi. |829.3| Ye idhatthi amanussā yāni ca yakkhabhūtabhabyāni karontu me veyyāvaṭikaṃ samaṅginī sāmikena homi. |829.4| Yā devatā idhāgatā yāni ca sabbabhūtabhabyāni 3- saraṇesiniṃ anāthaṃ tāyatha maṃ yācāmi vo patimāhaṃ ajeyyaṃ.
|830.1| Taṃ sutvā amanusso ayokuṭaṃ paribbhamitvāna bhayamassa janayanto rājānaṃ idamavoca. |830.2| Bujjhassu kho rājakali mā tehaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ mā jeṭṭhaputtaṃ avadhi adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ. |830.3| Ko te diṭṭho rājakali puttabhariyāyo haññamānāyo seṭṭhī ca gahapatayo adūsakā saggakāmā hi.
|831.1| Taṃ sutvā khaṇḍahālo rājā ca abbhūtamidaṃ disvāna sabbesaṃ bandhanāni mocesuṃ yathā taṃ anupaghātaṃ 4- . |831.2| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ sabbe ekekaleḍḍumadaṃsu esa vadho khaṇḍahālassa. @Footnote: 1 Ma. candasmiṃ . 2 Ma. sabbaparisāya samanapariyāyi . 3 Ma. yakkhabhūtabhabyāni. @ 4 Sī. apāpānaṃ.
Sabbe paviṭṭhā 1- nirayaṃ yathā taṃ pāpakammaṃ karitvāna na hi pāpakammaṃ katvā labbhā sugati 2- ito gantuṃ.
|833.1| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā rājapurisā 3- ca. |833.2| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā rājakaññāyo. |833.3| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā devapurisā 5- ca. |833.4| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā devakaññāyo. |833.5| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā rājapurisā 3- ca. |833.6| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā rājakaññāyo. |833.7| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā devapurisā 5- ca. |833.8| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā devakaññāyo. |833.9| Sabbesu vippamuttesu bahū ānandino ahu 6- @Footnote: 1 Sī. patīsu. Yu. patitvā . 2 Ma. sugatiṃ . 3 Ma. rājaparisā . 4 Ma. ye. @ 5 Ma. devaparisā . 6 Ma. bahū ānanditā ahuṃ. Vādiṃsu nandippavesanagaraṃ 1- bandhanā mokkho aghositthāti. Candakumārajātakaṃ sattamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๗๗๕
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘