จันทกุมาร
ว่าด้วยพระจันทกุมารทรงบำเพ็ญขันติบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๗๗๕ · บรรทัด ๔๗๖๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๕ จาก ๖
เรื่องเล่า
ขอเดชะ อย่าได้ฆ่าข้าพระองค์ทั้งหลายเสียเลย โปรดทรงพระราชทานข้าพระองค์ทั้งหลายให้เป็นทาส ของกัณฑหาลปุโรหิตเถิดพระเจ้าข้า ถึงแม้ว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายจะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ ก็จะเลี้ยงช้างและ ม้าให้เขา ขอเดชะ อย่าทรงฆ่าข้าพระองค์ทั้งหลายเสีย เลย โปรดพระราชทานข้าพระองค์ทั้งหลาย ให้เป็น ทาสของกัณฑหาลปุโรหิตเถิดพระเจ้าข้า ถึงแม้ว่าข้าพระองค์ทั้งหลายจะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ ก็จะขนมูล ช้างให้เขา ขอเดชะ โปรดพระราชทานข้าพระองค์ ทั้งหลาย ให้เป็นทาสของกัณฑหาลปุโรหิตเถิดพระ-
เจ้าข้า ถึงแม้ว่าข้าพระองค์ทั้งหลายจะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ ก็จะขนมูลม้าให้เขา ขอเดชะ อย่าได้ทรงฆ่าข้าพระองค์ทั้งหลายเสียเลย โปรดพระราชทาน
ข้าพระองค์ทั้งหลาย ให้เป็นทาสของกัณฑหาลปุโรหิต ตามที่พระองค์มีพระประสงค์เถิด พระเจ้าข้า ถึงแม้ ว่าข้าพระองค์ทั้งหลาย จะถูกขับไล่จากแว่นแคว้น ก็ จะเที่ยวภิกขาจารเลี้ยงชีวิต ขอเดชะ หญิงทั้งหลายผู้ ปรารถนาบุตร แม้จะเป็นคนยากจน ย่อมวอนขอบุตร ต่อเทพเจ้า หญิงบางพวกละปฏิภาณแล้ว ไม่ได้บุตร ก็มี หญิงเหล่านั้น ย่อมกระทำความหวังว่า ขอลูก ทั้งหลายจงเกิดแก่เรา แต่นั้นขอหลานจงเกิดอีก ข้า แต่พระองค์ผู้ประเสริฐ พระองค์รับสั่งให้ฆ่าข้าพระองค์ทั้งหลาย เพื่อต้องการทรงบูชายัญ โดยเหตุอัน ไม่สมควร ข้าแต่สมเด็จพระบิดา คนทั้งหลายเขาได้ ลูกเพราะความวิงวอนของเทพเจ้า ขอพระองค์อย่ารับ สั่งให้ฆ่าข้าพระองค์ทั้งหลายเลย อย่าทรงบูชายัญนี้ ด้วยบุตรทั้งหลายที่ได้มาโดยยากเลยพระเจ้าข้า ข้าแต่ สมเด็จพระบิดา คนทั้งหลายเขาได้บุตร เพราะความ วิงวอนเทพเจ้า ขอพระองค์อย่ารับสั่ง ให้ฆ่าข้าพระ องค์ทั้งหลายเลยพระเจ้าข้า ขอได้ทรงพระกรุณาโปรด อย่าได้พรากข้าพระองค์ทั้งหลาย ผู้เป็นบุตรที่ได้มา ด้วยความยากจากพระมารดาเลยพระเจ้าข้า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทิพฺยํ ความว่า แต่ก่อนพระองค์ผู้สมมติเทพ นารีทั้งหลายผู้ไร้บุตรแม้เป็นผู้ยากจน เป็นผู้มีความต้องการบุตรนำบรรณาการเป็นอันมาก ไปวอนขอเทพเจ้าว่า ขอเราจักได้ซึ่งลูกหญิงหรือลูกชายดังนี้. บทว่า ปฏิภาณานิปิ หิตฺวา ความว่า แม้ละแล้วคือไม่ได้แล้วซึ่งการตั้งครรภ์ ท่านกล่าวคำอธิบายไว้ว่า ข้าแต่มหาราชก็ครรภ์ของนารีทั้งหลาย ผู้ไม่ได้การตั้งครรภ์เกิดขึ้นแล้ว ย่อมซูบซีดไป ฉิบหายไป. ในบรรดาหญิงเหล่านั้น บางพวกเมื่อไม่ได้บุตรก็ขอ, บางนางได้แล้วละการตั้งครรภ์ แล้วไม่บริโภค ก็ไม่ได้ซึ่งบุตร, บางนางเมื่อไม่ได้ความตั้งครรภ์ก็ไม่ได้ซึ่งบุตร แต่มารดาของข้าพระบาท ได้แล้วซึ่งการตั้งครรภ์และบริโภคและมิได้ปล่อยให้ครรภ์ที่เกิดขึ้นแล้ว พินาศไปเสีย จึงได้บุตรทั้งหลาย. พระราชกุมารทรงวิงวอนว่า ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าข้าพระองค์ทั้งหลาย อันเป็นราชบุตรที่ได้มาด้วยประการฉะนี้. บทว่า อสฺสาสกานิ ความว่า ข้าแต่มหาราชสัตว์เหล่านี้ย่อมกระทำความหวังว่า อย่างไร ขอบุตรทั้งหลายจงเกิดแก่เรา. บทว่า ตโต จ ปุตฺตา ความว่า ขอบุตรทั้งหลายจงเกิดแม้แก่บุตรทั้งหลายของเราด้วย. บทว่า อถ โน อการณสฺมา ความว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ได้ชื่อว่า ฆ่าพวกข้าพระองค์ เพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญด้วยเหตุอันไม่สมควรเลย. บทว่า อุปยาจิตเกน ได้แก่ ด้วยความวิงวอนเทพทั้งหลาย. บทว่า กปณลทฺธเกหิ พระราชโอรสตรัสว่า ขอพระองค์จงอย่าได้กระทำความพลัดพรากจากมารดาของพวกข้าพระองค์ กับพวกข้าพระองค์ ซึ่งเป็นบุตรที่มารดาได้มาด้วยความยากเลย และจงอย่าทำความพลัดพรากข้าพระองค์กับมารดาเลย.
พระจันทกุมาร แม้เมื่อทูลวิงวอนด้วยอาการอย่างนี้ ก็ไม่ตอบอะไร ๆจึงหมอบลงแทบบาทมูลของพระมารดา พลางปริเทวนาการกล่าวว่า
ข้าแต่พระมารดา พระมารดาย่อมย่อยยับ เพราะ
ทรงเลี้ยงลูกจันทกุมาร มาด้วยความลำบาก ลูกขอกราบพระบาทพระมารดา ขอพระราชบิดา จงทรง
ได้ปรโลกอันสมบูรณ์เถิด เชิญพระมารดาทรงสวมกอดลูก แล้วประทานพระยุคลบาทให้ลูกได้กราบไหว้ ลูกจะจากไป ณ บัดนี้ เพื่อประโยชน์แก่ยัญของพระ ราชบิดาเอกราช เชิญพระมารดาสวมกอดลูก แล้ว ประทานพระยุคลบาทให้ลูกกราบไหว้ ลูกจะจากไป ณ บัดนี้ ทำความโศกเศร้าพระทัยให้พระมารดา
เชิญพระมารดาสวมกอดลูก แล้วประทานพระยุคลบาท ให้ลูกกราบไหว้ ลูกจะจากไป ณ บัดนี้ ทำ
ความโศกเศร้าใจให้แก่ประชุมชน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า พหุทุกฺขโปสิยา ความว่า พระมารดาทรงเลี้ยงลูกมาโดยความลำบากมาก. บทว่า จนฺทํ ความว่า ข้าแต่พระแม่เจ้าพระองค์ทรงเลี้ยงซึ่งบุตรคือพระจันทกุมาร ด้วยประการฉะนี้ บัดนี้พระแม่เจ้าย่อมทรงชราลง. บทว่า ลภตํ ตาโต ปรโลกํ ความว่า ขอพระราชบิดาของข้าพระองค์ จงได้ปรโลกอันสมบูรณ์ด้วยโภคะเถิด. บทว่า อุปคุยฺห ความว่า จงสวมกอด คือโอบกอด. บทว่า ปวาสํ ความว่า เป็นการพลัดพรากจากไปอย่างแท้จริง โดยมิได้หวนกลับมาอีก.
ลำดับนั้น พระมารดาของจันทกุมาร เมื่อจะทรงปริเทวนาการ จึงตรัสคาถา ๔ คาถาว่า
ดูก่อนลูกโคตมีมาเถิดเจ้าจงรัดเมาลีด้วยใบบัว จง ประดับดอกไม้อันแซมด้วยกลีบจำปา นี่เป็นปรกติของ เจ้ามาแต่ก่อน มาเถิด เจ้าจงไล้ทาเครื่องลูบไล้ คือ จุรณจันทน์แดงของเจ้าเป็นครั้งสุดท้าย. เจ้าลูบไล้ด้วย จุรณจันทน์แดงนั้นดีแล้ว ย่อมงดงามในราชบริษัท มา เถิด เจ้าจงนุ่งผ้ากาสิกพัสตร์ อันเป็นผ้าเนื้อละเอียด เป็นครั้งสุดท้าย ครั้นนุ่งผ้ากาสิพัสตร์นั้นแล้ว ย่อม งดงามในบริษัท เชิญเจ้าประดับหัตถาภรณ์ อันเป็น เครื่องประดับทองคำฝังแก้วมุกดาและแก้วมณี เจ้า ประดับด้วยหัตถาภรณ์นั้นแล้วย่อมงดงามในบริษัท.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปทุมปตฺตานํ ความว่า ซึ่งเครื่องประดับอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ปทุมปัตตเวฐนะผ้าโพกสำหรับรัดเมาลีทำด้วยใบบัวพระนางโคตมี ทรงพระประสงค์เอาเครื่องประดับนั้นนั่นแล จึงตรัสอย่างนั้นอธิบายว่า เจ้าจงรวบขึ้นซึ่งเมาลีของเจ้าอันกระจัดกระจายแล้วจงพันด้วยปทุมปัตตเวฐนะ. ทรงเรียกพระจันทกุมารด้วยคำว่า โคตมิปุตฺต. บทว่า จมฺปกทลมิสฺสาโย ความว่า เจ้าจงประดับระเบียบดอกไม้นานาชนิดอันสมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่น แซมด้วยกลีบจำปาสอดสลับ ณ ภายใน. ด้วยบทว่าเอสา เต นี้พระนางพร่ำว่า นี้เป็นปกติของเจ้ามาแต่ครั้งก่อน จงลูบไล้เครื่องลูบไล้เครื่องจุรณจันทน์นั้นนั่นแลลูก. บทว่า เยหิ จ ความว่า เ จ้าลูบไล้ด้วยเครื่องลูบไล้คือจันทน์แดงเหล่าใดแล้ว เจ้าจะงดงามในราชบริษัท เจ้าจงลูบไล้ด้วยเครื่องลูบคือจุรณจันทน์แดงเหล่านั้นเถิด. บทว่า กาสิกํ ได้แก่ ผ้ากาสิกพัสตร์ อันมีค่าแสนหนึ่ง. บทว่า คณฺหสฺส ความว่า จงประดับ.
บัดนี้ พระนางจันทา ผู้เป็นอัครมเหสีของพระจันทกุมาร หมอบลงแทบบาททูลของพระราชา พลางร่ำไรกล่าวว่า
พระเจ้าแผ่นดินผู้ครองรัฐ ผู้เป็นทายาทของ ชนบท เป็นเจ้าโลกองค์นี้ จักไม่ทรงยังความสิเนหาให้ เกิดในบุตรแน่ละหรือ. พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว ตรัสพระคาถาว่า ลูกทั้งหลายเป็นที่รักของเรา(ตนเองก็เป็นที่รัก) อนึ่ง แม้เจ้าทั้งหลายผู้เป็นภรรยาก็เป็นที่รักของเรา แต่ เราปรารถนาสวรรค์ เหตุนั้นจึงได้ให้ฆ่าเจ้าทั้งหลาย.
เนื้อความแห่งพระดำรัสนั้นว่า เพราะเหตุไรเราจึงไม่บังเกิดความรักลูก แท้จริงบุตรทั้งหลายเป็นที่รักของเรา ไม่ใช่แต่พระโคตมีองค์เดียวเท่านั้นแม้เราก็มีความรักบุตรทั้งหลาย ตนเองก็ดีก็เป็นที่รัก เจ้าทั้งหลายผู้เป็นสะใภ้ก็ดี ภรรยาทั้งหลายก็ดี ก็เป็นที่รักของเราเหมือนกัน แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น เราปรารถนาซึ่งสวรรค์นั้น เพราะเหตุนั้น เราจักฆ่าเจ้าทั้งหลายเหล่านี้ เจ้าอย่าคิดไปเลย แม้เจ้าทั้งหลายของเราเหล่านั้น ก็ไปอยู่กับเราในเทวโลกทั้งสิ้น.
พระนางจันทาทูลว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ขอจงทรงพระกรุณา โปรดรับสั่งให้ฆ่าข้าพระบาทเสียก่อน ขอความทุกข์ อย่าได้ทำลายหทัยของข้าพระบาทเลย พระราชโอรส ของพระองค์เป็นสุขุมาลชาติ ประดับแล้วงดงาม ข้าแต่ เจ้าชีวิต ขอได้โปรดฆ่าข้าพระบาทเสียก่อน ข้าพระบาทจักเป็นผู้มีความโศกเศร้ากว่าจันทกุมาร ขอ พระองค์จงทรงทำบุญให้ไพบูลย์ ข้าพระบาททั้งสอง จะเที่ยวไปในปรโลก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปมํ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพขอพระองค์จงทรงฆ่าข้าพระบาทก่อนกว่าพระสวามีของข้าพระบาท. บทว่า ทุกฺขํ ความว่า ทุกข์แต่ความตาย ของพระจันทกุมารนั้น ขออย่าได้ยังหัวใจ
๑. ในอรรถกถา เพิ่มคำว่า อตฺตา จ ตนเองก็เป็นที่รักของข้าพระบาทให้แตกเสียเลย. บทว่า อลงฺกโต ความว่า ประดับแล้วด้วยอาการอย่างนี้คือพระกุมารองค์นี้องค์เดียว เขาประดับตกแต่งแล้วสำหรับข้าพระบาท บทนี้ย่อมแสดงว่า ข้าแต่พระมหาราช พระองค์ไม่ทรงรักใคร่ซึ่งพระราชบุตรองค์นี้ว่าเป็นลูกของเรา. บทว่า หนฺทยฺย ตัดบทเป็น หนฺท อยฺย. พระนางพร่ำเพ้อพลางทูลอย่างนี้กะพระราชา. บทว่า สโสกา ความว่า เป็นไปกับด้วยความโศกเศร้ากับพระจันทกุมาร. บทว่า เหสฺสามิ แปลว่า จักเป็น. บทว่า วิจราม อโภ ปรโลเก ความว่า ข้าพระองค์แลพระจันทกุมารอันพระองค์ให้ฆ่ารวมกัน แม้ข้าพระองค์ทั้งสองจะเสวยสุขเที่ยวไปในปรโลกขอพระองค์อย่าได้ทรงทำอันตรายแก่สวรรค์ของข้าพระบาททั้งสองเลย.
พระราชาตรัสว่า
ดูก่อนจันทาผู้มีตางาม เจ้าอย่าชอบใจความตาย เลยเมื่อโคตมีบุตรผู้อันเราบูชายัญแล้ว พี่ผัวน้องผัว ของเจ้าเป็นอันมาก จักยังเจ้าให้รื่นรมย์ยินดี.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มา ตฺวํ จนฺเท รุจิ ความว่า เจ้าอย่าชอบใจความตายของตนเลย. บาลีว่า มา รุทิ ดังนี้ก็มี ความว่า อย่าร้องไห้ไปเลย. บทว่า เทวรา ความว่า พี่ผัวน้องผัวของเจ้าเป็นผู้ประเสริฐ.
ต่อแต่นั้น พระศาสดาจึงตรัสกึ่งคาถาว่า
เมื่อพระราชาตรัสอย่างนั้นแล้ว พระนางจันทา เทวีก็ร่ำไห้ตีพระองค์ด้วยฝ่าพระหัตถ์. ต่อแต่นั้น พระนางก็ทรงรำพันว่า
ไม่มีประโยชน์อะไรด้วยชีวิต เราจักดื่มยาพิษตายเสียในที่นี้ พระญาติและมิตรของพระราชาพระ
องค์นี้ผู้มีพระทัยดี ซึ่งจะกราบทูลทัดทานพระราชาว่า
อย่าได้รับสั่งให้ฆ่าพระราชโอรสอันเกิดแต่พระอุระเลย ย่อมไม่มีเลย พระญาติและมิตรของพระราชาองค์นี้ผู้มี พระทัยดี ซึ่งจะกราบทูลทัดทานพระราชาว่าอย่าได้รับ สั่งให้ฆ่าพระราชโอรส อันเกิดแต่พระอุระพระองค์นี้ เลยย่อมไม่มีเป็นแน่ทีเดียว บุตรของข้าพระบาทเหล่านี้ ประดับพวงดอกไม้สวมกำไลทองต้นแขน ขอพระราชา จงเอาบุตรของข้าพระบาทเหล่านั้นบูชายัญ แต่ขอพระ ราชทานปล่อยโคตมีบุตรเถิด ข้าแต่พระมหาราชา ขอจง ทรงตัดแบ่งข้าพระบาทให้เป็นร้อยส่วนแล้วทรงบูชายัญ ในสถานที่ ๗ แห่ง อย่าทรงฆ่าพระราชโอรสองค์ใหญ่ ผู้ไม่ผิดไม่ประทุษร้าย ผู้องอาจดังราชสีห์เลย ข้าแต่ พระมหาราชา ขอจงตัดแบ่งข้าพระบาทให้เป็นร้อย ส่วนแล้วทรงบูชายัญในสถานที่ ๗ แห่ง อย่าได้ทรงฆ่า พระราชโอรสองค์ใหญ่เป็นที่มุ่งหวังของโลกทั้งปวงเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ ความว่า เมื่อพระเจ้าเอกราชตรัสอย่างนั้น. ด้วยบทว่า หนฺติ พระนางทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพเหตุไรหรือพระองค์จึงตรัสเช่นนั้น แล้วทุบตีพระองค์ด้วยฝ่าพระหัตถ์. บทว่า ปิสฺสามิ แปลว่า จักดื่ม. บทว่า อิเม เตปิ ความว่า ทรงจับมือเด็ดที่เหลือแม้เหล่านี้ตั้งต้นแต่วสุลกุมาร ประทับยืนอยู่ใกล้บาทมูลของพระราชาแล้วได้กล่าวอย่างนั้น. บทว่า คุณิโน ความว่า ประกอบด้วยอาภรณ์คือกลุ่มดอกไม้. บทว่า กายุรธาริโน ความว่า ทรงไว้ซึ่งเครื่องประดับคือกำไลทอง. บทว่า วิลสตํ ความว่า ข้าแต่พระมหาราช พระองค์ฆ่าข้าพระบาทแล้วแบ่งเป็นร้อยส่วน. บทว่า สตฺตธา ความว่า จงบูชายัญในที่ ๗ แห่ง.
ดังนั้น พระนางจันทาเทวีนั้น ทรงคร่ำครวญในสำนักพระราชาด้วยคาถาเหล่านี้แล้ว เมื่อไม่ได้มีความโล่งใจจึงเสด็จไปสำนักพระโพธิสัตว์นั่นแลแล้วยืนร่ำไรอยู่. ลำดับนั้น พระจันทกุมารตรัสแก่พระนางจันทาว่า ดูก่อนจันทา เมื่อเรายังมีชีวิตอยู่ เราให้อาภรณ์แก่เจ้ามากมายมีแก้วมุกดาเป็นต้นเมื่อเรื่องนั้นๆ เจ้าเล่า เจ้ากล่าวแล้วด้วยดี แต่วันนี้เราจะให้อาภรณ์อันประดับอยู่กับกายเรานี้ เป็นของเราให้อันท้ายที่สุด เจ้าจงรับอาภรณ์นี้ไว้.
พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศความข้อนั้นจึงตรัสว่า
เครื่องประดับเป็นอันมากล้วนแต่ของดี ๆ คือ มุกดา มณี แก้วไพฑูรย์เราให้แก่เจ้า เมื่อเจ้ากล่าว คำดี นี้เป็นของที่เราให้แก่เจ้าครั้งสุดท้าย.
ฝ่ายพระนางจันทาเทวี ครั้นสดับคำพระสวามีแล้ว ก็พลางรำพันกล่าวด้วยคาถา ๙ คาถาอื่นจากนั้นว่า
เมื่อก่อนพวงมาลาบานเคยสวมที่พระศอของพระ กุมารเหล่าใด วันนี้ ดาบที่เขาลับคมดีแล้ว จักฟันที่ พระศอของพระกุมารเหล่านั้น เมื่อก่อนพวงมาลาอัน วิจิตรเคยสวมที่พระศอของพระกุมารเหล่าใด วันนี้ ดาบสอันลับคมดีแล้ว จักฟันที่พระศอของพระกุมาร เหล่านั้น ไม่ช้าแล้วหนอ ดาบจักฟันที่พระศอของพระ ราชบุตรทั้งหลาย ก็หทัยของเราจะไม่แตก แต่จะต้อง
มีเครื่องรัดอย่างมั่นคงเหลือเกิน พระจันทกุมารและพระสุริยกุมาร ทรงผ้าแคว้นกาสีอันสะอาด ประดับกุณฑลไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ เพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญของพระเจ้าเอกราช พระจันทกุมารและพระสุริยกุมาร ทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาด ประดับกุณฑลไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ เพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญของพระเจ้าเอกราชพระจันทกุมารและพระสุริยกุมาร ทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาดประดับกุณฑลไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ เสด็จออกทำความเศร้าพระหฤทัยแก่พระชนนี พระจันทกุมารและสุริยกุมารทรงผ้าแกว้นกาสีอันขาวสะอาดประดับกุณฑลไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ เสด็จออกทำความเศร้าใจให้แก่ประชุมชน พระจันทกุมารและพระสุริยกุมาร เสวยพระกระยาหารอันปรุงด้วยรสเนื้อช่างสนานสระสรงพระกายดีแล้วประดับกุณฑล ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์เสด็จออก เพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญของพระเจ้าเอกราช พระจันทกุมารและพระสุริยกุมาร เสวยพระกระยาหารปรุงด้วยรสเนื้อช่างสนานสระสรงพระกายดีแล้ว ประดับกุณฑล ไล้ทากฤษณาและจุรณจันทน์ เสด็จออกกระทำความเศร้าพระทัยให้แก่พระชนนี พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารเสวยพระกระยาหาร อันปรุงด้วยรสเนื้อ ช่างสนานสระสรงกายดีแล้ว ประดับกุณฑล ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์เสด็จออกกระทำความเศร้าใจให้แก่ประชุมชน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ผุลฺลา มาลา ได้แก่ พวงดอกไม้. บทว่า เตสชฺช ตัดเป็น เตสํ อชฺช. บทว่า เนตฺตึโส แก้เป็น อสิ. บทว่า วิวตฺติสฺสติ แปลว่า จักตก. บทว่า อจิรา วต แปลว่า ไม่นานหนอ. บทว่า น ผาเลติ แปลว่า ไม่แตก. บทว่า ตาว ทฬฺหพนฺธนญฺจ เมอาสิ ความว่า จักมีเครื่องผูกมัดอันมั่นยิ่งนัก จักผูกมัดหทัยของเรา.
เมื่อพระนางจันทา คร่ำครวญอยู่อย่างนั้น การงานทุกอย่างในหลุมยัญสำเร็จแล้ว. อำมาตย์ทั้งหลายนำพระราชบุตรมาแล้ว ให้ก้มพระศอลงนั่งอยู่. กัณฑหาลพราหมณ์น้อมถาดทองคำเข้าไปใกล้แล้วหยิบดาบมาถือยืนอยู่ด้วยหมายใจว่า เราจักตัดพระศอพระราชกุมาร พระนางจันทาเทวีเห็นดังนั้นคิดว่า ที่พึ่งอื่นของเราไม่มี เราจักกระทำความสวัสดีของพระสวามีด้วยกำลังความสัตย์ของเรา จึงประคองอัญชลีดำเนินไปในระหว่างแห่งที่ชุมนุมชนแล้วทรงกระทำสัจกิริยา.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๔ หน้า ๑๔๙–๒๐๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๕๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๕๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
|775.1| Rājāsi luddakakammo ekarājā pupphavatitāyaṃ 5- so pucchi brahmabandhuṃ khaṇḍahālaṃ purohitaṃ muḷhaṃ |775.2| saggānamaggamācikkha 6- tvamasi brāhmaṇa dhammavinayakusalo yathā ito vajanti sugatiṃ narā puññāni katvāna.
Atidānaṃ dadatvāna 7- @Footnote: 1 Ma. īsaṃ. Sī. Yu. īso khaggaṃva . 2 Ma. cittasibbanā . 3 Ma. dhataraṭṭhā hi @te nāgā . 4 Sī. Yu. khaṇḍahālajātakaṃ . 5 Ma. pupaphavatīyā . 6 Sī. Yu. @saggamaggamācikkha . 7 Ma. daditvāna. Avajjhe deva ghātetvā evaṃ vajanti sugatiṃ narā puññāni katvāna.
Kiṃ panetaṃ 1- atidānaṃ ke ca avajjhā imasmiṃ lokasmiṃ etañca kho no akkhāhi yajissāmi dadāmi 2- dānāni.
Puttehi deva yajitabbaṃ mahesīhi negamehi ca usabhehi ājāniyehi catūhi sabbacatukkena deva yajitabbaṃ.
Taṃ sutvā antepure kumārā mahesiyo ca haññantu eko ahosi nigghoso bhesmā 3- accuggato saddo.
Gacchatha vadetha kumāre candañca suriyañca bhaddasenañca surañca vāmagottañca pacurā 4- kira hotha yaññatthāya.
Kumāriyopi vadetha @Footnote: 1 Ma. pana taṃ . 2 Sī. Yu. yajissāma dadāma . 3 Ma. bhismā . 4 Sī. Yu. pasurā. @ito paraṃ īdisameva. Upasenañca kokilañca muditañca nandañcāpi kumārikaṃ pacurā kira hotha yaññatthāya.
Vijayampi mayhaṃ mahesiṃ erāvatiṃ 1- kesiniṃ sunandañca lakkhaṇavarūpapannā pacurā kira hotha yaññatthāya.
Gahapatayopi 2- vadetha puṇṇamukhaṃ bhaddiyaṃ siṅgālañca vaḍḍhañcāpi gahapatiṃ pacurā kira hotha yaññatthāya.
Te tattha gahapatayo avocayiṃsu samāgatā puttadāraparikiṇṇā sabbe 3- sikhino deva karohi athavā no dāse sāvehi.
|785.1| Abhayaṅkarampi me hatthiṃ nāḷāgiriṃ accuggataṃ (varuṇadantaṃ) ānetha kho te khippaṃ yaññatthāya bhavissati. |785.2| Assaratanampi me 4- kesiṃ surāmukhaṃ 5- puṇṇakaṃ vinatakañca ānetha kho te khippaṃ yaññatthāya bhavissati. @Footnote: 1 Yu. ekapatiṃ . 2 Ma. ca . 3 Ma. sabbeva . 4 Sī. Ma. Yu. ayaṃ pāṭho natthi. @ 5 Sī. suraṃmukhaṃ. |785.3| Usabhampi me yūthapatiṃ anojaṃ nisabhaṃ gavampatiṃ tepi mayhaṃ ānetha sammukhā 1- karontu sabbaṃ yajissāmi dadāmi dānāni. |785.4| Sabbaṃpi paṭiyādetha yaññaṃ pana uggatamhi suriyamhi āṇāpetha candakumāre 2- abhiramantu imaṃ rattiṃ. |785.5| Sabbaṃpi upaṭṭhapetha yaññaṃ pana uggatamhi suriyamhi vadethadāni kumāre ajja kho pacchimā ratti.
Taṃ taṃ mātā avoca rodantī āgatā 3- vimānato 4- yañño kira te putta bhavissati catūhi puttehi.
Sabbepi mayhaṃ puttā cattā candasmiṃ haññamānasmiṃ puttehi yaññaṃ yajitvāna sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
|788.1| Mā taṃ putta saddahesi sugati kira hoti puttayaññena nirayāneso maggo neso maggo hi saggānaṃ. |788.2| Dānāni dehi koṇḍañña ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ esa maggo sugatiyā na ca maggo puttayaññena. @Footnote: 1 Ma. samūha . 2 Ma. -ca kumāre . 3 Ma. āgantvā . 4 savimānatotipi.
Ācariyānaṃ vacanā ghātissaṃ 1- candañca suriyañca puttehi yajitvā 2- duccajehi sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
Taṃ taṃ pitāpi avaca vasavatti orasaṃ sakaṃ puttaṃ yañño kira te putta bhavissati catūhi puttehi.
Sabbepi mayhaṃ puttā cattā candasmiṃ haññamānasmiṃ puttehi yaññaṃ yajitvāna sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
|792.1| Mā taṃ putta saddahesi sugati kira hoti puttayaññena nirayāneso maggo neso maggo hi saggānaṃ. |792.2| Dānāni dehi koṇḍañña ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ esa maggo sugatiyā na ca maggo puttayaññena.
Ācariyānaṃ vacanā ghātissaṃ 1- candañca suriyañca puttehi yajitvā 2- duccajehi sugatiṃ saggaṃ gamissāmi.
Dānāni dehi koṇḍañña ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ puttaparivuto tuvaṃ raṭṭhaṃ janapadañca pālehi.
|795.1| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthī asse ca pālema. |795.2| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthichakaṇāni ujjhema. |795.3| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi assachakaṇāni ujjhema. @Footnote: 1 Ma. ghātessaṃ . 2 Ma. - yaññaṃ yajitvāna. |795.4| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa yassa honti tava kāmā api raṭṭhā pabbājitā bhikkhācariyaṃ carissāma.
Dukkhaṃ kho me janayittha 1- vilapantā jīvitassa kāmā hi muñcathadāni kumāre alaṃpi me hotu puttayaññena.
|797.1| Pubbeva khosi me vutto dukkaraṃ durabhisambhavaṃ cetaṃ atha no upakkhatassa yaññassa kasmā karosi vikkhepaṃ. |797.2| Sabbe vajanti sugatiṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ.
|798.1| Atha kissa ca no 2- pubbe sotthānaṃ brāhmaṇe avācesi atha no akāraṇasmā yaññatthāya deva ghātesi. |798.2| Pubbeva no daharakāle na hanesi na ghātesi daharamhā yobbanappattā adūsakā tāta haññāma . |798.3| Hatthigate assagate sannaddhe passa no mahārāja yuddhe vā yujjhamāne vā nahi mādisā [3]- honti yaññatthāya. |798.4| Paccante vā kuppite aṭavīsu vā mādise niyojenti atha no akāraṇasmā abhūmiyaṃ tāta haññāma. |798.5| Yākāci sakuṇikāyo 4- vasanti tiṇagharāni katvāna tāsaṃpi piyā puttā atha no tvaṃ deva ghātesi. |798.6| Mā khvassa 5- saddahesi na maṃ khaṇḍahālo ghāteyya @Footnote: 1 Ma. janayatha . 2 Ma. jano . 3 Ma. sūrā . 4 Ma. yāpi hitā sakuṇiyo. 5 Ma. tassa. Mamañhi so ghātetvāna anantarā tampi deva ghāteyya. |798.7| Gāmavaraṃ nigamavaraṃ dadanti bhogaṃpissa mahārāja athaggapiṇḍikāpi kule kule hete bhuñjanti. |798.8| Tesaṃpi tādisānaṃ icchanti dubbhituṃ mahārāja yebhuyyena hi ete akataññuno brāhmaṇā deva. |798.9| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthī asse ca pālema. |798.10| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthichakaṇāni ujjhema. |798.11| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi assachakaṇāni ujjhema. |798.12| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa yassa honti tava kāmā api raṭṭhā pabbājitā bhikkhācariyaṃ carissāma.
Dukkhaṃ kho me janayittha 1- vilapantā jīvitassa kāmā hi muñcathadāni 2- kumāre alaṃpi me hoti puttayaññena.
|800.1| Pubbeva khosi me vutto dukkaraṃ durabhisambhavaṃ cetaṃ atha no upakkhatassa yaññassa kasmā karosi vikkhepaṃ. |800.2| Sabbe vajanti sugatiṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti 3- ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ. @Footnote: 1 Ma. janayatha . 2 Ma. muñcetha - . 3 Ma. yepi yāpenti. ito paraṃ īdisameva.
|801.1| Yadi kira yajitvā puttehi devalokaṃ ito cutā yanti brāhmaṇo tāva yajatu pacchāpi yajissasi rāja 1- . |801.2| Yadi kira yajitvā puttehi devalokaṃ ito cutā yanti eseva khaṇḍahālo yajatu sakehi puttehi. |801.3| Evaṃ jānaṃ ce 2- khaṇḍahālo kiṃ puttake na ghātesi sabbañca ñātijanaṃ attānañca na ghātesi. |801.4| Sabbe vajanti nirayaṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ. [3]-
|802.1| Kathañca kira puttakāmāyo gahapatayo gharaṇiyo ca nagaramhi na upavadanti rājānaṃ mā ghātayi orasaṃ puttaṃ. |802.2| Kathañca kira puttakāmāyo gahapatayo gharaṇiyo ca nagaramhi na upavadanti rājānaṃ mā ghātayi atrajaṃ puttaṃ. |802.3| Rañño camhi atthakāmo hito ca sabbajanapadassa 4- na koci assa paṭighaṃ mayā @Footnote: 1 Sī. pacchāpi yakhissate rājā. Ma. pacchāpi yajasi tuvaṃ rājā . 2 Ma. jānanto. @ 3 Ma. sace hi so sjjhati yo hanāti hatopi so saggamupeti ṭhānaṃ @ bhovādi bhovādina mārayeyyuṃ ye cāpi tesaṃ abhisaddaheyyuṃ. @ 4 Sī. Yu. sabbadā janapadassa. Janapado na pavedeti.
|803.1| Gacchatha vo gharaṇiyo tātañca vadetha khaṇḍahālañca mā ghātetha kumāre adūsake sīhasaṅkāse |803.2| gacchatha vo gharaṇiyo tātañca vadetha khaṇḍahālañca mā ghātetha kumāre apekkhite sabbalokassa.
Yannūnāhaṃ jāyeyyaṃ rathakārakule 1- vā pukkusakule 2- vā vessesu vā jāyeyyaṃ na hajja maṃ rājā yaññe 3- ghāteyya.
|805.1| Sabbāpi mantiniyo 4- gacchatha ayyassa khaṇḍahālassa pādesu nipatatha aparādhāhaṃ na passāmi. |805.2| Sabbāpi gharaṇiyo 5- gacchatha ayyassa khaṇḍahālassa pādesu nipatatha kinte bhante mayaṃ adūsema.
Kapaṇā 6- vilapati selā disvāna bhātaro upanītatte yañño kira me ukkhipito tātena saggakāmena.
Āvatti ca parivatti ca vasulo sammukhā rañño mā no deva pitaraṃ avadhi daharamhā ayobbanappattā.
Eso te vasula pitā samehi pitarā saha dukkhaṃ kho me janayasi vilapanto antepurasmiṃ muñcathadāni kumāre alaṃpi me hotu puttayaññena.
|809.1| Pubbeva khosi me vutto dukkaraṃ durabhisambhavaṃ cetaṃ @Footnote: 1 Ma. rathakārakulesu vā . 2 Ma. pukkusakulesu vā . 3 Sī. Yu. yaññatthāya. @4-5 Ma. sabbā sīmantiniyo . 6 Sī. Yu. kapaṇaṃ. Atha no upakkhatassa yaññassa kasmā karosi vikkhepaṃ |809.2| sabbe vajanti sugatiṃ ye yajanti yepi ceva yajāpenti ye cāpi anumodanti yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ.
Sabbaratanassa yañño upakkhato ekarāja tava paṭiyatto abhinikkhamassu deva saggaṃ gato tvaṃ pamodissasi.
|811.1| Daharā sattasatā etā candakumārassa bhariyāyo kese vikiritvāna rodantiyo maggamanuyāyanti 1- . |811.2| Aparā pana sokena nikkhantā nandane viya devā kesā vikiritvāna 2- rodantiyo maggamanuyāyanti 3- .
|812.1| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |812.2| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |812.3| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ. |812.4| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā 4- kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |812.5| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā nīyanti candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |812.6| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā @Footnote: 1-3 Ma. maggamanuyāyiṃsu. Sī. Yu. maggamanuyanti . 2 Ma. pakiritvāna. @ 4 Ma. sunhāpitā. ito paraṃ īdisameva. Nīyanti candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ. |812.7| Yassu pubbe hatthivaradhuragate hatthikā 1- anuvajanti tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti. |812.8| Yassu pubbe assavaradhuragate assakā 2- anuvajanti tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti. |812.9| Yassu pubbe rathavaradhuragate rathikā 3- anuvajanti tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti. |812.10| Ye hissu pubbe nīyiṃsu tapanīyakappanehi turaṅgehi tyajja candasuriyā ubhova pattikā yanti.
|813.1| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu 4- pubbena pupphavatiyāyaṃ 5- yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi puttehi. |813.2| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi kaññāhi. |813.3| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi mahesīhi. |813.4| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi gahapatīhi. |813.5| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi hatthīhi. @Footnote: 1 Ma. hatthīhi . 2 Ma. assehi . 3 Ma. rathehi . 4 Ma. ḍayassu. @ 5 Ma. pupphavatiyā. ito paraṃ īdisameva. |813.6| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi assehi. |813.7| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho catūhi usabhehi. |813.8| Yadi sakuṇi maṃsamicchasi uyyassu pubbena pupphavatiyāyaṃ yajatettha ekarājā sammuḷho sabbacatukkena.
|814.1| Ayamassa pāsādo sovaṇṇo pupphamālyābhikiṇṇo 1- tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.2| Idamassa kūṭāgāraṃ sovaṇṇaṃ pupphamālyābhikiṇṇaṃ 2- tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.3| Idamassa uyyānaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.4| Idamassa asokavanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.5| Idamassa kaṇikāravanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.6| Idamassa pāṭalivanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.7| Idamassa ambavanaṃ supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ @Footnote: 1 Sī. Ma. idaṃ antepuraṃ surammaṇīyaṃ . 2 Ma. pupphamalyavikiṇṇaṃ. Tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |814.8| Ayamassa pokkharaṇī sañchannā padumapuṇḍarīkehi nāvā ca sovaṇṇavikatā pupphavalliyā 1- cittā surammaṇīyā tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā.
|815.1| Idamassa hatthiratanaṃ erāvaṇo gajo balī dantī tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |815.2| Idamassa assaratanaṃ ekakhuro vego asso 2- tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. Ayamassa assaratho sāliyā viya nigghoso 3- |815.3| subho ratanavicitto yatthassu ayyaputtāsobhiṃsunandaneviyadevā tedāni ayyaputtā cattāro vadhāya ninnītā. |815.4| Kathannāma sāmasamasundarehi candanamudukagattehi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi puttehi. |815.5| Kathannāma sāmasamasundarāhi candanamudukagattāhi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi kaññāhi. |815.6| Kathannāma sāmasamasundarāhi candanamudukagattāhi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi mahesīhi. |815.7| Kathannāma sāmasamasundarehi candanamudukagattehi rājā yajissate yaññaṃ sammuḷho catūhi gahapatīhi. |815.8| Yathā honti gāmanigamā suññā amanussakā brahāraññā @Footnote: 1 Sī. Yu. pupphāvaliyā . 2 Ma. ekakhūro asso . 3 Ma. sāḷiya nigghoso. Tathā hessati pupphavatiyā yiṭṭhesu candasuriyesu.
|816.1| Ummattikā bhavissāmi bhūnahatā paṃsunāva 1- parikiṇṇā sace candakumāraṃ 2- hanti pāṇā me deva bhijjanti 3- . |816.2| Ummattikā bhavissāmi bhūnahatā paṃsunāva 1- parikiṇṇā sace suriyakumāraṃ hanti pāṇā me deva bhijjanti 4- .
Kinnumā na ramāpeyyuṃ aññamaññaṃ piyaṃvadā ghaṭṭikā uparikkhī ca pokkharaṇī ca gāyikā candasuriyesu naccantiyo samā tāsaṃ na vijjati.
|818.1| Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā yo mayhaṃ hadayasoko candasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.2| Imaṃ mayhaṃ hayadasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā yo mayhaṃ hadayasoko suriyasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.3| Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā yo mayhaṃ hadayasoko candasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.4| Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā yo mayhaṃ hadayasoko suriyasmiṃ vadhāya ninnīte. |818.5| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava mātā yo ghātesi kumāre adūsake sīhasaṅkāse. |818.6| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava mātā yo ghātesi kumāre apekkhite sabbalokassa. @Footnote: 1 Ma. - ca . 2 Ma. candavaraṃ . 3-4 Ma. rujjhanti. |818.7| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā yo ghātesi kumāre adūsake sīhasaṅkāse. |818.8| Mā ca putte mā ca patiṃ addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā yo ghātesi kumāre apekkhite sabbalokassa.
|819.1| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthī asse ca pālema. |819.2| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi hatthichakaṇāni ujjhema. |819.3| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa api nigaḷabandhakāpi assachakaṇāni ujjhema. |819.4| Mā no deva avadhi dāse no dehi khaṇḍahālassa yassa honti tava kāmā api raṭṭhā pabbājitā bhikkhācariyaṃ carissāma. |819.5| Dibyaṃ deva upayācanti puttatthikā daliddāpi paṭibhāṇānipi hitvā putte na labhanti ekaccā |819.6| āsāsikāni 1- karonti puttā no jāyantu tato paputtā atha no akāraṇasmā yaññatthāya deva ghātesi. |819.7| Upayācitakena puttaṃ labhanti mā tāta no aghātesi mā kicchaladdhakehi puttehi yajittho imaṃ yaññaṃ. |819.8| Upayācitakena puttaṃ labhanti mā tāta no aghātesi @Footnote: 1 Ma. āsīsikāni. Mā kapaṇaladdhakehi puttehi ammāya no vippavāsesi.
|820.1| Bahudukkhaṃ 1- posiyā candaṃ amma tuvaṃ jīyase puttaṃ vandāmi kho te pāde labhataṃ tāto paralokaṃ |820.2| handa ca maṃ upagūha 2- pāde te amma vandituṃ dehi gacchāmidāni pavāsaṃ yaññatthāya ekarājassa. |820.3| Handa ca maṃ upagūha 3- pāde te amma vandituṃ dehi gacchāmidāni pavāsaṃ mātu katvā hadayasokaṃ. |820.4| Handa ca maṃ upagūha 4- pāde te amma vandituṃ dehi gacchāmidāni pavāsaṃ janassa katvā hadayasokaṃ.
|821.1| Handa ca padumapattānaṃ moliṃ bandhassu gotamiputta campakadalamissāyo esā te porāṇikā pakati. |821.2| Handa ca vilepanante pacchimakaṃ candanaṃ vilimpassu yehi ca suvilitto sobhasi rājaparisāyaṃ. |821.3| Handa ca mudukāni vatthāni pacchimaṃ kāsikaṃ nivāsehi yehi ca sunivattho sobhasi rājaparisāyaṃ. |821.4| Muttāmaṇikanakavibhūsitāni gaṇhassu hatthābharaṇāni yehi ca hatthābharaṇehi sobhasi rājaparisāyaṃ.
Na hi nūnāyaṃ raṭṭhapālo bhūmipati janapadassa dāyādo lokissaro mahanto putte sinehaṃ janayati. @Footnote: 1 Ma. badudukkhā . 2-3-4 Ma. upaguyha.
Mayhaṃ piyā 1- puttā athopi piyā 2- tumhe ca bhariyāyo saggañca patthayamāno 3- tenāhaṃ ghātayissāmi.
|824.1| Maṃ paṭhamaṃ ghātehi mā me hadayaṃ dukkhaṃ aphālesi alaṅkato sundarako putto deva tava sukhumālo. |824.2| Handayya maṃ hanassu sasokā 4- candakena 5- hessāmi puññaṃ karassu vipulaṃ vicarāma ubho paraloke.
Mā tvaṃ cande rucci (maraṇaṃ) bahukā tava devarā visālakkhi te taṃ ramayissanti yiṭṭhasmiṃ gotamiputte.
|826.1| Evaṃ vutte candā attānaṃ hanti hatthatalakehi alamettha 6- jīvitena pissāmi visaṃ marissāmi. |826.2| Na hi nūnimassa rañño ñātimittā 7- ca vijjare suhadā yena vadanti rājānaṃ mā ghātayi orase putte |826.3| na hi nūnimassa rañño ñātimittā 7- ca vijjare suhadā yena vadanti rājānaṃ mā ghātayi atraje putte. |826.4| Ime tepi mayhaṃ puttā guṇino kāyuradhārino rājā tehipi yajassu yaññaṃ atha muñcatu gotamiputte. |826.5| Vilasatampi maṃ katvā yajassu sattadhā mahārāja mā jeṭṭhaputtaṃ avadhi adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ. |826.6| Vilasatampi maṃ katvā yajassu sattadhā mahārāja @Footnote: 1 Ma. mayhampi . 2 attāpi piyotipi pāṭho. Ma. attā ca piyo . 3 Ma. patthayāno. @ 4 Ma. paraloke . 5 Sī. Yu. candiyena . 6 Sī. Yu. alamatathu . 7 Ma. mittāmaccā ca. Mā jeṭṭhaputtaṃ avadhi apekkhitaṃ sabbalokassa.
Bahukā tava dinnā ābharaṇā uccāvacā subhaṇitamhi muttā maṇi veḷuriyā etante pacchimakaṃ dānaṃ.
|828.1| Yesaṃ pubbe khandhesu phullā mālāguṇā vivattiṃsu tesajjapi sunisito 1- nettiṃso vivattissati khandhesu. |828.2| Yesaṃ pubbe khandhesu cittā mālāguṇā vivattiṃsu tesajjapi sunisito 1- nettiṃso vivattissati khandhesu. |828.3| Acirā vata nettiṃso vivattissati rājaputtānaṃ khandhesu atha mama hadayaṃ na phalati tāva daḷhabandhanañca me āsi. |828.4| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |828.5| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |828.6| Kāsikasucivatthadharā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ. |828.7| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā yaññatthāya ekarājassa. |828.8| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā niyyātha candasuriyā mātu katvā hadayasokaṃ. |828.9| Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhātā kuṇḍalino aggalucandanavilittā @Footnote: 1 Sī. Yu. pītanisito . 2 Ma. aciraṃ. Niyyātha candasuriyā janassa katvā hadayasokaṃ.
|829.1| Sabbasmiṃ upakkhatasmiṃ nisīdite candasuriyasmiṃ 1- yaññatthāya pañcālarājadhītā pañjalikā sabbaparisantaramanupariyāsi 2- . |829.2| Yena saccena khaṇḍahālo pāpakammaṃ karoti dummedho etena saccavajjena samaṅginī sāmikena homi. |829.3| Ye idhatthi amanussā yāni ca yakkhabhūtabhabyāni karontu me veyyāvaṭikaṃ samaṅginī sāmikena homi. |829.4| Yā devatā idhāgatā yāni ca sabbabhūtabhabyāni 3- saraṇesiniṃ anāthaṃ tāyatha maṃ yācāmi vo patimāhaṃ ajeyyaṃ.
|830.1| Taṃ sutvā amanusso ayokuṭaṃ paribbhamitvāna bhayamassa janayanto rājānaṃ idamavoca. |830.2| Bujjhassu kho rājakali mā tehaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ mā jeṭṭhaputtaṃ avadhi adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ. |830.3| Ko te diṭṭho rājakali puttabhariyāyo haññamānāyo seṭṭhī ca gahapatayo adūsakā saggakāmā hi.
|831.1| Taṃ sutvā khaṇḍahālo rājā ca abbhūtamidaṃ disvāna sabbesaṃ bandhanāni mocesuṃ yathā taṃ anupaghātaṃ 4- . |831.2| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ sabbe ekekaleḍḍumadaṃsu esa vadho khaṇḍahālassa. @Footnote: 1 Ma. candasmiṃ . 2 Ma. sabbaparisāya samanapariyāyi . 3 Ma. yakkhabhūtabhabyāni. @ 4 Sī. apāpānaṃ.
Sabbe paviṭṭhā 1- nirayaṃ yathā taṃ pāpakammaṃ karitvāna na hi pāpakammaṃ katvā labbhā sugati 2- ito gantuṃ.
|833.1| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā rājapurisā 3- ca. |833.2| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā rājakaññāyo. |833.3| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā devapurisā 5- ca. |833.4| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ candaṃ abhisiñciṃsu samāgatā devakaññāyo. |833.5| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā rājapurisā 3- ca. |833.6| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā rājakaññāyo. |833.7| Sabbesu vippamuttesu ye tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā devapurisā 5- ca. |833.8| Sabbesu vippamuttesu yā 4- tattha samāgatā tadā āsuṃ celukkhepamakaruṃ samāgatā devakaññāyo. |833.9| Sabbesu vippamuttesu bahū ānandino ahu 6- @Footnote: 1 Sī. patīsu. Yu. patitvā . 2 Ma. sugatiṃ . 3 Ma. rājaparisā . 4 Ma. ye. @ 5 Ma. devaparisā . 6 Ma. bahū ānanditā ahuṃ. Vādiṃsu nandippavesanagaraṃ 1- bandhanā mokkho aghositthāti. Candakumārajātakaṃ sattamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๗๗๕
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘