มหานารทกัสสปชาดก
ว่าด้วยพระมหานารทกัสสปะทรงบำเพ็ญอุเบกขาบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๘๓๔ · บรรทัด ๕๑๘๐ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๗
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ในสวนตาลหนุ่มทรงปรารภถึงการทรงทรมานท่านอุรุเวลกัสสปตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า อหุ ราชา วิเทหานํ ดังนี้
ดังจะกล่าวโดยพิศดาร ในกาลที่พระศาสดาทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐ ทรงทรมานชฎิล ๓ คนพี่น้อง มีอุรุเวลกัสสปชฎิลเป็นต้น แวดล้อมไปด้วยปุราณชฎิล ๑,๐๐๐ คน เสด็จไปยังสวนตาลหนุ่ม เพื่อพระประสงค์จะทรงเปลื้องปฏิญญา ที่ได้ทรงให้ไว้แก่พระเจ้าพิมพิสาร ผู้เป็นเจ้าแผ่นดินแห่งมคธรัฐ ในกาลนั้นเมื่อพระเจ้าพิมพิสารพระเจ้าแผ่นดินมคธรัฐ พร้อมด้วยบริษัทประมาณ ๑๒ นหุต เสด็จมาถวายบังคมพระทศพลแล้วประทับนั่งอยู่ขณะนั้น พวกพราหมณ์คหบดีในภายในราชบริษัท เกิดความปริวิตกขึ้นว่าท่านพระอุรุเวลกัสสป ประพฤติพรหมจรรย์ในพระมหาสมณโคดม หรือพระมหาสมณโคดมประพฤติพรหมจรรย์ในท่านพระอุรุเวลกัสสป.
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงทราบความปริวิตกแห่งใจของพวกบริษัทเหล่านั้นด้วยพระทัย จึงทรงพระดำริว่า จักต้องประกาศภาวะที่กัสสปมาบวชในสำนักของเราให้พวกนี้รู้ ดังนี้แล้วจึงตรัสพระคาถาว่า
กัสสปผู้อยู่ในอุรุเวลประเทศท่านเคยเป็นอาจารย์ สั่งสอนหมู่ชฎิลผู้ผอมเพราะกำลังประพฤติพรต ท่าน เห็นอะไรจึงได้ละไฟที่เคยบูชาเสีย เราถามเนื้อความ นั้นละท่าน อย่างไร ท่านจึงละการบูชาเพลิงของท่าน เสีย.
๑. บาลีเป็น มหานารทกัสสปชาดก.
ฝ่ายพระเถระ ก็ทราบพระพุทธประสงค์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ใคร่จะแสดงเหตุ จึงกราบทูลว่า
ยัญทั้งหลายย่อมกล่าวสรรเสริญรูป เสียง กลิ่น รส และหญิงที่น่าใคร่ทั้งหลาย ข้าพระองค์รู้ว่า ของ น่ารักใคร่นั้น ๆ เป็นมลทินตกอยู่ในอุปกิเลสทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นข้าพระองค์จึงมิได้ยินดีในการเซ่นสรวง และการบูชาเพลิง ข้าพระองค์ได้เห็นธรรมอันระงับ แล้วไม่มีกิเลสเครื่องเศร้าหมอง อันเป็นเหตุก่อให้เกิด ทุกข์ ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ไม่ติดข้องอยู่ในกามภพ มิใช่วิสัยที่ผู้อื่นจะนำมาให้ผู้อื่นรู้ได้ ไม่แปรปรวน กลายเป็นอย่างอื่น เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงไม่ ยินดีในการเซ่นสรวงและการบูชาไฟ.
ครั้นพระอุรุเวลกัสสปกล่าวคาถาเหล่านี้แล้ว เพื่อจะประกาศภาวะที่ตนเป็นพุทธสาวก จึงซบศีรษะลงที่หลังพระบาทของพระตถาคต ทูลประกาศว่าขอพระผู้มีพระภาคเจ้า จงเป็นศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวกของพระองค์ ดังนี้แล้วเหาะขึ้นสู่เวหาส ๗ ครั้ง คือครั้งที่ ๑ สูงชั่วลำตาล ๑ครั้งที่ ๒ สูงชั่ว ๒ ลำตาล จนถึงครั้งที่ ๗ สูง ๗ ชั่วลำตาล แล้วลงมาถวายบังคมพระตถาคต นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง มหาชนเห็นปาฏิหาริย์ดังนั้นก็ได้กล่าวสรรเสริญคุณของพระศาสดาว่า น่าอัศจรรย์จริง พระพุทธเจ้ามีอานุภาพมาก ธรรมดาผู้มีความเห็นผิดที่มีกำลังถึงอย่างนี้ เมื่อสำคัญตนว่า เป็นพระอรหันต์ แม้ท่านพระอุรุเวลกัสสป พระองค์ก็ทรงทำลายข่ายคือทิฏฐิทรมานเสียได้.
พระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ทรงสดับดังนั้นแล้ว จึงตรัสว่า ดูก่อนอุบาสกทั้งหลาย การที่เราถึงซึ่งสัพพัญญุตญาน ทรมานอุรุเวลกัสสปนี้ ในบัดนี้ไม่น่าอัศจรรย์เท่ากับครั้งก่อน แม้ในเวลาที่เรายังมีราคะโทสะและโมหะ เป็นพรหมชื่อว่า นารทะ ทำลายข่ายคือทิฏฐิของเธอ กระทำเธอให้หมดพยศดังนี้แล้วก็ทรงดุษณีภาพ อันบริษัทนั้นกราบทูลอาราธนาจึงทรงนำอดีตนิทานมาดังต่อไปนี้
ในอดีตกาล ยังมีพระราชาพระองค์หนึ่งทรงพระนามว่า พระเจ้าอังคติราช เสวยราชสมบัติในกรุง มิถิลามหานคร ณ วิเทหรัฐ พระองค์ทรงตั้งอยู่ในธรรม เป็นพระธรรมราชา พระองค์มีพระราชธิดาองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่า พระนางรุจาราชกุมารี มีพระรูปโฉมสวยงาม ชวนดู ชวนชมมีบุญมาก ได้ทรงตั้งปณิธานความปรารถนาไว้สิ้นแสนกัป จึงได้มาเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสี ส่วนพระเทวีนอกนั้นของพระองค์ ๑๖,๐๐๐ คน ได้เป็นหญิงหมันพระนางรุจาราชกุมารีนั้น จึงเป็นที่โปรดปรานของพระองค์ยิ่งนักพระองค์ได้ทรงจัดผ้าเนื้อละเอียดอย่างยิ่ง หาค่ามิได้พร้อมกับผอบดอกไม้ ๒๕ผอบ อันเต็มไปด้วยบุปผาชาตินานาชนิด ส่งไปพระราชทานพระราชธิดา ทุกๆวัน ด้วยทรงพระประสงค์จะให้พระราชธิดาทรงประดับพระองค์ด้วยของเหล่านี้และของเสวยที่จัดส่งไปประทานนั้นเป็นขาทนียะและโภชนียะอันหาประมาณมิได้ ทุกกึ่งเดือนได้ทรงส่งพระราชทานทรัพย์ ๑,๐๐๐ ไปพระราชทานพระราชธิดา โดยตรัสสั่งว่า ส่วนนี้ลูกจงให้ทานเถิด และพระองค์มีอำมาตย์อยู่๓ นาย คือ วิชยอำมาตย์ ๑ สุนามอำมาตย์ ๑ อลาตอำมาตย์ ๑
ครั้นถึงคืนกลางเดือน ๑๒ ดอกโกมุทบานเทศกาลมหรพ มหาชนพากันตบแต่งพระนครและภายในพระราชฐานไว้อย่างตระการปานประหนึ่งว่าเทพนครจึงพระเจ้าอังคติราชเข้าโสรจสรงทรงลูบไล้พระองค์ ประหนึ่งเครื่องราชอลังการเสวยพระกระยาหารเสร็จแล้ว เสด็จประทับนั่งเหนือราชอาสน์ บนพื้นปราสาทใหญ่ริมสีหบัญชรไชยมีหมู่อำมาตย์แวดล้อม ทอดพระเนตรดูจันทมณฑลอันทรงกรดหมดราคีลอยเด่นอยู่ ณ พื้นคัดนานต์อากาศ จึงมีพระราชดำรัสถามเหล่าอำมาตย์ว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ราตรีอันบริสุทธิ์เช่นนี้น่ารื่นรมย์หนอวันนี้เราพึงเพลิดเพลินกันด้วยเรื่องอะไรดี.
พระศาสดาเมื่อทรงประกาศเนื้อความนั้นได้ตรัสว่า
พระเจ้าอังคติผู้เป็นพระราชาของชนชาววิเทหรัฐ พระองค์มีช้างม้าพลโยธามากมายเหลือที่จะนับ ทั้ง พระราชทรัพย์ก็เหลือหลาย ก็คืนหนึ่งในวันเพ็ญขึ้น ๑๕ ค่ำ กลางเดือน ๑๒ ดอกโกมุทบาน ตอนปฐมยาม พระองค์ทรงประชุมเหล่าอำมาตย์ราชบัณฑิต ผู้เป็น พหูสูตเฉลียวฉลาด ผู้ทรงเคยรู้จัก ทั้งอำมาตย์ผู้ใหญ่ อีก ๓ นาย คือวิชัยอำมาตย์ ๑ สุนามอำมาตย์ ๑ อลาตอำมาตย์ ๑ แล้วจึงตรัสถามตามลำดับว่า เธอจง แสดงความเห็นของตนมาว่า ในวันกลางเดือน ๑๒ เช่นนี้ พระจันทร์แจ่มกระจ่าง กลางคืนวันนี้ พวกเรา จะยังฤดูเช่นนี้ให้เป็นไปด้วยความยินดีอะไร.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปหูตโยโค ความว่า พระองค์ ประกอบด้วยพลช้างมากมายเป็นต้น. บทว่า อนนฺตพลโปริโส ได้แก่ พระองค์มีพลโยธามากมายเหลือที่นับ. บทว่า อนาคเต ความว่า ยังไม่ถึง คือ ยังไม่ล่วงถึงที่สุด. บทว่า จาตุมาสา ได้แก่ ในราตรีอันเป็นวันสุดท้าย แห่งเดือนอันมีในฤดูฝน ๔ เดือน. บทว่า โกมุทิยา เมื่อดอกโกมุทบาน. บทว่า มิตปุพฺเพ ความว่า มีปกติกระทำยิ้มแย้มก่อนแล้วกล่าวในภายหลัง. บทว่า ตมนุปุจฺฉิ ความว่า ตรัสถามตามลำดับกะอำมาตย์แต่ละคนในบรรดาอำมาตย์เหล่านั้น. บทว่า ปจฺเจกํ พฺรูถ สํรุจึ ความว่า พวกเธอทั้งหมด จงแสดงเรื่องที่เหมาะสมแก่อัธยาศัยของตน ๆ อันน่าชอบใจของตนแต่ละอย่างแก่เรา. บทว่า โกมุทชฺชา ตัดเป็น โกมุที อชฺช. บทว่า ชุณฺหํ ความว่า ดวงจันทร์อันมีในคืนเดือนหงายโผล่ขึ้นแล้ว. บทว่า พฺยปหตํ ตมํ ความว่า แสงจันทร์นั้นกำจัดมืดทั้งปวงเสียได้. บทว่า อุตุํ ความว่า วันนี้ เราจะยังราตรีคือฤดูเห็นปานนี้ ให้เป็นอยู่ด้วยความยินดีอย่างไรหนอ.
ลำดับนั้น พระราชาจึงตรัสถามพวกอำมาตย์ทั้งหลาย อำมาตย์เหล่านั้น ถูกพระองค์ตรัสถามแล้ว จึงกราบทูลถ้อยคำอันสมควรแก่อัธยาศัยของตน ๆ.
พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า
ลำดับนั้น อลาตเสนาบดีได้กราบทูลแด่พระ ราชาว่า ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย พึงจัดพลช้าง พลม้า พลเสนา จะนำชายฉกรรจ์ออกรบ พวกใดยังไม่ มาสู่อำนาจ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็จะนำมาสู่อำนาจ นี่เป็นความเห็นของข้าพระพุทธเจ้า เราทั้งหลายจะได้ ชัยชนะผู้ที่เรายังไม่ชนะ (ขอเดชะ ขอพระองค์จงทรง รื่นรมย์ด้วยการรบ นี้เป็นเพียงความคิดของข้าพระ พุทธเจ้า). สุนามอำมาตย์ ได้ฟังคำของอลาตเสนาบดีแล้ว
ได้กราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชา พวกศัตรูของพระองค์มาสู่พระราชอำนาจหมดแล้ว ต่างพากันวางศาสตรา ยอมสวามิภักดิ์แล้วทั้งหมด วันนี้เป็นวันมหรสพ สนุกสนานยิ่ง การรบข้าพระพุทธเจ้าไม่ชอบใจ ชนทั้งหลายจงรีบนำข้าวน้ำ และของควรเคี้ยวมาเพื่อพระองค์เถิด ขอเดชะ ขอพระองค์จงทรงรื่นรมย์ด้วยกามคุณ และการฟ้อนรำ ขับร้อง การประโคมเถิดพระเจ้าข้า.
วิชยอำมาตย์ ได้ฟังคำของสุนามอำมาตย์แล้วได้กราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชา กามคุณทุกอย่างบำเรอพระองค์อยู่เป็นนิตย์แล้ว การทรงเพลิดเพลินด้วยกามคุณทั้งหลาย พระองค์ทรงหาได้โดยไม่ยากเลย ทรงปรารถนาก็ได้ทุกเมื่อ การรื่นรมย์ด้วยกามคุณทั้งหลายนี้ ไม่ใช่เป็นความคิดของข้าพระบาท วันนี้เราทั้งหลายควรพากันไปหาสมณะหรือพราหมณ์ ผู้เป็นพหูสูต รู้แจ้งอรรถธรรม ผู้แสวงหาคุณ ซึ่งท่านจะพึงกำจัดความสงสัยของพวกเราดีกว่า.
พระเจ้าอังคติราช ได้ทรงสดับคำของวิชยอำมาตย์แล้ว ได้ตรัสว่า ตามที่วิชยอำมาตย์พูดว่า วันนี้เราทั้งหลายควรพากันเข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์ ผู้เป็นพหูสูต รู้แจ้งอรรถธรรม ผู้แสวงหาคุณซึ่งท่านจะพึงกำจัดความสงสัยของพวกเราดีกว่านั้น แม่เราก็ชอบใจ ท่านที่อยู่ ณ ที่นี้ทุกท่านจงลงมติว่า วันนี้เราทั้งหลายควรจะเข้าไปหา ใครผู้เป็นบัณฑิต รู้แจ้ง
อรรถธรรม ผู้แสวงหาคุณ ที่ท่านพึงกำจัดความสงสัย ของพวกเราได้.
อลาตเสนาบดี ได้ฟังพระราชดำรัสของพระเจ้าวิเทหราชแล้ว ได้กราบทูลว่า มีอเจลกที่โลกสมมติว่า
เป็นนักปราชญ์อยู่ในมฤคทายวัน อเจลกผู้นี้ชื่อว่าคุณะ ผู้กัสสปโคตรเป็นพหูสูต พูดจาไพเราะ เป็นเจ้าหมู่ เจ้าคณะ ขอเดชะ เราทั้งหลายควรเข้าไปหาเธอ เธอ จักขจัดความสงสัยของเราทั้งหลายได้. พระราชา ได้ทรงสดับคำของอลาตเสนาบดีแล้ว ได้ตรัสสั่งสารถีว่า เราจะไปยังมฤคทายวัน ท่านจงนำ ยานเทียมม้ามาที่นี่.
บทว่า หฏฺํ แปลว่า ยินดีร่าเริง. บทว่า โอชินามเส ความว่าพวกเราจะเอาชัยชนะ ผู้ที่พวกเราไม่ชนะ นี้เป็นอัธยาศัยของเราแล พระราชาทรงทราบถ้อยคำท่าน ไม่ทรงคัดค้าน ไม่ทรงยินดี. บทว่า เอตทพฺรวิ ความว่าสุนามอำมาตย์ ได้เห็นพระราชาผู้ไม่ทรงยินดี ไม่ทรงคัดค้านคำของอลาตเสนาบดีคิดว่า นี้ไม่เป็นอัธยาศัยของนักรบ เราจะยึดเอาความคิดของท่าน แล้วจักสรรเสริญความยินดียิ่งในกามคุณ จึงได้กล่าวคำนี้มีอาทิว่า กามทั้งหมดเป็นของท่าน. บทว่า วิชโย เอตทพฺรวิ ความว่า พระราชาทรงสดับคำของสุนามอำมาตย์แล้ว ก็ไม่ทรงยินดี ไม่ทรงคัดค้าน. ลำดับนั้นวิชัยอำมาตย์จึงคิดว่าพระราชานี้สดับคำของท่านทั้งสองนี้แล้ว ได้ยืนนิ่งอยู่ทีเดียว ธรรมดาบัณฑิตทั้งหลาย เป็นนักฟังธรรม เราจะสรรเสริญการฟังธรรมแก่พระองค์ ดังนี้แล้วจึงกล่าวคำมีอาทิว่า สพฺเพ กามา กามทั้งปวงดังนี้. บรรดาบทเหล่านั้นบทว่า ตวมุปฏฺิตา แปลว่า บำรุงบำเรอพระองค์. บทว่า โมทิตุํ ความว่า เมื่อท่านมีความปรารถนาจะบันเทิง ยินดียิ่ง พระองค์จะได้กามคุณเหล่านี้โดยไม่ยากเลย. บทว่า เนตํ จิตฺตมตํ มม ความว่า ชื่อว่า ความอภิรมย์ด้วยกามคุณของท่านนี้ ไม่ใช่เป็นเพียงมติของข้าพระองค์ ความคิดของข้าพระองค์มิได้มุ่งไปในข้อนี้. บทว่า โย นชฺชา ตัดบทเป็น โย โน อชฺช. บทว่า อตฺถธมฺมวิทู ได้แก่ รู้ซึ่งอรรถแห่งบาลีและธรรมแห่งบาลี. บทว่า อิเส ได้แก่ ฤาษี คือผู้มีคุณอันแสวงหาแล้ว. บทว่า องฺคติมพฺรวิ ตัดบทเป็น องฺคติ อพฺรวิ. บทว่า มยฺหํ เจตํว รุจฺจติ ความว่า แม้ข้าพเจ้าก็ชอบใจข้อนั้นเหมือนกัน. บทว่า สพฺเพว สนฺตา ความว่า พวกท่านทั้งหมดมีอยู่ในที่นี้ จงกระทำ คือจงคิดซึ่งมติ. บทว่า อลาโต เอตทพฺรวิ ความว่า อลาตเสนาบดี ฟังถ้อยคำของพระราชานั้นแล้ว คิดว่า อาชีวก ผู้ชื่อว่า คุณะ ผู้เข้าสู่ตระกูลของเรานี้ อยู่ในราชอุทยาน เราจะสรรเสริญ อาชีวกนั้น กระทำให้เป็นผู้เข้าถึงราชตระกูล จึงได้กล่าวคำนี้มีอาทิว่า อตฺถายํ ดังนี้. บทว่า ธีรสมฺมโต แปลว่า สมมติว่าเป็นบัณฑิต. บทว่า กสฺสปโคตฺตาย ความว่า ผู้นี้เป็นกัสสปโคตร. บทว่า สุโต ได้แก่ มีพุทธพจน์อันสดับแล้วมาก. บทว่า คณี แปลว่า หมู่มาก. บทว่า โจเทสิ แปลว่า ได้สั่งบังคับแล้ว.
พระราชา เมื่อจะทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า
พวกนายสารถีได้จัดพระราชยาน อันล้วนแล้ว ไปด้วยงา มีกระพองเป็นเงิน และจัดรถพระที่นั่งรอง อันขาวผุดผ่อง ดังพระจันทร์ในราตรี ที่ปราศจาก
มลทินโทษ มาถวายแก่พระราชา รถนั้นเทียมด้วยม้าสินธพสี่ตัว ล้วนมีสีดังสีดอกโกมุท เป็นม้ามีฝีเท้าเร็ว
ดังลมพัด วิ่งเรียบ ประดับด้วยดอกไม้ทอง พระกลด ราชรถม้า และวีชนี ล้วนมีสีขาว พระเจ้าวิเทหราช พร้อมด้วยหมู่อำมาตย์ เสด็จออกย่อมงดงามดังพระจันทร์ หมู่พลราชบริพารผู้กล้าหาญ ขี่บนหลังม้าถือ หอกดาบตามเสด็จ พระเจ้าวิเทหราชมหากษัตริย์พระ องค์นั้น เสด็จถึงมฤคทายวันโดยครู่เดียว เสด็จลง จากราชยานแล้ว ทรงดำเนินเข้าไปหาคุณาชีวก พร้อม ด้วยหมู่อำมาตย์ ก็ในกาลนั้น มีพราหมณ์และคฤหบดี มาประชุมกันอยู่ในพระราชอุทยานนั้น พราหมณ์และ คฤหบดีเหล่านั้น พระราชามิให้ลุกหนีไป.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺส ยานํ ความว่า พวกนายสารถี ได้จัดพระราชยาน ถวายแด่พระราชานั้น. บทว่า ทนฺตํ ได้แก่ อันล้วนแล้วไปด้วยงา. บทว่า รูปิยปกฺขรํ แปลว่า มีกระพองเป็นเงิน. บทว่า สุกฺกมฏฺปริวารํ ความว่า มีรถอันบริสุทธิ์ เกลี้ยงเกลา ไม่หยาบเป็นเครื่องแห่แหน. บทว่า โทสินา มุข ความว่า เป็นเสมือนพระจันทร์เพ็ญประหนึ่งหน้าแห่งราตรี ที่ปราศจากมลทินโทษ. บทว่า ตตฺราสุํ แปลว่าได้มีในรถนั้น. บทว่า กุมุทา แปลว่า เป็นเสมือนสีแห่งโกมุท. บทว่า สินฺธวา ได้แก่ ม้าที่มีฝีเท้าเร็วเชื่อชาติม้าสินธพ. บทว่า อนีลุปฺปสมุปฺปาตา ได้แก่ ม้าที่มีกำลังเสมือนกับกำลังลม. บทว่า เสตจฺฉตฺตํ แม้ฉัตรที่เขายกขึ้นไว้บนรถนั้นก็มีสีขาว. บทว่า เสตรโถ ความว่า แม้รถนั้นก็มีสีขาวเหมือนกัน. บทว่า เสตสฺสา ความว่า แม้ม้าก็มีสีขาว บทว่าเสตวีชนี ความว่า แม้พัดวีชนีก็ขาว. บทว่า นียํ ความว่า พระเจ้าวิเทหราชแวดล้อมไปด้วยหมู่อำมาตย์ เสด็จไปด้วยรถเงินนั้น ย่อมงดงามดังจันทเทพบุตร. บทว่า นรา นรวราธิปํ ความว่า เป็นอธิบดีแห่งนรชนผู้ประเสริฐเป็นพระราชา ยิ่งกว่าพระราชา. บทว่า โส มุหุตฺตํว ยายิตฺวา ความว่าพระราชานั้น เสด็จไปสู่พระราชอุทยาน โดยครู่เดียวเท่านั้น. บทว่า ปตฺติคุณมุปาคมิ ความว่า ทรงพระราชดำเนินเข้าไปหาคุณาชีวก. บทว่า เยปิ ตตฺถ ตทา อาสุํ ความว่าในกาลนั้น พวกพราหมณ์คฤหบดีทั้งหลายไปก่อนไปในอุทยานนั้น เข้าไปนั่งใกล้อาชีวกนั้น. บทว่า น เต อปนยี ความว่าพระราชาตรัสว่า โทษเป็นของพวกเราเท่านั้น พวกเรามาภายหลัง อย่าวิตกไปเลย จึงไม่ให้พวกพราหมณ์และคฤหบดี กระทำโอกาส คือลุกขึ้นหลีกไปเพื่อประโยชน์แก่พระราชา. บทว่า ภูมิมาคเต ความว่า เขาเหล่านั้น ผู้มาสู่พื้นที่ประชุม อันพระราชามิให้ลุกขึ้นแล้วหนีไป.
พระเจ้าอังคติราชนั้น แวดล้อมไปด้วยบริษัท ผสมกันนั้นแล้วประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง แล้วทรงกระทำปฏิสันถาร.
พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๔ หน้า ๒๓๐–๒๙๕ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๕๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๕๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
|834.1| Ahu rājā videhānaṃ aṅgati nāma khattiyo pahutayoggo dhanimā anantabalaporiso. |834.2| So ca paṇṇarase 2- rattiṃ purime yāme anāgate cātumāsā komudiyā amacce sannipātayi. |834.3| Paṇḍite sutasampanne mitapubbe vicakkhaṇe vijayañca sunāmañca senāpatiṃ alātakaṃ. |834.4| Tamanupucchi vedeho paccekaṃ brūtha saṃ ruciṃ cātumāsā komudajja juṇhaṃ byapahataṃ tamaṃ kāyajja ratiyā rattiṃ viharemu imaṃ utuṃ.
|835.1| Tato senāpati rañño alāto etadabravi haṭṭhaṃ yoggaṃ balaṃ sabbaṃ senaṃ sannāhayāmase. |835.2| Niyyāma deva yuddhāya anantabalaporisā ye te vasaṃ na āyanti vasaṃ upanīyāmase 3- . Esā mayhaṃ sakā diṭṭhi ajitaṃ ojiyāmase 4- ramassu deva yuddhāya etaṃ cittamataṃ mama @Footnote: 1 Ma. nandiṃ pavesi nagaraṃ . 2 Ma. pannarasiṃ . 3 Ma. upanayāmase. @ 4 Ma. ojināmase.
|836.1| Alātassa vaco sutvā sunāmo etadabravi sabbe tuyhaṃ mahārāja amittā vasamāgatā. |836.2| Nikkhittasatthā paccattā 1- nivātamanuvattare uttamo ussavo ajja na yuddhaṃ mama ruccati. |836.3| Annapānañca khajjañca khippaṃ abhiharantu te ramassu deva kāmehi naccagītesu vādite 2- .
|837.1| Sunāmassa vaco sutvā vijayo etadabravi sabbe kāmā mahārāja niccaṃ tava upaṭṭhitā. |837.2| Na hete dullabhā deva tava kāmehi modituṃ sadāpi kāmā labbhanti 3- netaṃ cittamataṃ mama. |837.3| Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi upāsemu bahussutaṃ yo najja vinaye kaṅkhaṃ atthadhammavidū ise.
|838.1| Vijayassa vaco sutvā rājā aṅgatimabravi yathā vijayo bhaṇati mayhaṃ petaṃva ruccati. |838.2| Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi upāsemu bahussutaṃ yo najja vinaye kaṅkhaṃ atthadhammavidū ise. |838.3| Sabbeva santā karotha matiṃ kaṃ upāsemu paṇḍitaṃ yo 4- najja vinaye kaṅkhaṃ atthadhammavidū ise.
|839.1| Vedehassa vaco sutvā alāto etadabravi @Footnote: 1 Ma. paccatthā . 2 Ma. naccagīte suvādite . 3 Ma. sulabhā . 4 sī Yu. ko. Atthāyaṃ migadāyasmiṃ acelo dhīrasammato. |839.2| Guṇo kassapagottāyaṃ suto citrakathī gaṇī taṃ deva payirupāsemu so no kaṅkhaṃ vinessati.
Alātassa vaco sutvā rājā codesi sārathiṃ migadāyaṃ gamissāma yuttaṃ yānaṃ idhānaya.
|841.1| Tassa yānaṃ ayojesuṃ dantaṃ rūpiyapakkharaṃ. Sukkamaṭṭhaparivāraṃ paṇḍaraṃ dosinā mukhaṃ. |841.2| Tatrāsuṃ kumudāyuttā cattāro sindhavā hayā anilūpamasamuppātā sudantā suvaṇṇamālino. |841.3| Setacchattaṃ setaratho setassā setavījanī vedeho sahamaccehi nīyaṃ candova sobhati. |841.4| Tamanuyāyiṃsu bahavo indikhaggadharā 1- balī assapiṭṭhigatā vīrā narā naravarādhipaṃ. |841.5| So muhuttaṃva yāyitvā yānā oruyha khattiyo vedeho sahamaccehi patti guṇamupāgami. |841.6| Yepi tattha tadā āsuṃ brāhmaṇibbhā samāgatā na te apanayi rājā akataṃ bhūmimāgate.
|842.1| Tato so mudukā bhisiyā muducittakasanthate mudupaccatthate rājā ekamantaṃ upāvisi. |842.2| Nisajja rājā sammodi kathaṃ sārāṇiyaṃ tato @Footnote: 1 Sī. indakhaggadharā. Yu. iṭṭhikhaggadharā. Kacci yāpanīyaṃ bhante vātānamaviyattatā. |842.3| Kacci akasirā vutti labhasi piṇḍiyāpanaṃ 1- appābādho 2- casi kacci cakkhu na parihāyati.
|843.1| Taṃ guṇo paṭisammodi vedehaṃ vinaye rataṃ yāpanīyaṃ mahārāja sabbametaṃ tadūbhayaṃ. |843.2| Kacci tuyhaṃpi vedeha paccantā na balīyare kacci arogaṃ yoggante kacci vahati vāhanaṃ kacci te byādhiyo natthi sarīrassupatāpiyā 3- .
|844.1| Paṭisammodito rājā tato pucchi anantarā atthaṃ dhammañca ñāyañca dhammakāmo rathesabho. |844.2| Kathaṃ dhammañcare macco mātāpitūsu kassapa kathañcare ācariye puttadāre kathañcare. |844.3| Kathañcareyya vuḍḍhesu kathaṃ samaṇabrāhmaṇe kathañca balakāyasmiṃ kathaṃ janapade care. |844.4| Kathaṃ dhammañcaritvāna pecca 4- gacchanti suggatiṃ kathañceke adhammaṭṭhā patanti nirayaṃ adho.
|845.1| Vedehassa vaco sutvā kassapo etadabravi suṇohi me mahārāja saccaṃ avitathaṃ padaṃ. |845.2| Natthi dhammacaritassa phalaṃ kalyāṇapāpakaṃ @Footnote: 1 Ma. piṇḍayāpanaṃ . 2 Ma. apābādho . 3 Sī. Yu. sarīrassupatāpikā. @ 4 Ma. maccā. Natthi deva paraloko 1- ko tato hi idhāgato. |845.3| Natthi deva pitaro vā kuto mātā kuto pitā natthi ācariyo nāma adantaṃ ko damessati. |845.4| Samatulyāni bhūtāni natthi jeṭṭhāpacāyikā natthi balaṃ viriyaṃ vā kuto uṭṭhānaporiso 2- . |845.5| Niyatāni hi bhūtāni yathā goṭaviso tathā laddheyyaṃ labhate macco tattha dānaphalaṃ kuto. |845.6| Natthi dānaphalaṃ deva avaso devavīriyo bālehi dānaṃ paññattaṃ paṇḍitehi paṭicchitaṃ avasā denti dhīrānaṃ bālā paṇḍitamānino.
|846.1| Sattime sassatā kāyā acchejjā avikopino tejo paṭhavī āpo ca vāyo sukhadukkhañcime. |846.2| Jīve ca sattime kāyā yesaṃ chettā na vijjati natthi hantā va chettā vā haññare vāpi kocinaṃ 3- . |846.3| Antareyeva 4- kāyānaṃ satthāni vītivattare yo cāyaṃ 5- siramādāya paresaṃ nisitāsinā na so chindati te kāye tattha pāpaphalaṃ kuto. |846.4| Cullāsītimahākappe sabbe sujjhanti saṃsaraṃ anāgate tamhi kāle saññatopi na sujjhati. |846.5| Caritvāpi bahuṃ bhadraṃ neva sujjhanti nāgate @Footnote: 1 Ma. paro loko . 2 Ma. -porisaṃ . 3 Ma. haññe yevāpi koci naṃ. @ 4 Ma. antareneva . 5 Ma. cāpi. Pāpañcepi bahuṃ katvā taṃ khaṇaṃ nātivattare. |846.6| Anupubbena no suddhi kappānaṃ cullāsītiyā niyatiṃ nātivattāma velantamiva sāgaro.
|847.1| Kassapassa vaco sutvā alāto etadabravi yathā bhadanto bhaṇati mayhametaṃva ruccati. |847.2| Ahaṃpi purimaṃ jātiṃ sare saṃsaritattano piṅgalo nāmahaṃ āsiṃ luddo goghātako pure. |847.3| Bārāṇasiyaṃ phītāyaṃ bahuṃ pāpaṃ kataṃ mayā bahū mayā hatā pāṇā mahiṃsā sūkarā ajā. |847.4| Tato cutāhaṃ idha jāto iddhe senāpatikule natthi nūna phalaṃ pāpe 1- yohaṃ 2- na nirayaṃ gato.
|848.1| Athettha vījako nāma dāso āsi paṭajjarī 3- . Uposathaṃ upavasanto guṇasantikupāgami. |848.2| Kassapassa vaco sutvā alātassa ca bhāsitaṃ passasanto muhuṃ uṇhaṃ rudaṃ assūni vattayi.
Tamanupucchi vedeho kimatthaṃ samma rodasi kinte sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā kiṃ maṃ vedesi vedanaṃ.
|850.1| Vedehassa vaco sutvā vījako etadabravi natthi me vedanā dukkhā mahārāja suṇohi me. |850.2| Ahaṃpi purimaṃ jātiṃ sarāmi sukhamattano @Footnote: 1 Ma. pāpaṃ . 2 Sī. Yu. sohaṃ . 3 Ma. paṭaccarī. Sāketāhaṃ pure āsiṃ bhāvaseṭṭhī guṇe rato. |850.3| Sammato brāhmaṇibbhānaṃ saṃvibhāgarato suci na cāpi pāpakaṃ kammaṃ sarāmi katamattano. |850.4| Tato cutāhaṃ vedeha idha jāto duritthiyā gabbhamhi kumbhadāsiyā yato jāto suduggato. |850.5| Evampi duggato santo samacariyamadhiṭṭhito upaḍḍhabhāgaṃ bhattassa dadāmi yo me icchati. |850.6| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ sadā upavasāmahaṃ na cāpi pāṇe hiṃsāmi theyyañcāpi vivajjayiṃ. |850.7| Sabbameva hi nūnetaṃ suciṇṇaṃ bhavati nipphalaṃ niratthaṃ maññidaṃ sīlaṃ alāto bhāsatī yathā. |850.8| Kalimeva nūna gaṇhāmi asippo dhuttako yathā kaṭaṃ alāto gaṇhāti kitavo sikkhito yathā. |850.9| Dvāraṃ nappaṭipassāmi yena gacchāmi suggatiṃ tasmā rāja parodāmi sutvā kassapabhāsitaṃ.
|851.1| Vījakassa vaco sutvā rājā aṅgatimabravi natthi dvāraṃ sugatiyā niyataṃ 1- kaṅkha vījaka. |851.2| Sukhaṃ vā yadi vā dukkhaṃ niyataṃ 2- kira labbhati saṃsārasuddhi sabbesaṃ mā turito 3- anāgate. |851.3| Ahampi pubbe kalyāṇo brāhmaṇibbhesu pāvaṭo 4- @Footnote: 1 Ma. niyatiṃ . 2 Ma. niyatiyā . 3 Ma. turittho . 4 Ma. byāvaṭo. Vohāramanusāsanto ratihīno tadantarā.
Punapi bhante dakkhemu saṅgati ce bhavissati. Idaṃ vatvāna vedeho paccagā sannivesanaṃ.
|853.1| Tato ratyā vivasane upaṭṭhānampi aṅgati amacce sannipātetvā idaṃ vacanamabravi. |853.2| Candake me vimānasmiṃ sadā kāme vidhentu me mā mupagacchuṃ 1- atthesu guyhappakāsiyesu ca. |853.3| Vijayo ca sunāmo ca senāpati alātako ete atthe nisīdantu vohārakusalā tayo. |853.4| Idaṃ vatvāna vedeho kāmeva bahu maññatha na cāpi brāhmaṇibbhesu atthe kismiñci pāvaṭo 2- .
|854.1| Tato dvesattarattassa vedehassatrajā piyā rājakaññā rucā 3- nāma dhātimātaramabravi. |854.2| Alaṅkarotha maṃ amma sakhiyo ca alaṅkarontu me suve paṇṇaraso dibyo gacchaṃ pitussa santike 4- . |854.3| Tassā mālyaṃ abhihariṃsu candanañca mahārahaṃ maṇisaṅkhamuttāratanaṃ nānāratte ca ambare. |854.4| Tañca sovaṇṇamaye pīṭhe nisinnaṃ bahukitthiyo parikīriya asobhiṃsu 5- rucaṃ ruciravaṇṇiniṃ.
|855.1| Sā ca sakhīmajjhagatā sabbābharaṇabhūsitā @Footnote: 1 Ma. mā upagaccha . 2 Ma. byāvaṭo . 3 Sī. Yu. rujā. ito paraṃ īdisameva. @ 4 Ma. issarasantike . 5 pasobhiṃsu. Sateritā 1- abbhamiva candakaṃ pāvisī rucā. |855.2| Upasaṅkamitvā vedehaṃ vanditvā vinaye rataṃ suvaṇṇakhacite 2- pīṭhe ekamantaṃ upāvisi.
|856.1| Tañca disvāna vedeho accharānaṃva saṅgamaṃ rucaṃ sakhimajjhagataṃ idaṃ vacanamabravi. |856.2| Kacci ramasi pāsāde anto pokkharaṇiṃ pati kacci bahuvidhaṃ khajjaṃ sadā abhiharanti te. |856.3| Kacci bahuvidhaṃ mālyaṃ ocinitvā kumāriyo gharake karotha paccekaṃ khiḍḍā ratiratā ahu 3- . |856.4| Kena vā vikalaṃ tuyhaṃ kiṃ khippaṃ āharantu te mano karassu kuṭṭamukhī 4- api candasamaṃ 5- hi te.
|857.1| Vedehassa vaco sutvā rucā pitaramabravi sabbametaṃ mahārāja labbhatissarasantike. |857.2| Suve paṇṇaraso dibyo sahassaṃ āharantu me yathā dinnañca dassāmi dānaṃ sabbavaṇīsvahaṃ.
|858.1| Rucāya vacanaṃ sutvā rājā aṅgatimabravi bahuṃ vināsitaṃ vittaṃ niratthaṃ aphalaṃ tayā. |858.2| Uposathe vasaṃ niccaṃ annapānaṃ na bhuñjasi niyatetaṃ abhuttabbaṃ natthi puññaṃ abhuñjato |858.3| vijakopi hi sutvāna tadā kassapabhāsitaṃ @Footnote: 1 Ma. sateratā . 2 Sī. Yu. suvaṇṇavikate . 3 Ma. muhuṃ . 4 Ma. kuḍḍamukhī. @ 5 Ma. candasamamhipi. Passasanto muhuṃ uṇhaṃ rudaṃ assūni vattayi. |858.4| Yāva ruce jīvamānā 1- mā bhattamapanāmayi natthi bhadde paro loko kiṃ niratthaṃ vihaññasi.
|859.1| Vedehassa vaco sutvā rucā ruciravaṇṇinī jānaṃ pubbāparaṃ dhammaṃ pitaraṃ etadabravi. |859.2| Sutameva pure āsi paccakkhaṃ 2- diṭṭhamidaṃ mayā bālūpasevī yo hoti bālova samapajjatha. |859.3| Muḷho hi muḷhamāgamma bhiyyo mohaṃ nigacchati paṭirūpaṃ alātena vījakena ca muyhituṃ.
|860.1| Tvañca devāsi sappañño dhīro atthassa kovido kathaṃ bālehi sadiso hīnadiṭṭhimupāgami. |860.2| Sace hi saṃsārapathena sujjhati niratthiyā pabbajjā guṇassa kīṭova aggiṃ jalitaṃ apāpataṃ āpajjati mohamuḷho 3- naggabhāvaṃ. |860.3| Saṃsārasuddhīti pure niviṭṭhā kammaṃ vidūsenti bahū ajānaṃ pubbe kali duggahitova attho 4- dummocayo balisā ambujova.
|861.1| Upamante karissāmi mahārāja tavatthiyā @Footnote: 1 Sī. Yu. jīvasino . 2 Ma. sakkhi . 3 Sī. Yu. momuho . 4 kalī duggahitā @vanatthātipi. Upamāyapidhekacce atthaṃ jānanti paṇḍitā. |861.2| Vāṇijānaṃ yathā nāvā appamāṇabhārā garu atibhāraṃ samādāya aṇṇave avasīdati. |861.3| Evameva naro pāpaṃ thokaṃ thokampi ācinaṃ atibhāraṃ samādāya niraye avasīdati. |861.4| Na tāva bhāro paripūro alātassa mahīpati ācināti ca taṃ pāpaṃ yena gacchati duggatiṃ. |861.5| Pubbevassa kataṃ puññaṃ alātassa mahīpati tasseva deva nissando yañceso labhate sukhaṃ. |861.6| Khīyatevassa taṃ puññaṃ tathāhi aguṇe rato ujumaggaṃ avahāya kummaggaṃ anudhāvati. |861.7| Tulā yathā paggahitā ohite tulamaṇḍale unnameti tulāsīsaṃ bhāre oropite sati. |861.8| Evameva naro puññaṃ thokaṃ thokampi ācinaṃ saggātimāno dāsova vījako sātave rato. |861.9| Yamajja vījako dāso dukkhaṃ passati attani pubbevassa kataṃ pāpaṃ tameso paṭisevati. |861.10| Khīyatevassa taṃ pāpaṃ tathāhi vinaye rato kassapañca samāpajja māhevuppathamāgamā.
|862.1| Yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃ vā yadivā asaṃ sīlavantaṃ visīlaṃ vā vasaṃ tasseva gacchati. |862.2| Yādisaṃ kurute mittaṃ yādisañcūpasevati sopi tādisako hoti sahavāso hi tādiso. |862.3| Sevamāno sevamānaṃ saṃphuṭṭho saṃphusaṃ paraṃ saro duṭṭho kalāpaṃva alittamupalimpati upalepabhayā dhīro neva pāpasakhā siyā. |862.4| Pūtimacchaṃ kusaggena yo naro upanayhati kusāpi pūtī vāyanti evaṃ bālūpasevanā. |862.5| Tagarañca palāsena yo naro upanayhati pattāpi surabhī vāyanti evaṃ dhīrūpasevanā. |862.6| Tasmā pattapuṭasseva ñatvā sampākamattano asante nūpaseveyya sante seveyya paṇḍito asanto nirayaṃ nenti santo pāpenti sugatiṃ.
|863.1| Ahampi jātiyo satta sare saṃsaritattano anāgatepi satteva yā gamissaṃ ito cutā. |863.2| Yā me sā sattamī jāti ahu pubbe janādhipa kammāraputto magadhesu ahu rājagahe pure. |863.3| Pāpaṃ sahāyamāgamma bahu pāpaṃ kataṃ mayā paradārassa heṭhentā carimhā amarā viya. |863.4| Taṃ kammaṃ nihitaṃ aṭṭhā bhasmācchannova pāvako atha aññehi kammehi ajāyiṃ vaṃsabhūmiyaṃ. |863.5| Kosambiyaṃ seṭṭhikule iddhe phīte mahaddhane ekaputto mahārāja niccaṃ sakkatapūjito. |863.6| Tattha mittaṃ asevissaṃ sahāyaṃ sātave rataṃ paṇḍitaṃ sutasampannaṃ so maṃ atthe nivesayi. |863.7| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ bahuṃ rattimupāvisiṃ taṃ kammaṃ nihitaṃ aṭṭhā nidhīva udakantike. |863.8| Atha pāpānaṃ kammānaṃ yametaṃ magadhe kataṃ phalaṃ pariyāgataṃ 1- pacchā bhutvā duṭṭhavisaṃ yathā. |863.9| Tato cutāhaṃ vedeha roruve niraye ciraṃ sakammunā apacissaṃ taṃ saraṃ na sukhaṃ labhe. |863.10| Bahuvassagaṇe tattha khepayitvā bahuṃ dukkhaṃ bhinnāgate 2- ahu rāja chakalo 3- uddhatapphalo.
|864.1| Sātaputtā mayā vuḷhā piṭṭhiyā ca rathena ca tassa kammassa nissando paradāragamanassa me. |864.2| Tato cutāhaṃ vedeha kapi āsiṃ brahāvane niluñcitaphaloyeva yūthapena pagabbhinā tassa kammassa nissando paradāragamanassa me. |864.3| Tato cutāhaṃ vedeha dasannesu pasu ahuṃ @Footnote: 1 Ma. pariyāga maṃ . 2 Sī. Yu. bheṇṇākate . 3 Ma. chagalo. Niluñcito javo bhadro yoggaṃ vuḷhaṃ ciraṃ mayā tassa kammassa nissando paradāragamanassa me. |864.4| Tato cutāhaṃ vedeha vajjīsu kulamāgamā nevitthī na pumā āsiṃ manussatte sudullabhe tassa kammassa nissando paradāragamanassa me. |864.5| Tato cutāhaṃ vedeha ajāyiṃ nandane vane bhavane tāvatiṃsāhaṃ accharā kāmavaṇṇinī. |864.6| Vicitravatthābharaṇā āmuttamaṇikuṇḍalā kusalā naccagītassa sakkassa paricārikā. |864.7| Tattha ṭhitāhaṃ vedeha sarāmi jātiyo imā anāgatepi satteva yā gamissaṃ ito cutā. |864.8| Pariyāgatantaṃ kusalaṃ yaṃ me kosambiyaṃ kataṃ deve ceva manusse ca sandhāvissaṃ ito cutā. |864.9| Satta jaccā 1- mahārāja niccaṃ sakkatapūjitā itthībhāvā 2- na muccissaṃ chaṭṭhāva gatiyo 3- imā. |864.10| Sattamī ca gati deva devaputto mahiddhiko pumā devo bhavissāmi devakāyasmimuttamo. |864.11| Ajjāpi santānamayaṃ mālaṃ ganthenti nandane devaputto javo nāma yo me mālaṃ paṭicchati. |864.12| Muhutto viya so dibyo idha vassāni soḷasa @Footnote: 1 Ma. jacco . 2 Ma. thībhāvā . 3 Ma. chaṭṭhā nigatiyo. Rattindivo ca so dibyo mānusiṃ saradosataṃ. |864.13| Iti kammāni anventi asaṅkheyyāpi jātiyo kalyāṇaṃ yadi vā pāpaṃ na hi kammaṃ vinassati 1- .
|865.1| Yo icche puriso hotuṃ jātiṃ jātiṃ punappunaṃ paradāraṃ vivajjeyya dhotapādova kaddamaṃ. |865.2| Yā icche puriso hotuṃ jātiṃ jātiṃ punappunaṃ sāmikaṃ apacāyeyya indaṃva paricārikā. |865.3| Yo icche dibbabhogañca dibbamāyuṃ yasaṃ sukhaṃ pāpāni parivajjetvā tividhaṃ dhammamācare. |865.4| Kāyena vācā manasā appamatto vicakkhaṇo attano hoti atthāya itthī vā yadivā pumā. |865.5| Yekecime manujā jīvaloke yasassino sabbasamantabhogā asaṃsayaṃ tehi pure suciṇṇaṃ kammassakāse puthu sabbasattā. |865.6| Iṅghānucintesi sayampi deva kutonidānā te imā janinda yā te imā accharasannikāsā alaṅkatā kāñcanajālachannā. Iccevaṃ pitaraṃ kaññā rucā tosesi aṅgatiṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. panasasati. Muḷhassa maggamācikkhi dhammamakkhāsi subbatā.
|866.1| Athāgamā brahmalokā nārado mānusiṃ pathaṃ jambūdīpaṃ avekkhanto addasa 1- rājānamaṅgatiṃ. |866.2| Tato patiṭṭha pāsāde vedehassa purakkhato 2- tañca disvā anuppattaṃ rucā isimavandatha.
|867.1| Athāsanamhā oruyha rājā byamhitamānaso 3- nāradaṃ paripucchanto idaṃ vacanamabravi. |867.2| Kuto nu āgacchasi devavaṇṇī obhāsayaṃ sabbadisā 4- candimā va akkhāhi me pucchito nāmagottaṃ kathannu jānanti manussaloke.
Ahañhi devato idāni emi obhāsayaṃ sabbadisā 4- candimā va akkhāmi te pucchito nāmagottaṃ jānanti maṃ nārado kassapo cāti.
Acchariyarūpaṃ 5- tava yādisañca vehāyasaṃ gacchasi tiṭṭhasi ca pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ atha kena vaṇṇena tavāyamiddhi. @Footnote: 1 Ma. addā . 2 Ma. puratthato . 3 Ma. byathitamānaso . 4 Sī. Yu. saṃvariṃ. @ 5 Ma. accherarūpaṃ.
Saccañca dhammo ca damo ca cāgo guṇā mamete pakatā purāṇā teheva dhammehi susevitehi manojavo yenakāmaṃ gatosmi.
Acchariyamācikkhasi 1- puññasiddhiṃ sace hi 2- evaṃ yathā tvaṃ vadesi pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ puṭṭho ca me sādhu viyākarohi.
Pucchassu maṃ rāja tavesa attho yaṃ saṃsayaṃ kurute bhūmipāla ahantaṃ nissaṃsayataṃ gamemi nayehi ñāyehi ca hetubhi ca.
Pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ puṭṭho ca me nārada mā musā bhaṇi atthi nu devā pitaro nu atthi loko paro atthi jano yamāha.
Attheva devā pitaro ca atthi loko paro atthi jano yamāha kāmesu giddhā ca narā pamuḷhā lokaṃ paraṃ na vidū mohayuttā. @Footnote: 1 Ma. acchera- . 2 Ma. sace hi etehi yathā vadesi.
Atthīti ce nārada saddahāsi nivesanaṃ paraloke matānaṃ idheva me pañcasatāni dehi dassāmi te paraloke sahassaṃ.
|876.1| Dajjemu kho pañcasatāni bhoto jaññāmu ce sīlavantaṃ vadaññuṃ luddantaṃ bhontaṃ niraye vasantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ. |876.2| Idheva yo hoti adhammasīlo 1- pāpācāro alaso luddakammo na paṇḍitā tasmiṃ iṇaṃ dadanti na hi āgamo hoti tathāvidhamhā. |876.3| Dakkhañca posaṃ manujā viditvā uṭṭhānakaṃ sīlavantaṃ vadaññuṃ sayameva bhogehi nimantayanti kammaṃ karitvā punamāharesi.
Ito cuto 2- dakkhasi tattha rāja kākolasaṅghehi vikassamānaṃ 3- taṃ khajjamānaṃ niraye vasantaṃ kākehi gijjhehi ca soṇakehi 4- @Footnote: 1 Yu. akammasīlo . 2 Sī. Yu. gato . 3 Sī. Yu. kākoḷasaṅghehipi kaḍḍhamānaṃ. @ 4 Ma. senakehi. Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
Andhatamaṃ tattha na candasuriyā nirayo sadā tumulo ghorarūpo sā neva ratti na divā paññāyati tathāvidhe ko vicare dhanatthiko.
|879.1| Savalo ca sāmo ca duve suvāṇā pavaḍḍhakāyā balino mahantā khādanti dantehi ayomayehi ito panuṇṇaṃ paraloke patantaṃ 1- . |879.2| Taṃ khajjamānaṃ niraye vasantaṃ luddehi vāḷehi aghammigehi sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
|880.1| Usūhi sattīhi [2]- sunissitāhi hananti vijjhanti ca paccāmittā kālūpakālā nirayamhi ghore pubbe naraṃ dukkaṭakammakāriṃ. |880.2| Taṃ haññamānaṃ niraye vajantaṃ kucchismiṃ passasmiṃ vipphālitūdaraṃ @Footnote: 1 Ma. paralokapattaṃ . 2 Ma. ca. Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
|881.1| Sattī usū tomarabhiṇḍivālā vividhāvudhaṃ vassati tattha devo patanti aṅgāramivaccimanto sīlāsanī vassati luddakamme. |881.2| Uṇho ca vāto nirayamhi dussaho na tamhi sukhaṃ labhati 1- ittaraṃpi tantaṃ vidhāvantamalenamāturaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
Sandhāvamānaṃpi 2- rathesu yuttaṃ sañjotibhūtaṃ paṭhaviṃ kamantaṃ patodalaṭṭhīhi sucodayantaṃ 3- ko codaye paraloke sahassaṃ.
Tamāruhantaṃ khurasañcitaṃ giriṃ vibhiṃsanaṃ pajjalitaṃ bhayānakaṃ sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
Tamāruhantaṃ pabbatasannikāsaṃ aṅgārarāsiṃ jalitaṃ bhayānakaṃ @Footnote: 1 Ma. labbhati . 2 Sī. Yu. sandhāvamānaṃ taṃ . 3 Sī. Yu. sucodiyantaṃ. Sandaḍḍhagattaṃ 1- kapaṇaṃ rudantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
|885.1| Abbhakūṭasamā uccā kaṇṭakāhi citā 2- dumā ayomayehi tikkhehi naralohitapāyibhi. |885.2| Tamāruhanti nāriyo narā ca paradāragū coditā sattihatthehi yamaniddesakāribhi. |885.3| Tamāruhantaṃ niraye simbaliṃ ruhiramakkhitaṃ vidaddhakāyaṃ 3- vitacaṃ āturaṃ gāḷhavedanaṃ. |885.4| Passasantaṃ muhuṃ uṇhaṃ pubbakammāparādhikaṃ dummagge vitacaṃ gattaṃ ko taṃ yāceyya taṃ dhanaṃ.
|886.1| Abbhakūṭasamā uccā asipattacitā dumā ayomayehi tikkhehi naralohitapāyibhi. |886.2| Tamāruhantaṃ asipattapādapaṃ asīhi tikkhehi ca chijjamānaṃ sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
Tato nikkhantamattantaṃ asipattanirayā 4- dumā 5- sampatitaṃ vetaraṇiṃ ko taṃ yāceyya taṃ dhanaṃ.
|888.1| Kharā khārodakā tattā duggā vetaraṇī nadī ayopokkharasañchannā tikkhapattehi sandati. @Footnote: 1 Ma. sudaḍḍhagattaṃ . 2 Ma. kaṇṭakanicitā . 3 Ma. vidaḍḍhakāyaṃ . 4 Ma. asipattācitā. @ 5 Sī. Yu. dukhā. |888.2| Tattha sañchinnagattantaṃ vuyhantaṃ ruhiramakkhitaṃ vetaraññe anālambe ko taṃ yāceyya taṃ dhanaṃ.
|889.1| Vedhāmi rukkho viya chijjamāno disaṃ na jānāmi pamuḷhasañño bhayānutappāmi mahāva 1- me bhayā sutvāna gāthā 2- tava bhāsitā ise. |889.2| Āditte vārimajjhaṃ va dīpaṃvogherivaṇṇave 3- andhakāreva pajjoto tvannosi saraṇaṃ ise. |889.3| Atthañca dhammañca anusāsa maṃ ise atītamaddhā aparādhitaṃ mayā ācikkha me nārada suddhimaggaṃ yathā ahaṃ no nirayaṃ pateyyaṃ.
|890.1| Yathā ahu dhataraṭṭho vessāmitto ca aṭṭhako yamadatti 4- usinnaro(sivirājā 5-) paricārikā 6- samaṇabrāhmaṇānaṃ |890.2| ete caññe ca rājāno ye saggavisayaṃ 7- gatā. Adhammaṃ parivajjetvā dhammañcara mahīpati |890.3| annahatthā ca te byamhe ghosayantu pure tava. Ko chāto ko ca tasito ko mālaṃ ko vilepanaṃ nānārattānaṃ vatthānaṃ ko naggo paridahissati. @Footnote: 1 Ma. mahā ca . 2 Ma. kathā . 3 Ma. dīpaṃvoghe mahaṇṇave . 4 Sī. yamataggi. @Ma. yāmataggi . 5 Ma. usindaro cāpi sivī ca rājā . 6 Ma. paricārakā. @ 7 Sī. Yu. sakkavisayaṃ. |890.4| Ko panthe chattamādeti 1- pādukā ca mudū subhā iti sāyañca pāto ca ghosayantu pure tava. |890.5| Jiṇṇaṃ posaṃ gavassañca māssu yuñja yathā pure parihārañca dajjāsi adhikārakato balī.
|891.1| Kāyo te rathasaññāto manosārathiko lahu avihiṃsāsāritakkho saṃvibhāgapaṭicchado. |891.2| Pādasaññamanemiyo hatthasaññamapakkharo kucchisaññamanabbhanto vācāsaññamakūjano. |891.3| Saccavākyasamattaṅgo apesuññasusaññato girāsakhilanelaṅgo mitabhāṇisilesito. |891.4| Saddhālobhasusaṅkhāro nivātañjalikubbaro athaddhatānatīsāko sīlasaṃvaranaddhano. |891.5| Akkodhanamanugghāṭī dhammapaṇḍarachattako bāhusaccamupālambo 2- ṭhiticittamupādhiyo. |891.6| Kālaññutācittasāro vesārajjatidaṇḍako nivātavuttiyottaṅgo 3- anatimānayugo lahu. |891.7| Alīnacittasanthāro vuḍḍhisevirajohato 4- sati patodo dhīrassa dhiti yogo ca rasmiyo. |891.8| Mano dantaṃ pathaṃ neti samadantehi vājibhi 5- @Footnote: 1 Ma. chattamāneti . 2 Ma. ...mapālambo . 3 Ma. ...yottako . 4 vuḍḍhisevī @rajohatotipi . 5 vāhibhītipi pāṭho. Icchā lobho ca kummaggo ujumaggo ca saññamo. |891.9| Rūpe sadde rase gandhe vāhanassa padhāvato paññā ākoṭanī rāja tattha attāva sārathi. |891.10| Sace etena yānena samacariyā daḷhā dhiti sabbakāmaduho rāja na jātu nirayaṃ vajeti.
|892.1| Alāto devadattosi sunāmo āsi bhaddaji vijayo sārīputtosi moggallānosi vījako. |892.2| Sunakkhatto licchaviputto guṇo āsi acelako ānando sā rucā āsi yā rājānaṃ pasādayi. |892.3| Uruvelakassapo rājā pāpadiṭṭhi tadā ahu mahābrahmā bodhisatto evaṃ dhāretha jātakanti. Mahānāradakassapajātakaṃ aṭṭhamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๘๓๔
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘