มหานารทกัสสปชาดก
ว่าด้วยพระมหานารทกัสสปะทรงบำเพ็ญอุเบกขาบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๘๓๔ · บรรทัด ๕๑๘๐ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๗
เรื่องเล่า
ลำดับนั้น พระเจ้าอังคติราชนั้น เสด็จเข้าไป ประทับนั่งบนอาสนะ อันปูลาดพระยี่ภู่ มีสัมผัสอัน อ่อนนุ่ม ณ ส่วนข้างหนึ่งแล้วได้ทรงปราศรัย ถามทุกข์ สุขว่า ผู้เป็นเจ้าสบายดีอยู่หรือ ลมมิได้กำเริบเสียดแทง หรือ ผู้เป็นเจ้าเลี้ยงชีวิตโดยมิฝืดเคืองหรือ ได้บิณฑบาตพอเยียวยาชีวิตให้เป็นไปอยู่หรือ ผู้เป็นเจ้ามีอาพาธน้อยหรือ จักษุมิได้เสื่อมไปจากปรกติหรือ. คุณาชีวก ทูลปราศรัยกับพระเจ้าวิเทหราช ผู้ทรง ยินดีในวินัยว่า ข้าแต่มหาราชา ข้าพระพุทธเจ้าสบาย ดีทุกประการ บ้านเมืองของพระองค์ไม่กำเริบหรือ ช้างม้าของพระองค์หาโรคมิได้หรือ พาหนะยังพอเป็น ไปแหละหรือ พยาธิไม่มีมาเบียดเบียนพระสรีระของ พระองค์แลหรือ. เมื่อคุณาชีวกทูลปราศรัยแล้ว ลำดับนั้น พระราชาผู้เป็นจอมทัพทรงใคร่ธรรม ได้ตรัสถามอรรถธรรมและเหตุว่า ท่านกัสสป นรชนพึงประพฤติธรรม ในมารดาและบิดาอย่างไร พึงประพฤติธรรมในอาจารย์ อย่างไร พึงประพฤติธรรมในบุตรและภรรยาอย่างไร พึงประพฤติธรรมในวุฒิบุคคลอย่างไร พึงประพฤติ ธรรมในพลนิกายอย่างไร และพึงประพฤติธรรมใน ชนบทอย่างไร ชนทั้งหลายประพฤติธรรมอย่างไร ละ โลกนี้ไปแล้วจึงไปสู่สุคติ ส่วนคนบางพวกผู้ไม่ตั้งอยู่ ในธรรมไฉนจึงตกลงไปใต้นรก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มุทุกา ภิสิยา ความว่า ด้วยพระยี่ภู่ซึ่งมีสัมผัสสบายอ่อนนุ่ม. บทว่า มุทุจิตฺตกสณฺเต ความว่า บนเครื่องลาดอันวิจิตร มีสัมผัสสบาย. บทว่า มุทุปจฺจตฺถเต ความว่า อันลาดด้วยเครื่องลาดอันอ่อนนุ่ม. บทว่า สมฺโมทิ ความว่า ได้กระทำสัมโมทนียกถากับอาชีวก. บทว่า ตโต ความว่า ถัดจากการนั่งนั่นแล ได้กล่าวสาราณียกถา. บทว่า กจฺจิ ยาปนียํ ความว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านอยู่ดีหรือ ท่านสามารถยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยปัจจัยอันประณีตอยู่หรือ. บทว่า วาตานมวิยตฺตตา ความว่า วาโยธาตุในร่างกายของท่านเป็นไปอย่างสบายอยู่หรือ โรคลมมิได้กำเริบหรือ อธิบายว่า ลมที่เกิดขึ้นเป็นพวกในร่างกายนั้น ๆ ของท่านไม่เบียดเบียนท่านหรือ. บทว่า อกสิรา ได้แก่ หมดทุกข์. บทว่า วุตฺติ ได้แก่ ความเป็นไปแห่งชีวิต. บทว่า อปฺปาพาโธ ความว่า เว้นจากอาพาธอันหักรานอิริยาบถ. ด้วยบทว่า จกฺขุ นี้ ท่านถามว่า อินทรีย์มีจักขุนทรีย์เป็นต้นของท่านไม่เสื่อมหรือ. บทว่า ปฏิสมฺโมทิ ความว่า ท่านกล่าวตอบด้วยสัมโมทนียกถา. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพเมตํ คำที่ท่านกล่าวว่า ลมมิได้กำเริบเสียดแทงเป็นต้น ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอย่างนั้นนั่นแล. บทว่า ตทูภยํ ความว่า แม้คำที่ท่านกล่าวว่า ท่านมีอาพาธน้อย จักษุไม่เสื่อมหรือ ทั้ง ๒ นั้น ก็เป็นอย่างนั้น เหมือนกัน. บทว่า น พลียเร ได้แก่ไม่ครอบงำ ไม่กำเริบ ด้วยบทว่า อนนฺตรา นี้ ท่านถามปัญหาในลำดับแต่ปฏิสันถาร. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถํ ธมฺมญฺจ ายญฺจ ได้แก่อรรถแห่งบาลี ธรรมแห่งบาลี และอรรถธรรมอันประกอบไปด้วยเหตุ ก็อำมาตย์นั้นเมื่อถามว่า กถํ ธมฺมญฺจเร จึงถามอรรถธรรมและความประพฤติดีนี้ว่า ขอท่านจงบอก อรรถแห่งบาลี ธรรมแห่งบาลี และอรรถธรรมอันสมควรแก่เหตุ อันแสดงการปฏิบัติในมารดาและบิดาเป็นต้นแก่ข้าพเจ้า. บทว่า กถญฺเจเก อธมฺมฏฺา ความว่า ชนบางพวกตั้งอยู่ในอธรรม อย่างไรคนบางพวกจึงเอาหัวลงตกสู่นรก และเอาเท้าขึ้น ตกไปในอบาย.
ก็ปัญหานั้นเป็นปัญหาที่พระราชาควรจะตรัสถามผู้มีศักดิ์ใหญ่คนหลังๆ เพราะไม่ได้คำตอบจากคนก่อน ๆ ในบรรดาพระสัพพัญญูพุทธเจ้าพระปัจเจกพุทธเจ้า พระพุทธสาวก และพระมหาโพธิสัตว์ แต่กลับตรัสถามคุณาชีวก ผู้เปลือยกาย หาสิริมิได้ เป็นคนอันธพาล ไม่รู้ปัญหาอะไรเลย. คุณาชีวกนั้น ครั้นถูกถามแล้วอย่างนี้ จึงไม่เห็นทางพยากรณ์อันเหมาะสมแก่ราชปุจฉา ซึ่งเป็นประหนึ่งเอาท่อนไม้ตีโคที่กำลังเที่ยวไปอยู่ หรือเหมือนคราดหยากเยื่อทั้งด้วยจวักฉะนั้น แต่ได้ทูลขอโอกาสว่า ข้าแต่มหาราชเจ้าขอพระองค์จงสดับเถิด แล้วเริ่มตั้งมิจฉาวาทะของตน.
พระศาสดาเธอจะทรงประกาศความนั้นจึงตรัสว่า
คุณาชีวกกัสสปโคตร ได้ฟังพระดำรัสของพระเจ้าวิเทหราช ได้กราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชา ขอ พระองค์ทรงสดับทางที่จริงแท้ของพระองค์ ผลแห่ง ธรรมที่ประพฤติแล้วเป็นบุญเป็นบาปไม่มี ขอเดชะ ปรโลกไม่มี ใครเล่าจากปรโลกนั้นมาโลกนี้ ปู่ย่าตายาย ไม่มี มารดาบิดาจะมีที่ไหน ขึ้นชื่อว่าอาจารย์ไม่มี ใครจักฝึกผู้ที่ฝึกไม่ได้ สัตว์เสมอกันหมด ผู้ประพฤติ อ่อนน้อมต่อท่านผู้เจริญไม่มี กำลังหรือความเพียรไม่มี บุรุษผู้มีความหมั่นจักได้รับผลแต่ที่ไหน สัตว์ที่เกิดตาม กันมา เหมือนเรือน้อยห้อยท้ายเรือใหญ่ สัตว์ย่อมได้ สิ่งที่ควรได้ ในข้อนั้น ผลทานจักมีแต่ที่ไหน ผลทาน ไม่มี ความเพียรไม่มีอำนาจ ทานคนโง่บัญญัติไว้ คนฉลาดรับทาน คนโง่สำคัญตัวว่าฉลาด เป็นผู้ไม่มี อำนาจ ย่อมให้ทานแก่นักปราชญ์ทั้งหลาย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อิธาคโต ความว่า ชื่อว่าผู้จากปรโลกนั้นมาสู่โลกนี้ย่อมไม่มี. บทว่า ปิตโร วา ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพเฉพาะปิยชนทั้งหลาย มีปู่ย่าตายายเป็นต้นย่อมไม่มี เมื่อท่านเหล่านั้นไม่มีมารดาจะมีแต่ที่ไหน บิดาจะมีแต่ที่ไหน ?. บทว่า ยถา โหถ วิโย ตถาความว่า พวกสัตว์เป็นเหมือนเรือน้อยห้อยท้ายตามเรือใหญ่ไปฉะนั้น. ท่านกล่าวว่า เรือน้อยที่ผูกห้อยท้ายตามหลังเรือใหญ่ไปฉันใด สัตว์เหล่านี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมติดตามไปอย่างแน่นอนทีเดียวถึง ๘๔ กัป. บทว่า อวโสเทว วีริโย ความว่า เมื่อผลของทานไม่มีด้วยอาการอย่างนี้ คนพาลคนใดคนหนึ่งย่อมชื่อว่าให้ทาน ท่านแสดงไว้ว่าคนพาลนั้นไม่มีอำนาจไม่มีความเพียรย่อมให้ทานโดยอำนาจ คือโดยกำลังของตนหาได้ไม่ แต่ย่อมเชื่อต่อคนอันธพาลเหล่าอื่น จึงให้ด้วยสำคัญว่า ผลทานย่อมมี. บทว่า พาเลหิ ทานํ ปญฺญฺตฺตํ ความว่า คนพาลเท่านั้นย่อมให้ ทานนั้นบัณฑิตย่อมคอยรับทานที่คนอันธพาลบัญญัติไว้ คืออนุญาตไว้ว่า ควรให้ทานแล.
ครั้นคุณาชีวกทูลพรรณนาภาวะที่ทานเป็นของไม่มีผลอย่างนี้แล้ว บัดนี้เพื่อพรรณนาถึงบาปที่ไม่มีผล จึงกล่าวว่า
รูปกายอันเป็นที่รวม ดิน น้ำ ลม ไฟ สุข ทุกข์และชีวิต ๗ ประการนี้ เป็นของเที่ยง ไม่ขาดสูญ ไม่กำเริบ รูปกาย ๗ ประการนี้ ของสัตว์เหล่าใด ชื่อว่าขาดไม่มี ผู้ที่ถูกฆ่าหรือถูกตัด หรือเบียดเบียน ใด ๆ ไม่มี ศาสตราทั้งหลายพึงเป็นรูปในระหว่างรูปกาย ๗ ประการนี้ ผู้ใดตัดศีรษะของผู้อื่นด้วยดาบอันคม ผู้นั้นไม่ชื่อว่าตัดร่างกายเหล่านั้น ในการทำเช่นนั้น ผลบาปจะมีแต่ที่ไหน สัตว์ทุกจำพวกท่องเที่ยวอยู่ใน วัฏสงสาร ๘๔ มหากัป ย่อมบริสุทธิ์ได้เอง เมื่อยังไม่ ถึงกาลนั้น แม้จะสำรวมด้วยดีก็บริสุทธิ์ไม่ได้ เมื่อยัง ไม่ถึงกาลนั้นแม้จะประพฤติความดีมากมาย ก็บริสุทธิ์ ไม่ได้ ถ้าแม้กระทำบาปมากมาย ก็ไม่ล่วงขณะนั้นไป ในวาทะของเราทั้งหลาย ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้โดย ลำดับเมื่อถึง ๘๔ กัป พวกเราไม่ล่วงเลยเขตอันแน่นอน นั้นเหมือนคลื่นไม่ล่วงฝั่งไปฉะนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กายา แปลว่า หมู่. บทว่า อวิโกปิโนได้แก่ ไม่อาจจะแยกออกจากกันได้. บทว่า ชีเว จ ได้แก่ ชีวะ (ชีวิต) ปาฐะว่า ชีโว จ ดังนี้ก็มีอรรถเป็นอันเดียวกัน. บทว่า สตฺติเม กายา ได้แก่ หมู่สัตว์เหล่านี้. บทว่า หญฺเร วาปิ โกจินํ ความว่า ผู้ใดพึงเบียดเบียนแม้ผู้นั้นก็ไม่จัดว่าเป็นผู้ทำร้าย. บทว่า สตฺถานิ วินิวตฺตเร ความว่าศาสตราทั้งหลายเที่ยวไปอยู่ในภายในกายทั้ง ๗ นี้ ไม่สามารถจะตัดได้. บทว่าสิรมาทาย ความว่า จับศีรษะของชนเหล่าอื่น. บทว่า นิสิตาสินา ความว่า ท่านกล่าวว่า ตัดด้วยดาบอันคม ท่านแสดงไว้ว่า แม้ผู้นั้นตัดพวกนั้นด้วยกาย ธาตุดินก็จัดเป็นปฐวีธาตุ ธาตุลมเป็นต้น ก็จัดเข้าเป็นอาโปธาตุเป็นต้น สุขทุกข์และชีวิต ย่อมแล่นไปสู่อากาศ. บทว่า สํสรํ ความว่า ดูก่อนมหาราชเจ้าสัตว์เหล่านี้จะทำแผ่นดินนี้ให้เป็นลานเนื้ออันหนึ่งก็ดี ท่องเที่ยวไปตลอดกัปมีประมาณเท่านี้ก็ดี ก็หาบริสุทธิ์ได้ไม่ จริงอยู่ ชื่อว่าผู้สามารถจะชำระเหล่าสัตว์ให้บริสุทธิ์จากสงสารย่อมไม่มี สัตว์ทั้งหมดนั้น ย่อมบริสุทธิ์ด้วยสงสารนั่นเอง. บทว่า อนาคเต ตมฺหิ กาเล ความว่า ก็เมื่อกาลหนึ่งตามที่กล่าวแล้ว ยังไม่ถึงอนาคตกาล ผู้ที่สำรวมดีก็ดี ผู้มีศีลบริสุทธิ์ก็ดีในระหว่าง ย่อมไม่บริสุทธิ์. บทว่า ตํ ขณํ ได้แก่ ตลอดกาลมีประการดังกล่าวแล้วนั้น. บทว่า อนุปุพฺเพน โน สุทฺธิ ความว่า ความหมดจดย่อมมีโดยลำดับในวาทะของเรา อธิบายว่า ความหมดจดโดยลำดับแห่งเราทั้งปวงก็มี. บทว่า ตํ เวลํ ได้แก่ ตลอดกาลมีประการดังกล่าวแล้วนั้น.
คุณาชีวกผู้มีวาทะว่าขาดสูญ เมื่อจะยังวาทะของตนให้สำเร็จตามกำลังของตน จึงกราบทูลโดยหาหลักฐานมิได้.
อลาตเสนาบดี ได้ฟังคำของคุณาชีวกกัสสปโคตร แล้ว ได้กล่าวคำนี้ว่า ท่านผู้เจริญกล่าวฉันใด คำนั้น ข้าพเจ้าชอบใจฉันนั้น แม้ข้าพเจ้าก็ระลึกชาติหนหลัง ของตนได้ชาติหนึ่ง คือในชาติก่อนข้าพเจ้าเกิดในเมือง พาราณสีอันเป็นเนืองมั่งคั่ง เป็นนายพรานฆ่าโค ชื่อว่า ปิงคละ ข้าพเจ้าได้ทำบาปธรรมไว้มาก ได้ฆ่าสัตว์ที่ มีชีวิต คือ กระบือ สุกร แพะ เป็นอันมาก ข้าพเจ้า จุติจากชาตินั้นแล้ว มาเกิดในตระกูลเสนาบดีอันบริสุทธิ์นี้ บาปไม่มีผลแน่ ข้าพเจ้าจึงไม่ต้องไปนรก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อลาโต เอตทพฺรวิ ความว่า ได้ยินว่า อลาตเสนาบดีนั้น กระทำการบูชาด้วยพวงดอกอังกาบที่เจดีย์ ในกาลแห่งพระทศพลทรงพระนามกัสสปะในกาลก่อน ในมรณสมัยถูกกรรมอื่นซัดไปตามอานุภาพ ท่องเที่ยวไปในสงสาร ด้วยผลแห่งบาปกรรมอันหนึ่ง จึงบังเกิดในตระกูลแห่งโคฆาต ได้กระทำกรรมเป็นอันมาก ครั้นในเวลาที่เขาจะตายบุญกรรมอันนั้นที่ตั้งอยู่ตลอดกาลประมาณเท่านี้ได้ให้โอกาส เหมือนไฟที่เอาขี้เถ้าปิดไว้ฉะนั้น. ด้วยอานุภาพแห่งกรรมนั้นเขาจึงบังเกิดในที่นี้ ได้รับสมบัติเช่นนั้น และระลึกชาติได้ เมื่อไม่อาจระลึกถึงกรรมอื่นจากอนันตรกรรมในอดีต จึงสนับสนุนวาทะของคุณาชีวกนั้นด้วยสำคัญว่า เราได้กระทำกรรมคือการฆ่าโคจึงบังเกิดในที่นี้ จึงได้กล่าวคำนี้มีอาทิว่า ยถา ภทฺทนฺโต ดังนี้. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สเร สํสริตตฺตโน ความว่า ระลึกถึงชาติที่ตนท่องเที่ยวอยู่ได้. บทว่า เสนาปติกุเล แปลว่า เกิดในตระกูลแห่งเสนาบดี
ครั้งนั้น ในมิถิลานครนี้ มีคนเข็ญใจเป็นทาส เขาผู้หนึ่ง ชื่อว่าวีชกะ รักษาอุโบสถศีล ได้เข้าไป ยังสำนักของคุณาชีวก ได้ฟังคำของกัสสปคุณาชีวก และอลาตเสนาบดีกล่าวกันอยู่ ถอนหายใยฮึดฮัด ร้อง ไห้น้ำตาไหล.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อเถตฺถ ความว่า ครั้งนั้นในเมืองมิถิลานั้น. บทว่า ปฏจฺฉรี ได้แก่ คนเข็ญใจกำพร้า. บทว่า คุณสนฺติกวุปาคมิ ความว่า ได้ไปยังสำนักของคุณาชีวก พึงทราบความว่า เข้าไปใกล้ด้วยตั้งใจว่า ข้าพระองค์จักฟังเหตุอะไรนั่นแล.
พระเจ้าวิเทหราช ได้ตรัสถามนายวีชะนั้นว่า
สหายเอ๋ย เจ้าร้องไห้ทำไม เจ้าได้ฟังได้เห็นอะไรมา หรือเจ้าได้รับทุกขเวทนาอะไร จงบอกให้เราทราบ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กึ มํ เวเทสิ เวทนํ ความว่า เจ้าได้รับเวทนาทางกาย หรือทางจิตอะไรหรือเป็นอย่างไร เจ้าจึงร้องไห้อย่างนี้จงบอกให้เราทราบ เจ้ากระทำคนให้ลำบากอย่างไรหรือ จงบอกเรา.
นายวีชกะได้ฟังพระดำรัสของพระเจ้าวิเทหราช แล้ว ได้กราบทูลว่า ข้าพระองค์ไม่มีทุกขเวทนาเลย ข้าแต่พระมหาราชา ขอได้ทรงพระกรุณาฟังข้าพระพุทธเจ้า แม้ข้าพระพุทธเจ้าก็ยังระลึกถึงความสุขสบาย ของตนในชาติก่อนได้ คือ ในชาติก่อนข้าพระพุทธเจ้า เกิดเป็นภาวเศรษฐี ยินดีในคุณธรรม อยู่ในเมือง สาเกต ข้าพระพุทธเจ้านั่นอบรมตนดีแล้ว ยินดีใน การบริจาคทานแก่พราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย มี การงานอันสะอาด ข้าพระพุทธเจ้าระลึกถึงบาปกรรม ที่ตนกระทำแล้วไม่ได้เลย ข้าแต่พระเจ้าวิเทหราช ข้าพระพุทธเจ้าจุติจากชาตินั้นแล้ว มาเกิดในครรภ์ของ
นางกุมภทาสีหญิงขัดสนในมิถิลามหานครนี้ จำเดิมแต่เวลาที่เกิดแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าก็ยากจนเรื่อยมา
แม้ข้าพระพุทธเจ้าจะเป็นคนยากจนอย่างนี้ ก็ตั้งมั่นอยู่ ในความประพฤติชอบ ได้ให้อาหารกึ่งหนึ่งแก่ท่านที่ ปรารถนา ได้รักษาอุโบสถศีลในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำทุก เมื่อ ไม่ได้เบียดเบียนสัตว์และไม่ได้ลักทรัพย์เลย กรรมทั้งปวงที่ข้าพระพุทธเจ้าประพฤติดีแล้วนั้น ไร้ ผลเป็นแน่ ศีลนี้เห็นจะไร้ประโยชน์ เหมือนอลาต เสนาบดีกล่าว ข้าพระพุทธเจ้ากำเอาแต่ความปราชัยไว้ เหมือนนักเลงผู้ไม่ได้ฝึกหัดฉะนั้นเป็นแน่ ส่วนอลาต เสนาบดีย่อมกำเอาแต่ชัยชนะไว้ ดังนักเลงผู้ชำนาญ การพนัน ฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้า ไม่เห็นประตู อันเป็นเหตุสุคติเลย ข้าแต่พระราชา เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้ฟังคำของกัสสปคุณาชีวกแล้วจึงร้อง ไห้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ภาวเสฏฺี ความว่า เศรษฐีผู้มีสมบัติ ๘๐โกฏิ ผู้มีชื่ออย่างนี้. บทว่า คุณรโต แปลว่า ผู้ยินดีในคุณ. บทว่า สมฺมโต ความว่า อันตนอารมดีแล้ว. บทว่า สุจิ ได้แก่ ผู้มีกรรมอันสะอาด. บทว่า อิธ ชาโต ทุริตฺถิยา ความว่า ข้าพเจ้าเกิดในท้องกุมภทาสี ผู้เป็นหญิงขัดสนเข็ญใจ กำพร้า ในมิถิลานครนี้.
ดังได้สดับมา ในกาลแห่งพระพุทธเจ้าทรงพระนามว่า กัสสปะ ในปางก่อน. นายวีชกบุรุษนั้นเกิดเป็นนายโคบาล แสวงหาโคพลิพัททะ ที่หายไปในป่า ถูกภิกษุรูปหนึ่งผู้หลงทางถามถึงหนทางได้นิ่งเสีย ถูกท่านถามอีก ก็โกรธแล้วกล่าวว่า ขึ้นชื่อว่า สมณขี้ข้านี้ปากแข็ง ชะรอยว่าท่านนี้จะเป็นขี้ข้าเขาจึงปากแข็งยิ่งนัก. กรรมหาได้ให้ผลในชาตินั้นไม่ ตั้งอยู่เหมือนไฟ ที่มีเถ้าปิดไว้ ฉะนั้น ถึงเวลาตาย กรรมอื่นก็ปรากฏ. เขาจึงท่องเที่ยวอยู่ในวัฎสงสารตามลำดับของกรรม เพราะผลแห่งกุศลกรรมอย่างหนึ่ง เขาจึงเป็นเศรษฐี มีประการดังกล่าวแล้ว ในเมืองสาเกต ได้กระทำบุญมีทานเป็นต้น. ก็กรรมที่เขาด่าภิกษุผู้หลงทางนั้นตั้งอยู่ ประหนึ่งขุมทรัพย์ที่ฝังไว้ในแผ่นดิน ได้โอกาสจึงให้ผลแก่เขาในอัตภาพนั้น. เขาเมื่อไม่รู้จึงกล่าวอย่างนั้นด้วยสำคัญว่า ด้วยกรรมอันดีงามนอกนี้ เราจึงเกิดในท้องของนางกุมภทาสี. บทว่า ยโต ชาโต สุทุคฺคโต ท่านแสดงว่า ข้าพเจ้านั้น ตั้งแต่เกิดมา เป็นคนเข็ญใจอย่างยิ่ง. บทว่า สมจริยมธิฏฺิโต ความว่า ข้าพเจ้าตั้งอยู่ในความประพฤติสม่ำเสมอทีเดียว. บทว่า นูเนตํ แก้เป็น เอกํเสเนตํ เป็นอย่างนั้นโดยส่วนเดียว. บทว่า มญฺิทํ สีลํ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ธรรมดาว่า ศีลนี้เห็นจะไร้ประโยชน์. บทว่า อลาโต ความว่า อลาตเสนาบดีนี้กล่าวว่า เรากระทำกรรมชั่ว ต่อปาณาติบาตไว้มากในภพก่อนจึงได้ตำแหน่งเสนาบดี เพราะเหตุใด เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงสำคัญว่า ศีลไร้ประโยชน์. บทว่า กลิเมวความว่า ผู้ไม่มีศิลปะไม่ได้ศึกษา เป็นนักเลงสะกา ถือเอาการปราชัย ฉันใดข้าพเจ้าย่อมถือเอาฉันนั้นแน่ พึงให้สมบัติของตนในภพก่อนฉิบหายไป บัดนี้ข้าพเจ้าจึงเสวยทุกข์. บทว่า กสฺสปภาสิตํ ท่านกล่าวว่า ได้ฟังภาษิตของอเจลกกัสสปโคตร.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๔ หน้า ๒๓๐–๒๙๕ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๕๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๕๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
|834.1| Ahu rājā videhānaṃ aṅgati nāma khattiyo pahutayoggo dhanimā anantabalaporiso. |834.2| So ca paṇṇarase 2- rattiṃ purime yāme anāgate cātumāsā komudiyā amacce sannipātayi. |834.3| Paṇḍite sutasampanne mitapubbe vicakkhaṇe vijayañca sunāmañca senāpatiṃ alātakaṃ. |834.4| Tamanupucchi vedeho paccekaṃ brūtha saṃ ruciṃ cātumāsā komudajja juṇhaṃ byapahataṃ tamaṃ kāyajja ratiyā rattiṃ viharemu imaṃ utuṃ.
|835.1| Tato senāpati rañño alāto etadabravi haṭṭhaṃ yoggaṃ balaṃ sabbaṃ senaṃ sannāhayāmase. |835.2| Niyyāma deva yuddhāya anantabalaporisā ye te vasaṃ na āyanti vasaṃ upanīyāmase 3- . Esā mayhaṃ sakā diṭṭhi ajitaṃ ojiyāmase 4- ramassu deva yuddhāya etaṃ cittamataṃ mama @Footnote: 1 Ma. nandiṃ pavesi nagaraṃ . 2 Ma. pannarasiṃ . 3 Ma. upanayāmase. @ 4 Ma. ojināmase.
|836.1| Alātassa vaco sutvā sunāmo etadabravi sabbe tuyhaṃ mahārāja amittā vasamāgatā. |836.2| Nikkhittasatthā paccattā 1- nivātamanuvattare uttamo ussavo ajja na yuddhaṃ mama ruccati. |836.3| Annapānañca khajjañca khippaṃ abhiharantu te ramassu deva kāmehi naccagītesu vādite 2- .
|837.1| Sunāmassa vaco sutvā vijayo etadabravi sabbe kāmā mahārāja niccaṃ tava upaṭṭhitā. |837.2| Na hete dullabhā deva tava kāmehi modituṃ sadāpi kāmā labbhanti 3- netaṃ cittamataṃ mama. |837.3| Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi upāsemu bahussutaṃ yo najja vinaye kaṅkhaṃ atthadhammavidū ise.
|838.1| Vijayassa vaco sutvā rājā aṅgatimabravi yathā vijayo bhaṇati mayhaṃ petaṃva ruccati. |838.2| Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi upāsemu bahussutaṃ yo najja vinaye kaṅkhaṃ atthadhammavidū ise. |838.3| Sabbeva santā karotha matiṃ kaṃ upāsemu paṇḍitaṃ yo 4- najja vinaye kaṅkhaṃ atthadhammavidū ise.
|839.1| Vedehassa vaco sutvā alāto etadabravi @Footnote: 1 Ma. paccatthā . 2 Ma. naccagīte suvādite . 3 Ma. sulabhā . 4 sī Yu. ko. Atthāyaṃ migadāyasmiṃ acelo dhīrasammato. |839.2| Guṇo kassapagottāyaṃ suto citrakathī gaṇī taṃ deva payirupāsemu so no kaṅkhaṃ vinessati.
Alātassa vaco sutvā rājā codesi sārathiṃ migadāyaṃ gamissāma yuttaṃ yānaṃ idhānaya.
|841.1| Tassa yānaṃ ayojesuṃ dantaṃ rūpiyapakkharaṃ. Sukkamaṭṭhaparivāraṃ paṇḍaraṃ dosinā mukhaṃ. |841.2| Tatrāsuṃ kumudāyuttā cattāro sindhavā hayā anilūpamasamuppātā sudantā suvaṇṇamālino. |841.3| Setacchattaṃ setaratho setassā setavījanī vedeho sahamaccehi nīyaṃ candova sobhati. |841.4| Tamanuyāyiṃsu bahavo indikhaggadharā 1- balī assapiṭṭhigatā vīrā narā naravarādhipaṃ. |841.5| So muhuttaṃva yāyitvā yānā oruyha khattiyo vedeho sahamaccehi patti guṇamupāgami. |841.6| Yepi tattha tadā āsuṃ brāhmaṇibbhā samāgatā na te apanayi rājā akataṃ bhūmimāgate.
|842.1| Tato so mudukā bhisiyā muducittakasanthate mudupaccatthate rājā ekamantaṃ upāvisi. |842.2| Nisajja rājā sammodi kathaṃ sārāṇiyaṃ tato @Footnote: 1 Sī. indakhaggadharā. Yu. iṭṭhikhaggadharā. Kacci yāpanīyaṃ bhante vātānamaviyattatā. |842.3| Kacci akasirā vutti labhasi piṇḍiyāpanaṃ 1- appābādho 2- casi kacci cakkhu na parihāyati.
|843.1| Taṃ guṇo paṭisammodi vedehaṃ vinaye rataṃ yāpanīyaṃ mahārāja sabbametaṃ tadūbhayaṃ. |843.2| Kacci tuyhaṃpi vedeha paccantā na balīyare kacci arogaṃ yoggante kacci vahati vāhanaṃ kacci te byādhiyo natthi sarīrassupatāpiyā 3- .
|844.1| Paṭisammodito rājā tato pucchi anantarā atthaṃ dhammañca ñāyañca dhammakāmo rathesabho. |844.2| Kathaṃ dhammañcare macco mātāpitūsu kassapa kathañcare ācariye puttadāre kathañcare. |844.3| Kathañcareyya vuḍḍhesu kathaṃ samaṇabrāhmaṇe kathañca balakāyasmiṃ kathaṃ janapade care. |844.4| Kathaṃ dhammañcaritvāna pecca 4- gacchanti suggatiṃ kathañceke adhammaṭṭhā patanti nirayaṃ adho.
|845.1| Vedehassa vaco sutvā kassapo etadabravi suṇohi me mahārāja saccaṃ avitathaṃ padaṃ. |845.2| Natthi dhammacaritassa phalaṃ kalyāṇapāpakaṃ @Footnote: 1 Ma. piṇḍayāpanaṃ . 2 Ma. apābādho . 3 Sī. Yu. sarīrassupatāpikā. @ 4 Ma. maccā. Natthi deva paraloko 1- ko tato hi idhāgato. |845.3| Natthi deva pitaro vā kuto mātā kuto pitā natthi ācariyo nāma adantaṃ ko damessati. |845.4| Samatulyāni bhūtāni natthi jeṭṭhāpacāyikā natthi balaṃ viriyaṃ vā kuto uṭṭhānaporiso 2- . |845.5| Niyatāni hi bhūtāni yathā goṭaviso tathā laddheyyaṃ labhate macco tattha dānaphalaṃ kuto. |845.6| Natthi dānaphalaṃ deva avaso devavīriyo bālehi dānaṃ paññattaṃ paṇḍitehi paṭicchitaṃ avasā denti dhīrānaṃ bālā paṇḍitamānino.
|846.1| Sattime sassatā kāyā acchejjā avikopino tejo paṭhavī āpo ca vāyo sukhadukkhañcime. |846.2| Jīve ca sattime kāyā yesaṃ chettā na vijjati natthi hantā va chettā vā haññare vāpi kocinaṃ 3- . |846.3| Antareyeva 4- kāyānaṃ satthāni vītivattare yo cāyaṃ 5- siramādāya paresaṃ nisitāsinā na so chindati te kāye tattha pāpaphalaṃ kuto. |846.4| Cullāsītimahākappe sabbe sujjhanti saṃsaraṃ anāgate tamhi kāle saññatopi na sujjhati. |846.5| Caritvāpi bahuṃ bhadraṃ neva sujjhanti nāgate @Footnote: 1 Ma. paro loko . 2 Ma. -porisaṃ . 3 Ma. haññe yevāpi koci naṃ. @ 4 Ma. antareneva . 5 Ma. cāpi. Pāpañcepi bahuṃ katvā taṃ khaṇaṃ nātivattare. |846.6| Anupubbena no suddhi kappānaṃ cullāsītiyā niyatiṃ nātivattāma velantamiva sāgaro.
|847.1| Kassapassa vaco sutvā alāto etadabravi yathā bhadanto bhaṇati mayhametaṃva ruccati. |847.2| Ahaṃpi purimaṃ jātiṃ sare saṃsaritattano piṅgalo nāmahaṃ āsiṃ luddo goghātako pure. |847.3| Bārāṇasiyaṃ phītāyaṃ bahuṃ pāpaṃ kataṃ mayā bahū mayā hatā pāṇā mahiṃsā sūkarā ajā. |847.4| Tato cutāhaṃ idha jāto iddhe senāpatikule natthi nūna phalaṃ pāpe 1- yohaṃ 2- na nirayaṃ gato.
|848.1| Athettha vījako nāma dāso āsi paṭajjarī 3- . Uposathaṃ upavasanto guṇasantikupāgami. |848.2| Kassapassa vaco sutvā alātassa ca bhāsitaṃ passasanto muhuṃ uṇhaṃ rudaṃ assūni vattayi.
Tamanupucchi vedeho kimatthaṃ samma rodasi kinte sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā kiṃ maṃ vedesi vedanaṃ.
|850.1| Vedehassa vaco sutvā vījako etadabravi natthi me vedanā dukkhā mahārāja suṇohi me. |850.2| Ahaṃpi purimaṃ jātiṃ sarāmi sukhamattano @Footnote: 1 Ma. pāpaṃ . 2 Sī. Yu. sohaṃ . 3 Ma. paṭaccarī. Sāketāhaṃ pure āsiṃ bhāvaseṭṭhī guṇe rato. |850.3| Sammato brāhmaṇibbhānaṃ saṃvibhāgarato suci na cāpi pāpakaṃ kammaṃ sarāmi katamattano. |850.4| Tato cutāhaṃ vedeha idha jāto duritthiyā gabbhamhi kumbhadāsiyā yato jāto suduggato. |850.5| Evampi duggato santo samacariyamadhiṭṭhito upaḍḍhabhāgaṃ bhattassa dadāmi yo me icchati. |850.6| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ sadā upavasāmahaṃ na cāpi pāṇe hiṃsāmi theyyañcāpi vivajjayiṃ. |850.7| Sabbameva hi nūnetaṃ suciṇṇaṃ bhavati nipphalaṃ niratthaṃ maññidaṃ sīlaṃ alāto bhāsatī yathā. |850.8| Kalimeva nūna gaṇhāmi asippo dhuttako yathā kaṭaṃ alāto gaṇhāti kitavo sikkhito yathā. |850.9| Dvāraṃ nappaṭipassāmi yena gacchāmi suggatiṃ tasmā rāja parodāmi sutvā kassapabhāsitaṃ.
|851.1| Vījakassa vaco sutvā rājā aṅgatimabravi natthi dvāraṃ sugatiyā niyataṃ 1- kaṅkha vījaka. |851.2| Sukhaṃ vā yadi vā dukkhaṃ niyataṃ 2- kira labbhati saṃsārasuddhi sabbesaṃ mā turito 3- anāgate. |851.3| Ahampi pubbe kalyāṇo brāhmaṇibbhesu pāvaṭo 4- @Footnote: 1 Ma. niyatiṃ . 2 Ma. niyatiyā . 3 Ma. turittho . 4 Ma. byāvaṭo. Vohāramanusāsanto ratihīno tadantarā.
Punapi bhante dakkhemu saṅgati ce bhavissati. Idaṃ vatvāna vedeho paccagā sannivesanaṃ.
|853.1| Tato ratyā vivasane upaṭṭhānampi aṅgati amacce sannipātetvā idaṃ vacanamabravi. |853.2| Candake me vimānasmiṃ sadā kāme vidhentu me mā mupagacchuṃ 1- atthesu guyhappakāsiyesu ca. |853.3| Vijayo ca sunāmo ca senāpati alātako ete atthe nisīdantu vohārakusalā tayo. |853.4| Idaṃ vatvāna vedeho kāmeva bahu maññatha na cāpi brāhmaṇibbhesu atthe kismiñci pāvaṭo 2- .
|854.1| Tato dvesattarattassa vedehassatrajā piyā rājakaññā rucā 3- nāma dhātimātaramabravi. |854.2| Alaṅkarotha maṃ amma sakhiyo ca alaṅkarontu me suve paṇṇaraso dibyo gacchaṃ pitussa santike 4- . |854.3| Tassā mālyaṃ abhihariṃsu candanañca mahārahaṃ maṇisaṅkhamuttāratanaṃ nānāratte ca ambare. |854.4| Tañca sovaṇṇamaye pīṭhe nisinnaṃ bahukitthiyo parikīriya asobhiṃsu 5- rucaṃ ruciravaṇṇiniṃ.
|855.1| Sā ca sakhīmajjhagatā sabbābharaṇabhūsitā @Footnote: 1 Ma. mā upagaccha . 2 Ma. byāvaṭo . 3 Sī. Yu. rujā. ito paraṃ īdisameva. @ 4 Ma. issarasantike . 5 pasobhiṃsu. Sateritā 1- abbhamiva candakaṃ pāvisī rucā. |855.2| Upasaṅkamitvā vedehaṃ vanditvā vinaye rataṃ suvaṇṇakhacite 2- pīṭhe ekamantaṃ upāvisi.
|856.1| Tañca disvāna vedeho accharānaṃva saṅgamaṃ rucaṃ sakhimajjhagataṃ idaṃ vacanamabravi. |856.2| Kacci ramasi pāsāde anto pokkharaṇiṃ pati kacci bahuvidhaṃ khajjaṃ sadā abhiharanti te. |856.3| Kacci bahuvidhaṃ mālyaṃ ocinitvā kumāriyo gharake karotha paccekaṃ khiḍḍā ratiratā ahu 3- . |856.4| Kena vā vikalaṃ tuyhaṃ kiṃ khippaṃ āharantu te mano karassu kuṭṭamukhī 4- api candasamaṃ 5- hi te.
|857.1| Vedehassa vaco sutvā rucā pitaramabravi sabbametaṃ mahārāja labbhatissarasantike. |857.2| Suve paṇṇaraso dibyo sahassaṃ āharantu me yathā dinnañca dassāmi dānaṃ sabbavaṇīsvahaṃ.
|858.1| Rucāya vacanaṃ sutvā rājā aṅgatimabravi bahuṃ vināsitaṃ vittaṃ niratthaṃ aphalaṃ tayā. |858.2| Uposathe vasaṃ niccaṃ annapānaṃ na bhuñjasi niyatetaṃ abhuttabbaṃ natthi puññaṃ abhuñjato |858.3| vijakopi hi sutvāna tadā kassapabhāsitaṃ @Footnote: 1 Ma. sateratā . 2 Sī. Yu. suvaṇṇavikate . 3 Ma. muhuṃ . 4 Ma. kuḍḍamukhī. @ 5 Ma. candasamamhipi. Passasanto muhuṃ uṇhaṃ rudaṃ assūni vattayi. |858.4| Yāva ruce jīvamānā 1- mā bhattamapanāmayi natthi bhadde paro loko kiṃ niratthaṃ vihaññasi.
|859.1| Vedehassa vaco sutvā rucā ruciravaṇṇinī jānaṃ pubbāparaṃ dhammaṃ pitaraṃ etadabravi. |859.2| Sutameva pure āsi paccakkhaṃ 2- diṭṭhamidaṃ mayā bālūpasevī yo hoti bālova samapajjatha. |859.3| Muḷho hi muḷhamāgamma bhiyyo mohaṃ nigacchati paṭirūpaṃ alātena vījakena ca muyhituṃ.
|860.1| Tvañca devāsi sappañño dhīro atthassa kovido kathaṃ bālehi sadiso hīnadiṭṭhimupāgami. |860.2| Sace hi saṃsārapathena sujjhati niratthiyā pabbajjā guṇassa kīṭova aggiṃ jalitaṃ apāpataṃ āpajjati mohamuḷho 3- naggabhāvaṃ. |860.3| Saṃsārasuddhīti pure niviṭṭhā kammaṃ vidūsenti bahū ajānaṃ pubbe kali duggahitova attho 4- dummocayo balisā ambujova.
|861.1| Upamante karissāmi mahārāja tavatthiyā @Footnote: 1 Sī. Yu. jīvasino . 2 Ma. sakkhi . 3 Sī. Yu. momuho . 4 kalī duggahitā @vanatthātipi. Upamāyapidhekacce atthaṃ jānanti paṇḍitā. |861.2| Vāṇijānaṃ yathā nāvā appamāṇabhārā garu atibhāraṃ samādāya aṇṇave avasīdati. |861.3| Evameva naro pāpaṃ thokaṃ thokampi ācinaṃ atibhāraṃ samādāya niraye avasīdati. |861.4| Na tāva bhāro paripūro alātassa mahīpati ācināti ca taṃ pāpaṃ yena gacchati duggatiṃ. |861.5| Pubbevassa kataṃ puññaṃ alātassa mahīpati tasseva deva nissando yañceso labhate sukhaṃ. |861.6| Khīyatevassa taṃ puññaṃ tathāhi aguṇe rato ujumaggaṃ avahāya kummaggaṃ anudhāvati. |861.7| Tulā yathā paggahitā ohite tulamaṇḍale unnameti tulāsīsaṃ bhāre oropite sati. |861.8| Evameva naro puññaṃ thokaṃ thokampi ācinaṃ saggātimāno dāsova vījako sātave rato. |861.9| Yamajja vījako dāso dukkhaṃ passati attani pubbevassa kataṃ pāpaṃ tameso paṭisevati. |861.10| Khīyatevassa taṃ pāpaṃ tathāhi vinaye rato kassapañca samāpajja māhevuppathamāgamā.
|862.1| Yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃ vā yadivā asaṃ sīlavantaṃ visīlaṃ vā vasaṃ tasseva gacchati. |862.2| Yādisaṃ kurute mittaṃ yādisañcūpasevati sopi tādisako hoti sahavāso hi tādiso. |862.3| Sevamāno sevamānaṃ saṃphuṭṭho saṃphusaṃ paraṃ saro duṭṭho kalāpaṃva alittamupalimpati upalepabhayā dhīro neva pāpasakhā siyā. |862.4| Pūtimacchaṃ kusaggena yo naro upanayhati kusāpi pūtī vāyanti evaṃ bālūpasevanā. |862.5| Tagarañca palāsena yo naro upanayhati pattāpi surabhī vāyanti evaṃ dhīrūpasevanā. |862.6| Tasmā pattapuṭasseva ñatvā sampākamattano asante nūpaseveyya sante seveyya paṇḍito asanto nirayaṃ nenti santo pāpenti sugatiṃ.
|863.1| Ahampi jātiyo satta sare saṃsaritattano anāgatepi satteva yā gamissaṃ ito cutā. |863.2| Yā me sā sattamī jāti ahu pubbe janādhipa kammāraputto magadhesu ahu rājagahe pure. |863.3| Pāpaṃ sahāyamāgamma bahu pāpaṃ kataṃ mayā paradārassa heṭhentā carimhā amarā viya. |863.4| Taṃ kammaṃ nihitaṃ aṭṭhā bhasmācchannova pāvako atha aññehi kammehi ajāyiṃ vaṃsabhūmiyaṃ. |863.5| Kosambiyaṃ seṭṭhikule iddhe phīte mahaddhane ekaputto mahārāja niccaṃ sakkatapūjito. |863.6| Tattha mittaṃ asevissaṃ sahāyaṃ sātave rataṃ paṇḍitaṃ sutasampannaṃ so maṃ atthe nivesayi. |863.7| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ bahuṃ rattimupāvisiṃ taṃ kammaṃ nihitaṃ aṭṭhā nidhīva udakantike. |863.8| Atha pāpānaṃ kammānaṃ yametaṃ magadhe kataṃ phalaṃ pariyāgataṃ 1- pacchā bhutvā duṭṭhavisaṃ yathā. |863.9| Tato cutāhaṃ vedeha roruve niraye ciraṃ sakammunā apacissaṃ taṃ saraṃ na sukhaṃ labhe. |863.10| Bahuvassagaṇe tattha khepayitvā bahuṃ dukkhaṃ bhinnāgate 2- ahu rāja chakalo 3- uddhatapphalo.
|864.1| Sātaputtā mayā vuḷhā piṭṭhiyā ca rathena ca tassa kammassa nissando paradāragamanassa me. |864.2| Tato cutāhaṃ vedeha kapi āsiṃ brahāvane niluñcitaphaloyeva yūthapena pagabbhinā tassa kammassa nissando paradāragamanassa me. |864.3| Tato cutāhaṃ vedeha dasannesu pasu ahuṃ @Footnote: 1 Ma. pariyāga maṃ . 2 Sī. Yu. bheṇṇākate . 3 Ma. chagalo. Niluñcito javo bhadro yoggaṃ vuḷhaṃ ciraṃ mayā tassa kammassa nissando paradāragamanassa me. |864.4| Tato cutāhaṃ vedeha vajjīsu kulamāgamā nevitthī na pumā āsiṃ manussatte sudullabhe tassa kammassa nissando paradāragamanassa me. |864.5| Tato cutāhaṃ vedeha ajāyiṃ nandane vane bhavane tāvatiṃsāhaṃ accharā kāmavaṇṇinī. |864.6| Vicitravatthābharaṇā āmuttamaṇikuṇḍalā kusalā naccagītassa sakkassa paricārikā. |864.7| Tattha ṭhitāhaṃ vedeha sarāmi jātiyo imā anāgatepi satteva yā gamissaṃ ito cutā. |864.8| Pariyāgatantaṃ kusalaṃ yaṃ me kosambiyaṃ kataṃ deve ceva manusse ca sandhāvissaṃ ito cutā. |864.9| Satta jaccā 1- mahārāja niccaṃ sakkatapūjitā itthībhāvā 2- na muccissaṃ chaṭṭhāva gatiyo 3- imā. |864.10| Sattamī ca gati deva devaputto mahiddhiko pumā devo bhavissāmi devakāyasmimuttamo. |864.11| Ajjāpi santānamayaṃ mālaṃ ganthenti nandane devaputto javo nāma yo me mālaṃ paṭicchati. |864.12| Muhutto viya so dibyo idha vassāni soḷasa @Footnote: 1 Ma. jacco . 2 Ma. thībhāvā . 3 Ma. chaṭṭhā nigatiyo. Rattindivo ca so dibyo mānusiṃ saradosataṃ. |864.13| Iti kammāni anventi asaṅkheyyāpi jātiyo kalyāṇaṃ yadi vā pāpaṃ na hi kammaṃ vinassati 1- .
|865.1| Yo icche puriso hotuṃ jātiṃ jātiṃ punappunaṃ paradāraṃ vivajjeyya dhotapādova kaddamaṃ. |865.2| Yā icche puriso hotuṃ jātiṃ jātiṃ punappunaṃ sāmikaṃ apacāyeyya indaṃva paricārikā. |865.3| Yo icche dibbabhogañca dibbamāyuṃ yasaṃ sukhaṃ pāpāni parivajjetvā tividhaṃ dhammamācare. |865.4| Kāyena vācā manasā appamatto vicakkhaṇo attano hoti atthāya itthī vā yadivā pumā. |865.5| Yekecime manujā jīvaloke yasassino sabbasamantabhogā asaṃsayaṃ tehi pure suciṇṇaṃ kammassakāse puthu sabbasattā. |865.6| Iṅghānucintesi sayampi deva kutonidānā te imā janinda yā te imā accharasannikāsā alaṅkatā kāñcanajālachannā. Iccevaṃ pitaraṃ kaññā rucā tosesi aṅgatiṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. panasasati. Muḷhassa maggamācikkhi dhammamakkhāsi subbatā.
|866.1| Athāgamā brahmalokā nārado mānusiṃ pathaṃ jambūdīpaṃ avekkhanto addasa 1- rājānamaṅgatiṃ. |866.2| Tato patiṭṭha pāsāde vedehassa purakkhato 2- tañca disvā anuppattaṃ rucā isimavandatha.
|867.1| Athāsanamhā oruyha rājā byamhitamānaso 3- nāradaṃ paripucchanto idaṃ vacanamabravi. |867.2| Kuto nu āgacchasi devavaṇṇī obhāsayaṃ sabbadisā 4- candimā va akkhāhi me pucchito nāmagottaṃ kathannu jānanti manussaloke.
Ahañhi devato idāni emi obhāsayaṃ sabbadisā 4- candimā va akkhāmi te pucchito nāmagottaṃ jānanti maṃ nārado kassapo cāti.
Acchariyarūpaṃ 5- tava yādisañca vehāyasaṃ gacchasi tiṭṭhasi ca pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ atha kena vaṇṇena tavāyamiddhi. @Footnote: 1 Ma. addā . 2 Ma. puratthato . 3 Ma. byathitamānaso . 4 Sī. Yu. saṃvariṃ. @ 5 Ma. accherarūpaṃ.
Saccañca dhammo ca damo ca cāgo guṇā mamete pakatā purāṇā teheva dhammehi susevitehi manojavo yenakāmaṃ gatosmi.
Acchariyamācikkhasi 1- puññasiddhiṃ sace hi 2- evaṃ yathā tvaṃ vadesi pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ puṭṭho ca me sādhu viyākarohi.
Pucchassu maṃ rāja tavesa attho yaṃ saṃsayaṃ kurute bhūmipāla ahantaṃ nissaṃsayataṃ gamemi nayehi ñāyehi ca hetubhi ca.
Pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ puṭṭho ca me nārada mā musā bhaṇi atthi nu devā pitaro nu atthi loko paro atthi jano yamāha.
Attheva devā pitaro ca atthi loko paro atthi jano yamāha kāmesu giddhā ca narā pamuḷhā lokaṃ paraṃ na vidū mohayuttā. @Footnote: 1 Ma. acchera- . 2 Ma. sace hi etehi yathā vadesi.
Atthīti ce nārada saddahāsi nivesanaṃ paraloke matānaṃ idheva me pañcasatāni dehi dassāmi te paraloke sahassaṃ.
|876.1| Dajjemu kho pañcasatāni bhoto jaññāmu ce sīlavantaṃ vadaññuṃ luddantaṃ bhontaṃ niraye vasantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ. |876.2| Idheva yo hoti adhammasīlo 1- pāpācāro alaso luddakammo na paṇḍitā tasmiṃ iṇaṃ dadanti na hi āgamo hoti tathāvidhamhā. |876.3| Dakkhañca posaṃ manujā viditvā uṭṭhānakaṃ sīlavantaṃ vadaññuṃ sayameva bhogehi nimantayanti kammaṃ karitvā punamāharesi.
Ito cuto 2- dakkhasi tattha rāja kākolasaṅghehi vikassamānaṃ 3- taṃ khajjamānaṃ niraye vasantaṃ kākehi gijjhehi ca soṇakehi 4- @Footnote: 1 Yu. akammasīlo . 2 Sī. Yu. gato . 3 Sī. Yu. kākoḷasaṅghehipi kaḍḍhamānaṃ. @ 4 Ma. senakehi. Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
Andhatamaṃ tattha na candasuriyā nirayo sadā tumulo ghorarūpo sā neva ratti na divā paññāyati tathāvidhe ko vicare dhanatthiko.
|879.1| Savalo ca sāmo ca duve suvāṇā pavaḍḍhakāyā balino mahantā khādanti dantehi ayomayehi ito panuṇṇaṃ paraloke patantaṃ 1- . |879.2| Taṃ khajjamānaṃ niraye vasantaṃ luddehi vāḷehi aghammigehi sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
|880.1| Usūhi sattīhi [2]- sunissitāhi hananti vijjhanti ca paccāmittā kālūpakālā nirayamhi ghore pubbe naraṃ dukkaṭakammakāriṃ. |880.2| Taṃ haññamānaṃ niraye vajantaṃ kucchismiṃ passasmiṃ vipphālitūdaraṃ @Footnote: 1 Ma. paralokapattaṃ . 2 Ma. ca. Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
|881.1| Sattī usū tomarabhiṇḍivālā vividhāvudhaṃ vassati tattha devo patanti aṅgāramivaccimanto sīlāsanī vassati luddakamme. |881.2| Uṇho ca vāto nirayamhi dussaho na tamhi sukhaṃ labhati 1- ittaraṃpi tantaṃ vidhāvantamalenamāturaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
Sandhāvamānaṃpi 2- rathesu yuttaṃ sañjotibhūtaṃ paṭhaviṃ kamantaṃ patodalaṭṭhīhi sucodayantaṃ 3- ko codaye paraloke sahassaṃ.
Tamāruhantaṃ khurasañcitaṃ giriṃ vibhiṃsanaṃ pajjalitaṃ bhayānakaṃ sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
Tamāruhantaṃ pabbatasannikāsaṃ aṅgārarāsiṃ jalitaṃ bhayānakaṃ @Footnote: 1 Ma. labbhati . 2 Sī. Yu. sandhāvamānaṃ taṃ . 3 Sī. Yu. sucodiyantaṃ. Sandaḍḍhagattaṃ 1- kapaṇaṃ rudantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
|885.1| Abbhakūṭasamā uccā kaṇṭakāhi citā 2- dumā ayomayehi tikkhehi naralohitapāyibhi. |885.2| Tamāruhanti nāriyo narā ca paradāragū coditā sattihatthehi yamaniddesakāribhi. |885.3| Tamāruhantaṃ niraye simbaliṃ ruhiramakkhitaṃ vidaddhakāyaṃ 3- vitacaṃ āturaṃ gāḷhavedanaṃ. |885.4| Passasantaṃ muhuṃ uṇhaṃ pubbakammāparādhikaṃ dummagge vitacaṃ gattaṃ ko taṃ yāceyya taṃ dhanaṃ.
|886.1| Abbhakūṭasamā uccā asipattacitā dumā ayomayehi tikkhehi naralohitapāyibhi. |886.2| Tamāruhantaṃ asipattapādapaṃ asīhi tikkhehi ca chijjamānaṃ sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
Tato nikkhantamattantaṃ asipattanirayā 4- dumā 5- sampatitaṃ vetaraṇiṃ ko taṃ yāceyya taṃ dhanaṃ.
|888.1| Kharā khārodakā tattā duggā vetaraṇī nadī ayopokkharasañchannā tikkhapattehi sandati. @Footnote: 1 Ma. sudaḍḍhagattaṃ . 2 Ma. kaṇṭakanicitā . 3 Ma. vidaḍḍhakāyaṃ . 4 Ma. asipattācitā. @ 5 Sī. Yu. dukhā. |888.2| Tattha sañchinnagattantaṃ vuyhantaṃ ruhiramakkhitaṃ vetaraññe anālambe ko taṃ yāceyya taṃ dhanaṃ.
|889.1| Vedhāmi rukkho viya chijjamāno disaṃ na jānāmi pamuḷhasañño bhayānutappāmi mahāva 1- me bhayā sutvāna gāthā 2- tava bhāsitā ise. |889.2| Āditte vārimajjhaṃ va dīpaṃvogherivaṇṇave 3- andhakāreva pajjoto tvannosi saraṇaṃ ise. |889.3| Atthañca dhammañca anusāsa maṃ ise atītamaddhā aparādhitaṃ mayā ācikkha me nārada suddhimaggaṃ yathā ahaṃ no nirayaṃ pateyyaṃ.
|890.1| Yathā ahu dhataraṭṭho vessāmitto ca aṭṭhako yamadatti 4- usinnaro(sivirājā 5-) paricārikā 6- samaṇabrāhmaṇānaṃ |890.2| ete caññe ca rājāno ye saggavisayaṃ 7- gatā. Adhammaṃ parivajjetvā dhammañcara mahīpati |890.3| annahatthā ca te byamhe ghosayantu pure tava. Ko chāto ko ca tasito ko mālaṃ ko vilepanaṃ nānārattānaṃ vatthānaṃ ko naggo paridahissati. @Footnote: 1 Ma. mahā ca . 2 Ma. kathā . 3 Ma. dīpaṃvoghe mahaṇṇave . 4 Sī. yamataggi. @Ma. yāmataggi . 5 Ma. usindaro cāpi sivī ca rājā . 6 Ma. paricārakā. @ 7 Sī. Yu. sakkavisayaṃ. |890.4| Ko panthe chattamādeti 1- pādukā ca mudū subhā iti sāyañca pāto ca ghosayantu pure tava. |890.5| Jiṇṇaṃ posaṃ gavassañca māssu yuñja yathā pure parihārañca dajjāsi adhikārakato balī.
|891.1| Kāyo te rathasaññāto manosārathiko lahu avihiṃsāsāritakkho saṃvibhāgapaṭicchado. |891.2| Pādasaññamanemiyo hatthasaññamapakkharo kucchisaññamanabbhanto vācāsaññamakūjano. |891.3| Saccavākyasamattaṅgo apesuññasusaññato girāsakhilanelaṅgo mitabhāṇisilesito. |891.4| Saddhālobhasusaṅkhāro nivātañjalikubbaro athaddhatānatīsāko sīlasaṃvaranaddhano. |891.5| Akkodhanamanugghāṭī dhammapaṇḍarachattako bāhusaccamupālambo 2- ṭhiticittamupādhiyo. |891.6| Kālaññutācittasāro vesārajjatidaṇḍako nivātavuttiyottaṅgo 3- anatimānayugo lahu. |891.7| Alīnacittasanthāro vuḍḍhisevirajohato 4- sati patodo dhīrassa dhiti yogo ca rasmiyo. |891.8| Mano dantaṃ pathaṃ neti samadantehi vājibhi 5- @Footnote: 1 Ma. chattamāneti . 2 Ma. ...mapālambo . 3 Ma. ...yottako . 4 vuḍḍhisevī @rajohatotipi . 5 vāhibhītipi pāṭho. Icchā lobho ca kummaggo ujumaggo ca saññamo. |891.9| Rūpe sadde rase gandhe vāhanassa padhāvato paññā ākoṭanī rāja tattha attāva sārathi. |891.10| Sace etena yānena samacariyā daḷhā dhiti sabbakāmaduho rāja na jātu nirayaṃ vajeti.
|892.1| Alāto devadattosi sunāmo āsi bhaddaji vijayo sārīputtosi moggallānosi vījako. |892.2| Sunakkhatto licchaviputto guṇo āsi acelako ānando sā rucā āsi yā rājānaṃ pasādayi. |892.3| Uruvelakassapo rājā pāpadiṭṭhi tadā ahu mahābrahmā bodhisatto evaṃ dhāretha jātakanti. Mahānāradakassapajātakaṃ aṭṭhamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๘๓๔
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘