มหานารทกัสสปชาดก
ว่าด้วยพระมหานารทกัสสปะทรงบำเพ็ญอุเบกขาบารมี
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๘๓๔ · บรรทัด ๕๑๘๐ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๗ จาก ๗
เรื่องเล่า
ใครเล่า จะไปทวงทรัพย์นั้นกะมหาบพิตร ซึ่งมีตัวขาดกระจัดกระจาย เปรอะเปื้อนไปด้วยโลหิตลอยอยู่ในเวตรณีนที่นั้น หาที่เกาะมิได้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เวตรญฺเ ความว่า ในเวตรณีนที คือแม่น้ำกรดเวตรณี. จบนิรยกัณฑ์
ส่วนพระเจ้าอังคติราช ได้ทรงสดับนิรยกถาของพระมหาสัตว์นี้ ก็มีพระหฤทัยสลด เมื่อจะทรงแสวงหาที่พึ่งกะพระมหาสัตว์ จึงตรัสว่า
ข้าพเจ้าแทบจะล้มเหมือนต้นไม้ที่ถูกตัด ข้าพเจ้า หลงสำคัญผิดจึงไม่รู้จักทิศ ท่านฤาษี ข้าพเจ้าได้ฟัง คาถาภาษิตของท่านแล้ว ย่อมร้อนใจ เพราะกลัวมหาภัย ท่านฤาษี ขอท่านจงเป็นที่พึ่งของข้าพเจ้า ประหนึ่งน้ำสำหรับแก้กระหายในเวลาร้อน เกาะเป็น ที่อาศัยในห้วงมหาสมุทร และประทีปสำหรับส่องสว่าง ในที่มืดฉะนั้นเถิด ท่านฤาษี ขอท่านจงสอนอรรถและ ธรรมแก่ข้าพเจ้า ในกาลก่อนข้าพเจ้าได้กระทำความ ผิดไว้ส่วนเดียว ข้าแต่พระนารทะ ขอท่านจงบอก ทางบริสุทธิ์แก่ข้าพเจ้า โดยข้าพเจ้าจะไม่พึงตกไปใน นรกด้วยเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ภยสานุตปฺปามิ ความว่า ตามเดือดร้อนเพราะภัยแห่งบาปที่ตนทำไว้. บทว่า มหา จ เม ภยา ความว่า และนิรยภัยใหญ่อันบังเกิดแก่ข้าพเจ้า. บทว่า ทีปํโวเฆ ความว่า เป็นดังเกาะในห้วงน้ำฉะนั้น ท่านอธิบายไว้ว่า เป็นดังท่ามกลางน้ำในกายที่ไม่ติดทั่วเหมือนเกาะของบุคคลผู้ไม่ได้ที่พึ่งแห่งเรือที่อัปปางในห้วงน้ำหรือในมหาสมุทรท่านจงเป็นที่พึ่งของข้าพเจ้า เหมือนแสงสว่างที่โชติช่วงแก่ผู้ไปในที่มืด. บทว่า อตีตมทฺธา อปราธิตํ มยา ความว่า ข้าพเจ้าได้กระทำความผิดอันเป็นกรรมชั่วไว้ในอดีต ล่วงกุศลทำแต่อกุศลเท่านั้น.
ครั้นเมื่อพระมหาสัตว์ ทูลบอกทางอันบริสุทธิ์แก่พระเจ้าอังคติราชนั้นเมื่อจะแสดงซึ่งข้อปฏิบัติชอบของพระราชาในปางก่อน โดยยกเป็นอุทาหรณ์จึงกล่าวว่า
พระราชา ๖ พระองค์นี้ คือ ท้าวธตรฐ ท้าว เวสสามิตร ท้าวอัฏฐกะ ท้าวยมทัตติ ท้าวอุสสินนระ ท้าวสิวิราชและพระราชาพระองค์อื่น ๆ ได้ทรงบำรุง สมณพราหมณ์ทั้งหลายแล้วเสด็จไปยังสวรรค์ ฉันใด ดูก่อนมหาบพิตรผู้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน แม่มหาบพิตร ก็ฉันนั้น จงทรงเว้นอธรรม แล้วทรงประพฤติธรรม ราชบุรุษทั้งหลายจงถืออาหารไปประกาศภายในพระราชนิเวศน์ และภายในพระนครว่า ใครหิว ใคร กระหาย ใครปรารถนามาลา ใครปรารถนาเครื่องลูบไล้ ใครไม่มีผ้านุ่งห่ม จงนุ่งห่มผ้าสีต่าง ๆ ตามปรารถนา ใครต้องการร่ม ใครต้องการรองเท้า อย่างเนื้ออ่อน อย่างดี ราชบุรุษทั้งหลายจงประกาศดังนี้ ในพระนคร ของพระองค์ทั้งเวลาเย็นเวลาเช้า มหาบพิตรอย่าได้ใช้ คนแก่เฒ่า และโคม้าอันแก่ชราเหมือนดังก่อน และ
จงทรงพระราชทาน เครื่องบริหารแก่บุคคลที่เป็นกำลังเคยกระทำความดีไว้เท่าเดิมเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เอเต จ ความว่า พระราชาทั้ง ๖ เหล่านั้นคือ ท้าวธตรฐ ท้าวเวสสามิตร ท้าวอัฏฐกะ ท้าวยมทัตติ ท้าวอุสสินนระท้าวสิวิราช และพระราชาอื่น ๆ ได้ประพฤติธรรม อันเป็นวิสัยแห่งท้าวสักกะฉันใด แม้พระองค์ก็พึงเว้นอธรรม พึงประพฤติธรรมฉันนั้น. บทว่าโก ฉาโต ความว่า ดูก่อนมหาบพิตร พวกราชบุรุษผู้ถืออาหารจงประกาศไปในวิมาน ในบุรี ในราชนิเวศน์ และในพระนครของพระองค์ว่า ใครหิวใครกระหาย ดังนี้เพื่อประสงค์จะให้แก่พวกเหล่านั้น. บทว่า โก มาลํ ความว่า จงโฆษณาว่า ใครปรารถนามาลา ใครปรารถนาเครื่องลูบไล้ ใครปรารถนาสีแดงต่าง ๆ อย่างใดอย่างหนึ่ง จงให้ผ้าสีนั้น ๆ ใครเป็นคนเปลือยกายจักนุ่งห่ม. บทว่า โก ปนฺเถ ฉตฺตมาเทติ ความว่า ใครจะกั้นร่มในในหนทาง. บทว่า ปาทุกา จ ความว่า และใครจะปรารถนารองเท้าอ่อนนุ่มและสวยงาม. บทว่า ชิณฺณํ โปสํ ความว่า ผู้ใดเป็นอุปัฏฐากของท่านจะเป็นอำมาตย์ หรือ ผู้อื่นที่ทำอุปการะไว้ก่อน ในเวลาที่คร่ำคร่าเพราะชราไม่สามารถจะทำการงานได้เหมือนในก่อน. แม้โคและม้าเป็นต้น ในเวลาแก่ก็ไม่สามารถจะทำการงานได้. แม้ในบรรดาโคและม้าเป็นต้น แม้ตัวเดียวท่านก็อย่าใช้ในการงานทั้งหลายเช่นในก่อน. จริงอยู่ ในเวลาแก่ สัตว์เหล่านั้นไม่สามารถจะทำการงานเหล่านั้นได้ การบริหารในบทว่า ปริหารญฺจ นี้ท่านกล่าว สักการะ. ท่านอธิบายไว้ว่า ก็ผู้ใดเป็นกำลังของท่าน คือเป็นการกระทำอุปการะมาก่อนโดยเป็นเจ้าหน้าที่ ท่านพึงให้การบริหารแก่เขาเหมือนก่อนมา. จริงอยู่ อสัตบุรุษในเวลาที่บุคคลสามารถเพื่อจะทำอุปการะแก่ตนย่อมทำความนับถือ ในเวลาที่เขาไม่สามารถก็ไม่แลดูบุคคลผู้นั้นเลย ส่วนสัตบุรุษในเวลาสามารถก็ดี ในเวลาไม่สามารถก็ดี ย่อมสามารถกระทำสักการะเหมือนอย่างนั้นแก่เขาเหล่านั้น เพราะฉะนั้น แม้พระองค์ก็พึงกระทำอย่างนั้นแล.
ดังนั้น พระมหาสัตว์ครั้นแสดงทานกถาและศีลกถาแล้ว บัดนี้เพราะเหตุที่พระราชานี้ ย่อมยินดีในพรรณนาโดยเปรียบเทียบด้วยรถในอัตภาพของตน เพราะเหตุดังนี้นั้นเมื่อจะแสดงธรรมโดยเปรียบเทียบด้วยรถอันให้ความใคร่ทั้งปวงจึงกล่าวว่า
มหาบพิตรจงทรงสำคัญพระวรกายของพระองค์
ว่าเป็นดังรถ อันมีใจเป็นสารถี กระปรี้กระเปร่า (เพราะปราศจากถิ่นมิทธะ) อันมีอวิหิงสาเป็นเพลาที่เรียบร้อยดี มีการบริจารเป็นหลังคา มีการสำรวมเท้าเป็นกง มีการสำรวมมือเป็นกระพอง มีการสำรวมท้องเป็นน้ำมันหยอด มีการสำรวมวาจาเป็นความเงียบสนิท มีการกล่าวคำสัตย์เป็นองค์รถอันบริบูรณ์ มีการกล่าวคำไม่ส่อเสียดเป็นการเข้าหน้าไม้สนิท มีการกล่าวคำอ่อนหวานเป็นเครื่องรถอันเกลี้ยงเกลา มีการกล่าวพอประมาณเป็นเครื่องผูกรัด มีศรัทธาและอโลภะเป็นเครื่องประดับ มีการถ่อมตนและกราบไหว้เป็นทูบ มีความไม่กระด้างเป็นงอนรถ มีการสำรวมศีลเป็นเชือกขันชะเนาะ มีความไม่โกรธเป็นอาการไม่กระเทือน มีกุศลกรรมเป็นเศวตฉัตร มีพาหุสัจจะเป็นสายทาบ มีการตั้งจิตมั่นเป็นที่มั่น มีความคิดเครื่องรู้จักกาลเป็นไม้แก่น มีความแกล้วกล้าเป็นไม้ค้ำมีความประพฤติถ่อมตนเป็นเชือกขันแอก มีความไม่เย่อหยิ่งเป็นแอกเบา มีจิตไม่หดหู่เป็นเครื่องลาดมีการเสพบุคคลผู้เจริญเป็นเครื่องกำจัดธุลี มีสติของนักปราชญ์เป็นประตัก มีความเพียรเป็นสายบังเหียนมีใจที่ฝึกฝนดีแล้วเช่นดังม้าที่หัดไว้เรียบเป็นเครื่องนำ
ทาง ความปรารถนาและความโลภเป็นทางคด ส่วนความสำรวมเป็นทางตรง ขอถวายพระพร ปัญญาเป็นเครื่องกระตุ้นเตือนม้า ในรถคือพระวรกายของมหาบพิตรที่กำลังแล่นไปในรูป เสียง กลิ่น รส พระองค์
นั้นแลเป็นสารถี ถ้าความประพฤติชอบและความ เพียรมั่นมีอยู่ด้วยยานนี้ รถนั้นจะให้สิ่งที่น่าใคร่ทุก อย่าง จะไม่นำไปบังเกิดในนรก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า รถสญฺาโต ความว่า ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์ทรงสำคัญว่า พระวรกายของพระองค์ว่าเป็นดังรถ. บทว่ามโนสารถิโก ความว่า ประกอบด้วยกุศลจิตคือใจเป็นนายสารถี. บทว่า ลหุได้แก่ เป็นผู้เบาเพราะปราศจากถิ่นมิทธะ. บทว่า อวิหึสาสาริตกฺโข ความว่า ประกอบด้วยเพลาอันเป็นเครื่องแล่นอันสำเร็จเรียบร้อยแล้วไปด้วยอวิหึสา. บทว่า สํวภาคปฏิจฺฉโท ความว่า ประกอบด้วยหลังคา อันสำเร็จด้วยการจำแนกทาน. บทว่า ปาทสญฺมเนมิโย แปลว่า ประกอบด้วยกงอันสำเร็จด้วยการสำรวมเท้า. บทว่า หตฺถสญฺมปกฺขโร แปลว่า ประกอบด้วยกระพองอันสำเร็จด้วยการสำรวมมือ. บทว่า กุจฺฉิสญฺมนพฺภนฺโต ความว่าหยอดด้วยน้ำมัน อันสำเร็จด้วยโภชนะพอประมาณ กล่าวคือการสำรวมท้อง. บทว่า วาจาสญฺมกูชโน แปลว่า มีการสำรวมวาจาเป็นการเงียบสนิท. บทว่า สจฺจวากฺยสมตตงฺโค ความว่า มีการกล่าวคำสัตย์เป็นองค์รถบริบูรณ์ไม่บกพร่อง. บทว่า อเปสุญฺสุสญฺโต ความว่า มีการไม่กล่าวคำส่อเสียดเป็นการสำรวมสัมผัสอย่างสนิท. บทว่า คิราสขิลเนลงฺโค ความว่ามีการกล่าวคำอ่อนหวานน่าคบเป็นสหาย ไม่มีโทษเป็นเครื่องรถอันเกลี้ยงเกลา. บทว่า มิตภาณิสิเลสิโต ความว่า มีการกล่าวพอประมาณอันสละสลวยเป็นเครื่องผูกรัดด้วยดี. สทฺธาโลภสุสงฺขาโร ความว่า ประกอบด้วยเครื่องประดับอันงาม อันสำเร็จด้วยศรัทธา กล่าวคือการเชื่อกรรมและผลแห่งกรรมและสำเร็จด้วยอโลภะ. บทว่า นิวาตญฺชลิกุพฺพโร ความว่า ประกอบด้วยทูบรถอันสำเร็จด้วยความประพฤติอ่อนน้อม และสำเร็จด้วยอัญชลีกรรมแก่ผู้มีศีล. บทว่า อถทฺธตานตีสาโก ความว่า ไม่มีความกระด้างหน่อยหนึ่งเป็นงอนรถ เพราะไม่มีความกระด้างกล่าวคือ ความเป็นผู้มีวาจาน่าคบเป็นสหายและมีวาจานำมาซึ่งความบันเทิงใจ. บทว่า สีลสํวรนทฺธโน ความว่า ประกอบด้วยเชือกขันชะเนาะ กล่าวคือการสำรวมจักขุนทรีย์และมีศีล ๕ ไม่ขาดเป็นต้นบทว่า อกฺโกธนมนุคฺฆาฏี ความว่า ประกอบด้วยการไม่กระทบกระทั่งกล่าวคือความเป็นผู้ไม่โกรธ. บทว่า ธมฺมปณฺฑรฉตฺตโก ได้แก่ ประกอบด้วยเศวตฉัตรอันขาวผ่อง กล่าวคือ กุศลกรรมบถธรรม ๑๐ ประการ. บทว่า พาหุสจฺจมุปาลมฺโพ ได้แก่ประกอบด้วยสายทาบ อันสำเร็จด้วยความเป็นพหูสูตอันอิงอาศัยประโยชน์. บทว่า ิติจิตฺตมุปาธิโย ความว่า ประกอบด้วยเครื่องลาดอันยอดเยี่ยมหรือด้วยราชอาสน์อันตั้งมั่น กล่าวถึงความเป็นผู้มีอารมณ์เป็นหนึ่ง อันตั้งมั่นด้วยดี โดยภาวะไม่หวั่นไหว. บทว่า กาลลญฺญุตาจิตฺตสาโร ความว่า ประกอบด้วยจิตคือด้วยกุศลจิตอันเป็นสาระ อันรู้จักกาลแล้วจึงกระทำ กล่าวคือความเป็นผู้รู้จักกาลอย่างนี้ว่า นี้กาลที่ควรให้ทานนี้กาลที่ควรรักษาศีล. ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์ควรปรารถนาทัพสัมภาระทั้งหมด ตั้งต้นแต่ลิ่มแห่งรถและสิ่งอันบริสุทธิ์ สำเร็จแต่สิ่งอันเป็นสาระฉันใด รถนั้นก็ควรแก่การตั้งอยู่ได้นานฉันนั้น แม้รถคือกายของพระองค์ก็เหมือนกัน จึงมีจิตอันหมดจดรู้จักกาลแล้วจึงกระทำ จงประกอบด้วยกุศลสาระมีทานเป็นต้น. บทว่า เวสารชฺชติทณฺฑโก ความว่า แม้เมื่อแสดงในท่ามกลางบริษัท จงประกอบด้วยไม้สามขากล่าวคือความเป็นผู้แกล้วกล้า. บทว่า นิวาตวุตฺติโยตฺตงฺโค ความว่า ประกอบด้วยเชือกผูกแอกอันอ่อนนุ่มกล่าวคือความประพฤติในโอวาท จริงอยู่ม้าสินธพย่อมนำรถอันผูกได้ด้วยเชือกผูกแอกอันอ่อนนุ่มไปได้สะดวกพระวรกายของพระองค์ก็เหมือนกัน อันผูกมัดด้วยความประพฤติในโอวาทของบัณฑิตทั้งหลาย ย่อมแล่นไปได้อย่างสะดวก. บทว่า อนติมานยุโค ลหุ ความว่า ประกอบด้วยแอกเบากล่าวคือความไม่ทนงตัว. บทว่า อลีนจิตฺตสนฺถาโร ความว่า รถคือพระวรกายของพระองค์จงมีจิตไม่ท้อถอยไม่คดโกงด้วยกุศลมีทานเป็นต้น ย่อมงามด้วยเครื่องลาดอันโอฬารสำเร็จด้วยงา เช่นเดียวกับเครื่องลาดจิตของพระองค์ ที่ไม่หดหู่ย่อหย่อนด้วยกุศลกรรมมีทานเป็นต้นฉะนั้น. บทว่า วุฑฺฒิเสวี รโชหโต ความว่า รถเมื่อแล่นตามทางที่มีธุลี อันไม่เสมอ เกลื่อนกล่นไปด้วยธุลี ย่อมไม่งาม เมื่อแล่นโดยหนทางสม่ำเสมอปราศจากธุลี ย่อมงดงามฉันใด แม้รถคือกายของพระองค์ก็ฉันนั้น ดำเนินไปตามทางตรงมีพื้นสม่ำเสมอเพราะเสพกับบุคคลผู้เจริญด้วยปัญญา จงเป็นผู้ขจัดธุลี. บทว่า สติ ปโตโท ธีรสฺส ความว่าพระองค์มีนักปราชญ์คือบัณฑิต จงมีสติตั้งมั่นอยู่ที่รถเป็นประตัก. บทว่า ธิติโยโค จ รสฺมิโย ความว่า พระองค์มีความตั้งมั่น กล่าวคือมีความเพียรไม่ขาดสาย และจงมีความพยายาม กล่าวคือความประกอบในข้อปฏิบัติอันเป็นประโยชน์ และจงมีบังเหียนอันมั่นคงที่ร้อยไว้ในรถของพระองค์นั้น. บทว่ามโน ทนฺตํ ปถํ เนติ สมทนฺเตหิ วาชิภิ ความว่า รถที่แล่นไปนอกทางด้วยม้าที่ฝึกไม่สม่ำเสมอ ย่อมแล่นผิดทาง แต่เทียมด้วยม้าที่ฝึกดีแล้ว ศึกษาดีแล้วย่อมแล่นไปตามทางตรงทีเดียว ฉันใด แม้ใจของพระองค์อันฝึกแล้วก็ฉันนั้นย่อมละพยศไม่เสพทางผิด ถือเอาแต่ทางถูกฉะนั้น. เพราะฉะนั้น จิตที่ฝึกดีแล้วสมบูรณ์ด้วยอาจาระ จึงยังกิจแห่งม้าสินธพ แห่งรถคือพระวรกายของพระองค์ให้สำเร็จ. บทว่า อิจฺฉา โลโภ จ ความว่า ความปรารถนาในวัตถุที่ยังไม่มาถึงและความโลภที่มาถึงเข้า เพราะฉะนั้นความปรารถนาและความโลภนี้ จึงชื่อว่าเป็นทางผิดเป็นทางคดโกง เป็นทางไม่ตรง ย่อมนำไปสู่อบายถ่ายเดียว แต่การสำรวมในศีล อันเป็นไปด้วยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐ หรือมรรคมีองค์ ๘ชื่อว่าทางตรง. บทว่า รูเป ความว่า พระองค์จงมีเป็นปัญญาเป็นเครื่องรถคือพระวรกายของพระองค์ผู้ถือเอานิมิตในกามคุณมีรูปเป็นต้นอันเป็นที่ชอบใจเหล่านั้น เหมือนประตักสำหรับเคาะห้ามม้าสินธพแห่งราชรถที่แล่นออกนอกทาง ก็ปัญญานั้นคอยห้ามรถคือพระวรกายนั้นจากการแล่นไปนอกทาง ให้ขึ้นสู่ทางตรงคือทางสุจริต. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อตฺตนาว ความว่า ก็ชื่อว่า นายสารถีอื่น ย่อมไม่มีในรถคือพระวรกายของพระองค์นั้น พระองค์นั้นแหละเป็นสารถีของพระองค์เอง. บทว่า สเจ เอเตน ยาเนน ความว่าถ้ารถใดมียานเป็นเครื่องแล่นไปเห็นปานนั้นมีอยู่. บทว่า สมจริยา ทฬฺหา ธิติ ความว่า รถคือกายใด ย่อมมีความประพฤติสม่ำเสมอ และมีความตั้งมั่นคงถาวร รถนั้นก็จะไปด้วยยานนั้น เพราะเหตุที่รถนั้นย่อมให้ความใคร่ทั้งปวง คือย่อมให้ความใคร่ทั้งปวงตามที่มหาบพิตรปรารถนา เพราะเหตุนั้นพระองค์ไม่ต้องไปนรกแน่นอน พระองค์ทรงยานนั้นไว้โดยส่วนเดียว พระองค์ไม่ไปสู่นรกด้วยยานนั้น มหาบพิตร จะตรัสข้อใดกะอาตมภาพว่า นารทะขอท่านจงบอกทางแห่งวิสุทธิ ตามที่อาตมาจะไม่พึงตกนรกด้วยประการฉะนี้แล้ว ความข้อนั้นอาตมภาพได้บอกแก่พระองค์แล้วโดยอเนกปริยายแล.
ครั้นพระนารทฤาษีแสดงธรรมถวายพระเจ้าอังคติราช ให้ทรงละมิจฉาทิฏฐิ ให้ตั้งอยู่ในศีลอย่างนี้แล้ว จึงถวายโอวาทกะพระราชาว่า ตั้งแต่นี้ไปพระองค์จงละปาปมิตร เข้าไปใกล้กัลยาณมิตร อย่าทรงประมาทเป็นนิตย์ ดังนี้แล้วพรรณนาคุณของพระนางรุจาราชธิดา ให้โอวาทแก่ราชบริษัทและทั้งนางใน เมื่อมหาชนเหล่านั้นกำลังดูอยู่นั่นแลได้กลับไปสู่พรหมโลก ด้วยอานุภาพอันใหญ่.
พระเจ้าอังคติราช ทรงตั้งอยู่ในโอวาทของพรหมนารทะ ละมิจฉาทิฏฐิ บำเพ็ญบารมีทานเป็นต้น ได้เป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า.
พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้วจึงตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย ไม่ใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น แม้ในกาลก่อนเราก็ทำลายข่ายคือ ทิฏฐิแล้วจึงทรมานอุรุเวลกัสสปะนั่นเอง เมื่อจะประชุมชาดก จึงได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ในตอนจบว่า
อลาตเสนาบดีเป็นพระเทวทัต สุนามอำมาตย์
เป็นพระภัททชิ วิชยอำมาตย์เป็นสารีบุตร คุณาชีวกผู้อเจลกเป็นสุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร พระนางรุจา
ราชธิดา ผู้ทรงยังพระราชาให้เลื่อมใสเป็นพระอานนท์
พระเจ้าอังคติราช ผู้มีทิฏฐิชั่วในกาลนั้นเป็นพระอุรุเวลกัสสปะ มหาพรหมโพธิสัตว์เป็นเราตถาคต ท่านทั้ง
หลายจงทรงจำชาดกไว้ด้วยประการฉะนี้แล. จบอรรถกถากมหานาทกัสสปชาดกที่ ๘
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๔ หน้า ๒๓๐–๒๙๕ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
มหานิบาตชาดก ๕๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๕๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
|834.1| Ahu rājā videhānaṃ aṅgati nāma khattiyo pahutayoggo dhanimā anantabalaporiso. |834.2| So ca paṇṇarase 2- rattiṃ purime yāme anāgate cātumāsā komudiyā amacce sannipātayi. |834.3| Paṇḍite sutasampanne mitapubbe vicakkhaṇe vijayañca sunāmañca senāpatiṃ alātakaṃ. |834.4| Tamanupucchi vedeho paccekaṃ brūtha saṃ ruciṃ cātumāsā komudajja juṇhaṃ byapahataṃ tamaṃ kāyajja ratiyā rattiṃ viharemu imaṃ utuṃ.
|835.1| Tato senāpati rañño alāto etadabravi haṭṭhaṃ yoggaṃ balaṃ sabbaṃ senaṃ sannāhayāmase. |835.2| Niyyāma deva yuddhāya anantabalaporisā ye te vasaṃ na āyanti vasaṃ upanīyāmase 3- . Esā mayhaṃ sakā diṭṭhi ajitaṃ ojiyāmase 4- ramassu deva yuddhāya etaṃ cittamataṃ mama @Footnote: 1 Ma. nandiṃ pavesi nagaraṃ . 2 Ma. pannarasiṃ . 3 Ma. upanayāmase. @ 4 Ma. ojināmase.
|836.1| Alātassa vaco sutvā sunāmo etadabravi sabbe tuyhaṃ mahārāja amittā vasamāgatā. |836.2| Nikkhittasatthā paccattā 1- nivātamanuvattare uttamo ussavo ajja na yuddhaṃ mama ruccati. |836.3| Annapānañca khajjañca khippaṃ abhiharantu te ramassu deva kāmehi naccagītesu vādite 2- .
|837.1| Sunāmassa vaco sutvā vijayo etadabravi sabbe kāmā mahārāja niccaṃ tava upaṭṭhitā. |837.2| Na hete dullabhā deva tava kāmehi modituṃ sadāpi kāmā labbhanti 3- netaṃ cittamataṃ mama. |837.3| Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi upāsemu bahussutaṃ yo najja vinaye kaṅkhaṃ atthadhammavidū ise.
|838.1| Vijayassa vaco sutvā rājā aṅgatimabravi yathā vijayo bhaṇati mayhaṃ petaṃva ruccati. |838.2| Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi upāsemu bahussutaṃ yo najja vinaye kaṅkhaṃ atthadhammavidū ise. |838.3| Sabbeva santā karotha matiṃ kaṃ upāsemu paṇḍitaṃ yo 4- najja vinaye kaṅkhaṃ atthadhammavidū ise.
|839.1| Vedehassa vaco sutvā alāto etadabravi @Footnote: 1 Ma. paccatthā . 2 Ma. naccagīte suvādite . 3 Ma. sulabhā . 4 sī Yu. ko. Atthāyaṃ migadāyasmiṃ acelo dhīrasammato. |839.2| Guṇo kassapagottāyaṃ suto citrakathī gaṇī taṃ deva payirupāsemu so no kaṅkhaṃ vinessati.
Alātassa vaco sutvā rājā codesi sārathiṃ migadāyaṃ gamissāma yuttaṃ yānaṃ idhānaya.
|841.1| Tassa yānaṃ ayojesuṃ dantaṃ rūpiyapakkharaṃ. Sukkamaṭṭhaparivāraṃ paṇḍaraṃ dosinā mukhaṃ. |841.2| Tatrāsuṃ kumudāyuttā cattāro sindhavā hayā anilūpamasamuppātā sudantā suvaṇṇamālino. |841.3| Setacchattaṃ setaratho setassā setavījanī vedeho sahamaccehi nīyaṃ candova sobhati. |841.4| Tamanuyāyiṃsu bahavo indikhaggadharā 1- balī assapiṭṭhigatā vīrā narā naravarādhipaṃ. |841.5| So muhuttaṃva yāyitvā yānā oruyha khattiyo vedeho sahamaccehi patti guṇamupāgami. |841.6| Yepi tattha tadā āsuṃ brāhmaṇibbhā samāgatā na te apanayi rājā akataṃ bhūmimāgate.
|842.1| Tato so mudukā bhisiyā muducittakasanthate mudupaccatthate rājā ekamantaṃ upāvisi. |842.2| Nisajja rājā sammodi kathaṃ sārāṇiyaṃ tato @Footnote: 1 Sī. indakhaggadharā. Yu. iṭṭhikhaggadharā. Kacci yāpanīyaṃ bhante vātānamaviyattatā. |842.3| Kacci akasirā vutti labhasi piṇḍiyāpanaṃ 1- appābādho 2- casi kacci cakkhu na parihāyati.
|843.1| Taṃ guṇo paṭisammodi vedehaṃ vinaye rataṃ yāpanīyaṃ mahārāja sabbametaṃ tadūbhayaṃ. |843.2| Kacci tuyhaṃpi vedeha paccantā na balīyare kacci arogaṃ yoggante kacci vahati vāhanaṃ kacci te byādhiyo natthi sarīrassupatāpiyā 3- .
|844.1| Paṭisammodito rājā tato pucchi anantarā atthaṃ dhammañca ñāyañca dhammakāmo rathesabho. |844.2| Kathaṃ dhammañcare macco mātāpitūsu kassapa kathañcare ācariye puttadāre kathañcare. |844.3| Kathañcareyya vuḍḍhesu kathaṃ samaṇabrāhmaṇe kathañca balakāyasmiṃ kathaṃ janapade care. |844.4| Kathaṃ dhammañcaritvāna pecca 4- gacchanti suggatiṃ kathañceke adhammaṭṭhā patanti nirayaṃ adho.
|845.1| Vedehassa vaco sutvā kassapo etadabravi suṇohi me mahārāja saccaṃ avitathaṃ padaṃ. |845.2| Natthi dhammacaritassa phalaṃ kalyāṇapāpakaṃ @Footnote: 1 Ma. piṇḍayāpanaṃ . 2 Ma. apābādho . 3 Sī. Yu. sarīrassupatāpikā. @ 4 Ma. maccā. Natthi deva paraloko 1- ko tato hi idhāgato. |845.3| Natthi deva pitaro vā kuto mātā kuto pitā natthi ācariyo nāma adantaṃ ko damessati. |845.4| Samatulyāni bhūtāni natthi jeṭṭhāpacāyikā natthi balaṃ viriyaṃ vā kuto uṭṭhānaporiso 2- . |845.5| Niyatāni hi bhūtāni yathā goṭaviso tathā laddheyyaṃ labhate macco tattha dānaphalaṃ kuto. |845.6| Natthi dānaphalaṃ deva avaso devavīriyo bālehi dānaṃ paññattaṃ paṇḍitehi paṭicchitaṃ avasā denti dhīrānaṃ bālā paṇḍitamānino.
|846.1| Sattime sassatā kāyā acchejjā avikopino tejo paṭhavī āpo ca vāyo sukhadukkhañcime. |846.2| Jīve ca sattime kāyā yesaṃ chettā na vijjati natthi hantā va chettā vā haññare vāpi kocinaṃ 3- . |846.3| Antareyeva 4- kāyānaṃ satthāni vītivattare yo cāyaṃ 5- siramādāya paresaṃ nisitāsinā na so chindati te kāye tattha pāpaphalaṃ kuto. |846.4| Cullāsītimahākappe sabbe sujjhanti saṃsaraṃ anāgate tamhi kāle saññatopi na sujjhati. |846.5| Caritvāpi bahuṃ bhadraṃ neva sujjhanti nāgate @Footnote: 1 Ma. paro loko . 2 Ma. -porisaṃ . 3 Ma. haññe yevāpi koci naṃ. @ 4 Ma. antareneva . 5 Ma. cāpi. Pāpañcepi bahuṃ katvā taṃ khaṇaṃ nātivattare. |846.6| Anupubbena no suddhi kappānaṃ cullāsītiyā niyatiṃ nātivattāma velantamiva sāgaro.
|847.1| Kassapassa vaco sutvā alāto etadabravi yathā bhadanto bhaṇati mayhametaṃva ruccati. |847.2| Ahaṃpi purimaṃ jātiṃ sare saṃsaritattano piṅgalo nāmahaṃ āsiṃ luddo goghātako pure. |847.3| Bārāṇasiyaṃ phītāyaṃ bahuṃ pāpaṃ kataṃ mayā bahū mayā hatā pāṇā mahiṃsā sūkarā ajā. |847.4| Tato cutāhaṃ idha jāto iddhe senāpatikule natthi nūna phalaṃ pāpe 1- yohaṃ 2- na nirayaṃ gato.
|848.1| Athettha vījako nāma dāso āsi paṭajjarī 3- . Uposathaṃ upavasanto guṇasantikupāgami. |848.2| Kassapassa vaco sutvā alātassa ca bhāsitaṃ passasanto muhuṃ uṇhaṃ rudaṃ assūni vattayi.
Tamanupucchi vedeho kimatthaṃ samma rodasi kinte sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā kiṃ maṃ vedesi vedanaṃ.
|850.1| Vedehassa vaco sutvā vījako etadabravi natthi me vedanā dukkhā mahārāja suṇohi me. |850.2| Ahaṃpi purimaṃ jātiṃ sarāmi sukhamattano @Footnote: 1 Ma. pāpaṃ . 2 Sī. Yu. sohaṃ . 3 Ma. paṭaccarī. Sāketāhaṃ pure āsiṃ bhāvaseṭṭhī guṇe rato. |850.3| Sammato brāhmaṇibbhānaṃ saṃvibhāgarato suci na cāpi pāpakaṃ kammaṃ sarāmi katamattano. |850.4| Tato cutāhaṃ vedeha idha jāto duritthiyā gabbhamhi kumbhadāsiyā yato jāto suduggato. |850.5| Evampi duggato santo samacariyamadhiṭṭhito upaḍḍhabhāgaṃ bhattassa dadāmi yo me icchati. |850.6| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ sadā upavasāmahaṃ na cāpi pāṇe hiṃsāmi theyyañcāpi vivajjayiṃ. |850.7| Sabbameva hi nūnetaṃ suciṇṇaṃ bhavati nipphalaṃ niratthaṃ maññidaṃ sīlaṃ alāto bhāsatī yathā. |850.8| Kalimeva nūna gaṇhāmi asippo dhuttako yathā kaṭaṃ alāto gaṇhāti kitavo sikkhito yathā. |850.9| Dvāraṃ nappaṭipassāmi yena gacchāmi suggatiṃ tasmā rāja parodāmi sutvā kassapabhāsitaṃ.
|851.1| Vījakassa vaco sutvā rājā aṅgatimabravi natthi dvāraṃ sugatiyā niyataṃ 1- kaṅkha vījaka. |851.2| Sukhaṃ vā yadi vā dukkhaṃ niyataṃ 2- kira labbhati saṃsārasuddhi sabbesaṃ mā turito 3- anāgate. |851.3| Ahampi pubbe kalyāṇo brāhmaṇibbhesu pāvaṭo 4- @Footnote: 1 Ma. niyatiṃ . 2 Ma. niyatiyā . 3 Ma. turittho . 4 Ma. byāvaṭo. Vohāramanusāsanto ratihīno tadantarā.
Punapi bhante dakkhemu saṅgati ce bhavissati. Idaṃ vatvāna vedeho paccagā sannivesanaṃ.
|853.1| Tato ratyā vivasane upaṭṭhānampi aṅgati amacce sannipātetvā idaṃ vacanamabravi. |853.2| Candake me vimānasmiṃ sadā kāme vidhentu me mā mupagacchuṃ 1- atthesu guyhappakāsiyesu ca. |853.3| Vijayo ca sunāmo ca senāpati alātako ete atthe nisīdantu vohārakusalā tayo. |853.4| Idaṃ vatvāna vedeho kāmeva bahu maññatha na cāpi brāhmaṇibbhesu atthe kismiñci pāvaṭo 2- .
|854.1| Tato dvesattarattassa vedehassatrajā piyā rājakaññā rucā 3- nāma dhātimātaramabravi. |854.2| Alaṅkarotha maṃ amma sakhiyo ca alaṅkarontu me suve paṇṇaraso dibyo gacchaṃ pitussa santike 4- . |854.3| Tassā mālyaṃ abhihariṃsu candanañca mahārahaṃ maṇisaṅkhamuttāratanaṃ nānāratte ca ambare. |854.4| Tañca sovaṇṇamaye pīṭhe nisinnaṃ bahukitthiyo parikīriya asobhiṃsu 5- rucaṃ ruciravaṇṇiniṃ.
|855.1| Sā ca sakhīmajjhagatā sabbābharaṇabhūsitā @Footnote: 1 Ma. mā upagaccha . 2 Ma. byāvaṭo . 3 Sī. Yu. rujā. ito paraṃ īdisameva. @ 4 Ma. issarasantike . 5 pasobhiṃsu. Sateritā 1- abbhamiva candakaṃ pāvisī rucā. |855.2| Upasaṅkamitvā vedehaṃ vanditvā vinaye rataṃ suvaṇṇakhacite 2- pīṭhe ekamantaṃ upāvisi.
|856.1| Tañca disvāna vedeho accharānaṃva saṅgamaṃ rucaṃ sakhimajjhagataṃ idaṃ vacanamabravi. |856.2| Kacci ramasi pāsāde anto pokkharaṇiṃ pati kacci bahuvidhaṃ khajjaṃ sadā abhiharanti te. |856.3| Kacci bahuvidhaṃ mālyaṃ ocinitvā kumāriyo gharake karotha paccekaṃ khiḍḍā ratiratā ahu 3- . |856.4| Kena vā vikalaṃ tuyhaṃ kiṃ khippaṃ āharantu te mano karassu kuṭṭamukhī 4- api candasamaṃ 5- hi te.
|857.1| Vedehassa vaco sutvā rucā pitaramabravi sabbametaṃ mahārāja labbhatissarasantike. |857.2| Suve paṇṇaraso dibyo sahassaṃ āharantu me yathā dinnañca dassāmi dānaṃ sabbavaṇīsvahaṃ.
|858.1| Rucāya vacanaṃ sutvā rājā aṅgatimabravi bahuṃ vināsitaṃ vittaṃ niratthaṃ aphalaṃ tayā. |858.2| Uposathe vasaṃ niccaṃ annapānaṃ na bhuñjasi niyatetaṃ abhuttabbaṃ natthi puññaṃ abhuñjato |858.3| vijakopi hi sutvāna tadā kassapabhāsitaṃ @Footnote: 1 Ma. sateratā . 2 Sī. Yu. suvaṇṇavikate . 3 Ma. muhuṃ . 4 Ma. kuḍḍamukhī. @ 5 Ma. candasamamhipi. Passasanto muhuṃ uṇhaṃ rudaṃ assūni vattayi. |858.4| Yāva ruce jīvamānā 1- mā bhattamapanāmayi natthi bhadde paro loko kiṃ niratthaṃ vihaññasi.
|859.1| Vedehassa vaco sutvā rucā ruciravaṇṇinī jānaṃ pubbāparaṃ dhammaṃ pitaraṃ etadabravi. |859.2| Sutameva pure āsi paccakkhaṃ 2- diṭṭhamidaṃ mayā bālūpasevī yo hoti bālova samapajjatha. |859.3| Muḷho hi muḷhamāgamma bhiyyo mohaṃ nigacchati paṭirūpaṃ alātena vījakena ca muyhituṃ.
|860.1| Tvañca devāsi sappañño dhīro atthassa kovido kathaṃ bālehi sadiso hīnadiṭṭhimupāgami. |860.2| Sace hi saṃsārapathena sujjhati niratthiyā pabbajjā guṇassa kīṭova aggiṃ jalitaṃ apāpataṃ āpajjati mohamuḷho 3- naggabhāvaṃ. |860.3| Saṃsārasuddhīti pure niviṭṭhā kammaṃ vidūsenti bahū ajānaṃ pubbe kali duggahitova attho 4- dummocayo balisā ambujova.
|861.1| Upamante karissāmi mahārāja tavatthiyā @Footnote: 1 Sī. Yu. jīvasino . 2 Ma. sakkhi . 3 Sī. Yu. momuho . 4 kalī duggahitā @vanatthātipi. Upamāyapidhekacce atthaṃ jānanti paṇḍitā. |861.2| Vāṇijānaṃ yathā nāvā appamāṇabhārā garu atibhāraṃ samādāya aṇṇave avasīdati. |861.3| Evameva naro pāpaṃ thokaṃ thokampi ācinaṃ atibhāraṃ samādāya niraye avasīdati. |861.4| Na tāva bhāro paripūro alātassa mahīpati ācināti ca taṃ pāpaṃ yena gacchati duggatiṃ. |861.5| Pubbevassa kataṃ puññaṃ alātassa mahīpati tasseva deva nissando yañceso labhate sukhaṃ. |861.6| Khīyatevassa taṃ puññaṃ tathāhi aguṇe rato ujumaggaṃ avahāya kummaggaṃ anudhāvati. |861.7| Tulā yathā paggahitā ohite tulamaṇḍale unnameti tulāsīsaṃ bhāre oropite sati. |861.8| Evameva naro puññaṃ thokaṃ thokampi ācinaṃ saggātimāno dāsova vījako sātave rato. |861.9| Yamajja vījako dāso dukkhaṃ passati attani pubbevassa kataṃ pāpaṃ tameso paṭisevati. |861.10| Khīyatevassa taṃ pāpaṃ tathāhi vinaye rato kassapañca samāpajja māhevuppathamāgamā.
|862.1| Yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃ vā yadivā asaṃ sīlavantaṃ visīlaṃ vā vasaṃ tasseva gacchati. |862.2| Yādisaṃ kurute mittaṃ yādisañcūpasevati sopi tādisako hoti sahavāso hi tādiso. |862.3| Sevamāno sevamānaṃ saṃphuṭṭho saṃphusaṃ paraṃ saro duṭṭho kalāpaṃva alittamupalimpati upalepabhayā dhīro neva pāpasakhā siyā. |862.4| Pūtimacchaṃ kusaggena yo naro upanayhati kusāpi pūtī vāyanti evaṃ bālūpasevanā. |862.5| Tagarañca palāsena yo naro upanayhati pattāpi surabhī vāyanti evaṃ dhīrūpasevanā. |862.6| Tasmā pattapuṭasseva ñatvā sampākamattano asante nūpaseveyya sante seveyya paṇḍito asanto nirayaṃ nenti santo pāpenti sugatiṃ.
|863.1| Ahampi jātiyo satta sare saṃsaritattano anāgatepi satteva yā gamissaṃ ito cutā. |863.2| Yā me sā sattamī jāti ahu pubbe janādhipa kammāraputto magadhesu ahu rājagahe pure. |863.3| Pāpaṃ sahāyamāgamma bahu pāpaṃ kataṃ mayā paradārassa heṭhentā carimhā amarā viya. |863.4| Taṃ kammaṃ nihitaṃ aṭṭhā bhasmācchannova pāvako atha aññehi kammehi ajāyiṃ vaṃsabhūmiyaṃ. |863.5| Kosambiyaṃ seṭṭhikule iddhe phīte mahaddhane ekaputto mahārāja niccaṃ sakkatapūjito. |863.6| Tattha mittaṃ asevissaṃ sahāyaṃ sātave rataṃ paṇḍitaṃ sutasampannaṃ so maṃ atthe nivesayi. |863.7| Cātuddasiṃ pañcadasiṃ bahuṃ rattimupāvisiṃ taṃ kammaṃ nihitaṃ aṭṭhā nidhīva udakantike. |863.8| Atha pāpānaṃ kammānaṃ yametaṃ magadhe kataṃ phalaṃ pariyāgataṃ 1- pacchā bhutvā duṭṭhavisaṃ yathā. |863.9| Tato cutāhaṃ vedeha roruve niraye ciraṃ sakammunā apacissaṃ taṃ saraṃ na sukhaṃ labhe. |863.10| Bahuvassagaṇe tattha khepayitvā bahuṃ dukkhaṃ bhinnāgate 2- ahu rāja chakalo 3- uddhatapphalo.
|864.1| Sātaputtā mayā vuḷhā piṭṭhiyā ca rathena ca tassa kammassa nissando paradāragamanassa me. |864.2| Tato cutāhaṃ vedeha kapi āsiṃ brahāvane niluñcitaphaloyeva yūthapena pagabbhinā tassa kammassa nissando paradāragamanassa me. |864.3| Tato cutāhaṃ vedeha dasannesu pasu ahuṃ @Footnote: 1 Ma. pariyāga maṃ . 2 Sī. Yu. bheṇṇākate . 3 Ma. chagalo. Niluñcito javo bhadro yoggaṃ vuḷhaṃ ciraṃ mayā tassa kammassa nissando paradāragamanassa me. |864.4| Tato cutāhaṃ vedeha vajjīsu kulamāgamā nevitthī na pumā āsiṃ manussatte sudullabhe tassa kammassa nissando paradāragamanassa me. |864.5| Tato cutāhaṃ vedeha ajāyiṃ nandane vane bhavane tāvatiṃsāhaṃ accharā kāmavaṇṇinī. |864.6| Vicitravatthābharaṇā āmuttamaṇikuṇḍalā kusalā naccagītassa sakkassa paricārikā. |864.7| Tattha ṭhitāhaṃ vedeha sarāmi jātiyo imā anāgatepi satteva yā gamissaṃ ito cutā. |864.8| Pariyāgatantaṃ kusalaṃ yaṃ me kosambiyaṃ kataṃ deve ceva manusse ca sandhāvissaṃ ito cutā. |864.9| Satta jaccā 1- mahārāja niccaṃ sakkatapūjitā itthībhāvā 2- na muccissaṃ chaṭṭhāva gatiyo 3- imā. |864.10| Sattamī ca gati deva devaputto mahiddhiko pumā devo bhavissāmi devakāyasmimuttamo. |864.11| Ajjāpi santānamayaṃ mālaṃ ganthenti nandane devaputto javo nāma yo me mālaṃ paṭicchati. |864.12| Muhutto viya so dibyo idha vassāni soḷasa @Footnote: 1 Ma. jacco . 2 Ma. thībhāvā . 3 Ma. chaṭṭhā nigatiyo. Rattindivo ca so dibyo mānusiṃ saradosataṃ. |864.13| Iti kammāni anventi asaṅkheyyāpi jātiyo kalyāṇaṃ yadi vā pāpaṃ na hi kammaṃ vinassati 1- .
|865.1| Yo icche puriso hotuṃ jātiṃ jātiṃ punappunaṃ paradāraṃ vivajjeyya dhotapādova kaddamaṃ. |865.2| Yā icche puriso hotuṃ jātiṃ jātiṃ punappunaṃ sāmikaṃ apacāyeyya indaṃva paricārikā. |865.3| Yo icche dibbabhogañca dibbamāyuṃ yasaṃ sukhaṃ pāpāni parivajjetvā tividhaṃ dhammamācare. |865.4| Kāyena vācā manasā appamatto vicakkhaṇo attano hoti atthāya itthī vā yadivā pumā. |865.5| Yekecime manujā jīvaloke yasassino sabbasamantabhogā asaṃsayaṃ tehi pure suciṇṇaṃ kammassakāse puthu sabbasattā. |865.6| Iṅghānucintesi sayampi deva kutonidānā te imā janinda yā te imā accharasannikāsā alaṅkatā kāñcanajālachannā. Iccevaṃ pitaraṃ kaññā rucā tosesi aṅgatiṃ @Footnote: 1 Sī. Yu. panasasati. Muḷhassa maggamācikkhi dhammamakkhāsi subbatā.
|866.1| Athāgamā brahmalokā nārado mānusiṃ pathaṃ jambūdīpaṃ avekkhanto addasa 1- rājānamaṅgatiṃ. |866.2| Tato patiṭṭha pāsāde vedehassa purakkhato 2- tañca disvā anuppattaṃ rucā isimavandatha.
|867.1| Athāsanamhā oruyha rājā byamhitamānaso 3- nāradaṃ paripucchanto idaṃ vacanamabravi. |867.2| Kuto nu āgacchasi devavaṇṇī obhāsayaṃ sabbadisā 4- candimā va akkhāhi me pucchito nāmagottaṃ kathannu jānanti manussaloke.
Ahañhi devato idāni emi obhāsayaṃ sabbadisā 4- candimā va akkhāmi te pucchito nāmagottaṃ jānanti maṃ nārado kassapo cāti.
Acchariyarūpaṃ 5- tava yādisañca vehāyasaṃ gacchasi tiṭṭhasi ca pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ atha kena vaṇṇena tavāyamiddhi. @Footnote: 1 Ma. addā . 2 Ma. puratthato . 3 Ma. byathitamānaso . 4 Sī. Yu. saṃvariṃ. @ 5 Ma. accherarūpaṃ.
Saccañca dhammo ca damo ca cāgo guṇā mamete pakatā purāṇā teheva dhammehi susevitehi manojavo yenakāmaṃ gatosmi.
Acchariyamācikkhasi 1- puññasiddhiṃ sace hi 2- evaṃ yathā tvaṃ vadesi pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ puṭṭho ca me sādhu viyākarohi.
Pucchassu maṃ rāja tavesa attho yaṃ saṃsayaṃ kurute bhūmipāla ahantaṃ nissaṃsayataṃ gamemi nayehi ñāyehi ca hetubhi ca.
Pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ puṭṭho ca me nārada mā musā bhaṇi atthi nu devā pitaro nu atthi loko paro atthi jano yamāha.
Attheva devā pitaro ca atthi loko paro atthi jano yamāha kāmesu giddhā ca narā pamuḷhā lokaṃ paraṃ na vidū mohayuttā. @Footnote: 1 Ma. acchera- . 2 Ma. sace hi etehi yathā vadesi.
Atthīti ce nārada saddahāsi nivesanaṃ paraloke matānaṃ idheva me pañcasatāni dehi dassāmi te paraloke sahassaṃ.
|876.1| Dajjemu kho pañcasatāni bhoto jaññāmu ce sīlavantaṃ vadaññuṃ luddantaṃ bhontaṃ niraye vasantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ. |876.2| Idheva yo hoti adhammasīlo 1- pāpācāro alaso luddakammo na paṇḍitā tasmiṃ iṇaṃ dadanti na hi āgamo hoti tathāvidhamhā. |876.3| Dakkhañca posaṃ manujā viditvā uṭṭhānakaṃ sīlavantaṃ vadaññuṃ sayameva bhogehi nimantayanti kammaṃ karitvā punamāharesi.
Ito cuto 2- dakkhasi tattha rāja kākolasaṅghehi vikassamānaṃ 3- taṃ khajjamānaṃ niraye vasantaṃ kākehi gijjhehi ca soṇakehi 4- @Footnote: 1 Yu. akammasīlo . 2 Sī. Yu. gato . 3 Sī. Yu. kākoḷasaṅghehipi kaḍḍhamānaṃ. @ 4 Ma. senakehi. Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
Andhatamaṃ tattha na candasuriyā nirayo sadā tumulo ghorarūpo sā neva ratti na divā paññāyati tathāvidhe ko vicare dhanatthiko.
|879.1| Savalo ca sāmo ca duve suvāṇā pavaḍḍhakāyā balino mahantā khādanti dantehi ayomayehi ito panuṇṇaṃ paraloke patantaṃ 1- . |879.2| Taṃ khajjamānaṃ niraye vasantaṃ luddehi vāḷehi aghammigehi sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
|880.1| Usūhi sattīhi [2]- sunissitāhi hananti vijjhanti ca paccāmittā kālūpakālā nirayamhi ghore pubbe naraṃ dukkaṭakammakāriṃ. |880.2| Taṃ haññamānaṃ niraye vajantaṃ kucchismiṃ passasmiṃ vipphālitūdaraṃ @Footnote: 1 Ma. paralokapattaṃ . 2 Ma. ca. Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
|881.1| Sattī usū tomarabhiṇḍivālā vividhāvudhaṃ vassati tattha devo patanti aṅgāramivaccimanto sīlāsanī vassati luddakamme. |881.2| Uṇho ca vāto nirayamhi dussaho na tamhi sukhaṃ labhati 1- ittaraṃpi tantaṃ vidhāvantamalenamāturaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
Sandhāvamānaṃpi 2- rathesu yuttaṃ sañjotibhūtaṃ paṭhaviṃ kamantaṃ patodalaṭṭhīhi sucodayantaṃ 3- ko codaye paraloke sahassaṃ.
Tamāruhantaṃ khurasañcitaṃ giriṃ vibhiṃsanaṃ pajjalitaṃ bhayānakaṃ sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
Tamāruhantaṃ pabbatasannikāsaṃ aṅgārarāsiṃ jalitaṃ bhayānakaṃ @Footnote: 1 Ma. labbhati . 2 Sī. Yu. sandhāvamānaṃ taṃ . 3 Sī. Yu. sucodiyantaṃ. Sandaḍḍhagattaṃ 1- kapaṇaṃ rudantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
|885.1| Abbhakūṭasamā uccā kaṇṭakāhi citā 2- dumā ayomayehi tikkhehi naralohitapāyibhi. |885.2| Tamāruhanti nāriyo narā ca paradāragū coditā sattihatthehi yamaniddesakāribhi. |885.3| Tamāruhantaṃ niraye simbaliṃ ruhiramakkhitaṃ vidaddhakāyaṃ 3- vitacaṃ āturaṃ gāḷhavedanaṃ. |885.4| Passasantaṃ muhuṃ uṇhaṃ pubbakammāparādhikaṃ dummagge vitacaṃ gattaṃ ko taṃ yāceyya taṃ dhanaṃ.
|886.1| Abbhakūṭasamā uccā asipattacitā dumā ayomayehi tikkhehi naralohitapāyibhi. |886.2| Tamāruhantaṃ asipattapādapaṃ asīhi tikkhehi ca chijjamānaṃ sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ ko codaye paraloke sahassaṃ.
Tato nikkhantamattantaṃ asipattanirayā 4- dumā 5- sampatitaṃ vetaraṇiṃ ko taṃ yāceyya taṃ dhanaṃ.
|888.1| Kharā khārodakā tattā duggā vetaraṇī nadī ayopokkharasañchannā tikkhapattehi sandati. @Footnote: 1 Ma. sudaḍḍhagattaṃ . 2 Ma. kaṇṭakanicitā . 3 Ma. vidaḍḍhakāyaṃ . 4 Ma. asipattācitā. @ 5 Sī. Yu. dukhā. |888.2| Tattha sañchinnagattantaṃ vuyhantaṃ ruhiramakkhitaṃ vetaraññe anālambe ko taṃ yāceyya taṃ dhanaṃ.
|889.1| Vedhāmi rukkho viya chijjamāno disaṃ na jānāmi pamuḷhasañño bhayānutappāmi mahāva 1- me bhayā sutvāna gāthā 2- tava bhāsitā ise. |889.2| Āditte vārimajjhaṃ va dīpaṃvogherivaṇṇave 3- andhakāreva pajjoto tvannosi saraṇaṃ ise. |889.3| Atthañca dhammañca anusāsa maṃ ise atītamaddhā aparādhitaṃ mayā ācikkha me nārada suddhimaggaṃ yathā ahaṃ no nirayaṃ pateyyaṃ.
|890.1| Yathā ahu dhataraṭṭho vessāmitto ca aṭṭhako yamadatti 4- usinnaro(sivirājā 5-) paricārikā 6- samaṇabrāhmaṇānaṃ |890.2| ete caññe ca rājāno ye saggavisayaṃ 7- gatā. Adhammaṃ parivajjetvā dhammañcara mahīpati |890.3| annahatthā ca te byamhe ghosayantu pure tava. Ko chāto ko ca tasito ko mālaṃ ko vilepanaṃ nānārattānaṃ vatthānaṃ ko naggo paridahissati. @Footnote: 1 Ma. mahā ca . 2 Ma. kathā . 3 Ma. dīpaṃvoghe mahaṇṇave . 4 Sī. yamataggi. @Ma. yāmataggi . 5 Ma. usindaro cāpi sivī ca rājā . 6 Ma. paricārakā. @ 7 Sī. Yu. sakkavisayaṃ. |890.4| Ko panthe chattamādeti 1- pādukā ca mudū subhā iti sāyañca pāto ca ghosayantu pure tava. |890.5| Jiṇṇaṃ posaṃ gavassañca māssu yuñja yathā pure parihārañca dajjāsi adhikārakato balī.
|891.1| Kāyo te rathasaññāto manosārathiko lahu avihiṃsāsāritakkho saṃvibhāgapaṭicchado. |891.2| Pādasaññamanemiyo hatthasaññamapakkharo kucchisaññamanabbhanto vācāsaññamakūjano. |891.3| Saccavākyasamattaṅgo apesuññasusaññato girāsakhilanelaṅgo mitabhāṇisilesito. |891.4| Saddhālobhasusaṅkhāro nivātañjalikubbaro athaddhatānatīsāko sīlasaṃvaranaddhano. |891.5| Akkodhanamanugghāṭī dhammapaṇḍarachattako bāhusaccamupālambo 2- ṭhiticittamupādhiyo. |891.6| Kālaññutācittasāro vesārajjatidaṇḍako nivātavuttiyottaṅgo 3- anatimānayugo lahu. |891.7| Alīnacittasanthāro vuḍḍhisevirajohato 4- sati patodo dhīrassa dhiti yogo ca rasmiyo. |891.8| Mano dantaṃ pathaṃ neti samadantehi vājibhi 5- @Footnote: 1 Ma. chattamāneti . 2 Ma. ...mapālambo . 3 Ma. ...yottako . 4 vuḍḍhisevī @rajohatotipi . 5 vāhibhītipi pāṭho. Icchā lobho ca kummaggo ujumaggo ca saññamo. |891.9| Rūpe sadde rase gandhe vāhanassa padhāvato paññā ākoṭanī rāja tattha attāva sārathi. |891.10| Sace etena yānena samacariyā daḷhā dhiti sabbakāmaduho rāja na jātu nirayaṃ vajeti.
|892.1| Alāto devadattosi sunāmo āsi bhaddaji vijayo sārīputtosi moggallānosi vījako. |892.2| Sunakkhatto licchaviputto guṇo āsi acelako ānando sā rucā āsi yā rājānaṃ pasādayi. |892.3| Uruvelakassapo rājā pāpadiṭṭhi tadā ahu mahābrahmā bodhisatto evaṃ dhāretha jātakanti. Mahānāradakassapajātakaṃ aṭṭhamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๘ ข้อ ๘๓๔
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘