นิโครธมิคชาดก
ว่าด้วยการเลือกคบ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๒ · บรรทัด ๗๘ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ในพระวิหารเชตวัน ทรงปรารภภิกษุณีผู้เป็นมารดาของพระกุมารกัสสปเถระ จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า นิโคฺรธเมว เสวยฺย ดังนี้.
ได้ยินว่า ภิกษุณีนั้น ได้เป็นธิดาของเศรษฐีผู้มีทรัพย์มากในนครราชคฤห์ มีกุศลมูลหนาแน่น มีสังขารอันย่ำยีแล้ว เป็นปัจฉิมภวิกสัตว์ (สัตว์ผู้มีภพสุดท้าย) อุปนิสัยแห่งพระอรหัตโพลงอยู่ในหทัยของนาง เหมือนประทีปโพลงอยู่ภายในหม้อ ฉะนั้น. ครั้งนั้น จำเดิมแต่กาลที่รู้จักตนแล้วธิดาของเศรษฐีนั้น ไม่ยินดีในเรือน มีความประสงค์จะบวช จึงกล่าวกะบิดามารดาว่า ข้าแต่คุณพ่อและคุณแม่ จิตใจของข้าพเจ้าไม่ยินดีในฆราวาสข้าพเจ้ามีความประสงค์จะบวชในพระพุทธศาสนาอันเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ท่านทั้งหลายจงให้ข้าพเจ้าบวชเถิด. บิดามารดากล่าวว่า แม่ เจ้าพูดอะไรตระกูลนี้มีทรัพย์สมบัติมาก และเจ้าก็เป็นธิดาคนเดียวของเราทั้งหลาย เจ้าไม่ควรจะบวช. นางแม้จะอ้อนวอนอยู่บ่อย ๆ ก็ไม่ได้การบรรพชาจากสำนักของบิดามารดา จึงคิดว่า ช่างเถอะ เราไปตระกูลสามียังสามีให้โปรดปรานแล้วจักบวช. นางเจริญวัยแล้วไปยังตระกูลสามี เป็นผู้มีศีลมีกัลยาณธรรมครองเหย้า. เรือน. ลำดับนั้น เพราะอาศัยการอยู่ร่วม นางก็ตั้งครรภ์. นางไม่รู้ว่าตั้งครรภ์. ครั้งนั้น เขาโฆษณางานนักขัตฤกษ์ในพระนคร ชาวพระนครทั้งสิ้นพากันเล่นงานนักขัตฤกษ์. พระนครได้มีการประดับตกแต่งเหมือนดังเทพนครก็เมื่อการเล่นนักขัตฤกษ์แม้จะใหญ่ยิ่งเพียงนั้น เป็นไปอยู่ นางก็ไม่ลูบไล้ร่างกายของตน ไม่ประดับประดา เที่ยวไปด้วยเพศตามปกตินั่นเอง. ลำดับนั้นสามีกล่าวกะนางว่า นางผู้เจริญ นครทั้งสิ้นอาศัยนักขัตฤกษ์ แต่เธอไม่ปฏิบัติร่างกาย ไม่ทำการตกแต่ง เพราะเหตุไร. นางจึงกล่าวว่า ข้าแต่ลุกเจ้าร่างกายเต็มด้วยซากศพ ๓๒ ประการทีเดียว ประโยชน์อะไรด้วยร่างกายนี้ที่ประดับแล้ว เพราะกายนี้ เทวดา พรหมไม่ได้นิรมิต ไม่ใช่สำเร็จด้วยทองด้วยแก้วมณี ด้วยจันทน์เหลือง ไม่ใช่เกิดจากห้องแห่งดอกบุณฑริก ดอกโกมุท และดอกอุบลเขียว แต่เต็มไปด้วยคูถ ไม่สะอาด ไม่ใช่เต็มด้วยอมฤตโอสถ โดยที่แท้ เกิดในซากศพ มีมารดาบิดาเป็นแดนเกิด มีการขัดสีและการนวดฟั้นเป็นนิตย์ และมีการแตกทำลายและการกระจัดกระจายไปเป็นธรรมดา รกป่าช้า อันตัณหายึดจับ เป็นเหตุแห่งความโศก เป็นวัตถุที่ตั้งแห่งความร่ำไร เป็นที่อยู่อาศัยแห่งโรคทั้งปวง เป็นที่รับเครื่องกรรมกรของเสียภายใน ไหลออกภายนอกเป็นนิตย์ เป็นที่อยู่ของหมู่หนอนหลายตระกูลจะไปยังป่าช้า มีความตายเป็นที่สุด แม้จะเปลี่ยนแปลงไปในคลองจักษุของชาวโลกทั้งปวง
กายประกอบด้วยกระดูกและเอ็น ฉาบทาด้วย หนังและเนื้อ เป็นกายที่ถูกผัวหนึ่งปกปิดไว้ ไม่ ปรากฏตามความเป็นจริง เต็มด้วยลำไส้ใหญ่ เต็มด้วย ท้องด้วยตับ หัวไส้ เนื้อหัวใจ ปอด ไต ม้าม น้ำมูก นำลาย เหงื่อ มันข้นเลือด ไขข้อ ดี และมันเหลว เมื่อเป็นเช่นนั้น ของไม่สะอาดย่อมไหลออกจากช่อง ทั้ง ๙ ของกายนั้นทุกเมื่อ คือ ขี้ตาไหลออกจากตา ขี้หูไหลออกจากหู และน้ำมูกไหลออกจากจมูก บาง คราวออกทางปาก ดีและเสมหะย่อมไหลออกจากกาย เป็นหยดเหงื่อ เมื่อเป็นอย่างนั้นศีรษะของกายนั้นเป็น โพรงเต็มด้วยมันสมอง คนพาลถูกอวิชชาห่อหุ้ม จึง สำคัญโดยความเป็นของงดงาม กายมีโทษอนันต์ เปรียบเสมอด้วยต้นไม้พิษเป็นที่อยู่ของสรรพโรคล้วน เป็นของทุกข์ ถ้ากลับเอาภายในของกายนี้ออกข้าง นอก ก็จะต้องถือท่อนไม้คอยไล่กาและสุนัขเป็นแน่. กายไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น เป็นดังซากศพ เปรียบ เหมือนส้วม ผู้มีจักษุติเตียน แต่คนเขลาเพลิดเพลินอัน หนังสดปกปิดไว้ไม้ทวาร ๙ แผลใหญ่ ของไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น ไหลออกรอบด้าน ก็ในกาลใดกายนั้น นอนตายขึ้นพองมีสีเขียวคล้ำ ถูกทอดทิ้งไว้ในสุสาน ในกาลนั้น ญาติทั้งหลายย่อมไม่ห่วงอาลัย สุนัขบ้าน สุนัขจิ้งจอกย่อมเคี้ยวกินกายนั้น และนกตะกรุม หนอน กา แร้ง และสัตว์ทั้งปวงอื่น ๆ ย่อมเคี้ยวกิน ก็ภิกษุผู้มีญาณในศาสนานี้นั่นแล ได้ฟังพระพุทธพจน์ แล้ว ย่อมรู้แจ้งกายนั้น ย่อมเห็นตามเป็นจริงแลว่า ร่างกายนี้ฉันใด ร่างกายนั่นก็ฉันนั้น ร่างกายนั่นฉันใด ร่างกายนี้ก็ฉันนั้น ข้าพเจ้าคายความเพลิดเพลินใน
กายทั้งกายในและภายนอกเสียแล้ว. ข้าแต่พระลูกเจ้า ข้าพเจ้าจักประดับประดาร่างกายนี้ทำอะไร การกระทำความประดับกายนี้ ย่อมเป็นเหมือนกระทำจิตรกรรมภายนอกหม้อ ซึ่งเต็มด้วยคูถเศรษฐีบุตรได้ฟังคำของนางดังนั้นจึงกล่าวว่า นางผู้เจริญ เธอเห็นโทษทั้งหลายอย่างนี้แห่งร่างกายนี้ เพราะเหตุไรจึงไม่บวช. นางกล่าวว่า ข้าแด่พระลูกเจ้าข้าพเจ้าเมื่อได้บวช จะบวชวันนี้แหละ. เศรษฐีบุตรกล่าวว่า ดีแล้ว ฉันจักให้เธอบวช. แล้วบำเพ็ญมหาทาน กระทำมหาสักการะ แล้วนำไปสำนักของภิกษุณีด้วยบริวารใหญ่ เมื่อจะให้นางบวช ได้ให้บวชในสำนักของภิกษุณีผู้เป็นผูกฝ่ายของพระเทวทัต. นางได้บรรพชาแล้วมีความดำริเต็มบริบูรณ์ ดีใจแล้ว. ครั้งนั้น เมื่อครรภ์ของนางแก่แล้ว ภิกษุณีทั้งหลายเห็นความที่อินทรีย์ทั้งหลายแปรเป็นอื่นไป ความที่หลังมือและเท้าบวม และความที่พื้นต้องใหญ่จึงถามนางว่า แม่เจ้า เธอปรากฏเหมือนมีครรภ์ ที่อะไรกัน ? ภิกษุณีนั้นกล่าวว่า แม่เจ้าทั้งหลาย ข้าพเจ้าก็ไม่รู้ว่า เหตุชื่อนี้ แต่ศีลของข้าพเจ้ายังบริบูรณ์อยู่. ลำดับนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นจึงนำนางภิกษุณีนั้นไปยังสำนักของพระเทวทัต ถามพระเทวทัตว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า กุลธิดานี้ยังสามีให้โปรดปรานได้โดยยาก จึงได้บรรพชา ก็บัดนี้ ครรภ์ของนางปรากฏ ข้าพเจ้าทั้งหลายย่อมไม่รู้ว่ากุลธิดานี้ได้ตั้งครรภ์ในเวลาเป็นคฤหัสถ์ หรือในเวลาบวชแล้ว บัดนี้ ข้าพเจ้าทั้งหลายจะกระทำอย่างไร. เพราะความที่คนไม่รู้ และเพราะขันติ เมตตา และความเอ็นดูไม่มี พระเทวทัตจึงคิดอย่างนี้ว่า ความครหานินทาจักเกิดแก่เราว่า ภิกษุณีผู้อยู่ในฝ่ายของพระเทวทัตมีครรภ์ แต่พระเทวทัตกลับเพิกเฉยเสีย เราให้ภิกษุณีนี้สึกจึงจะควร. พระเทวทัตนั้นไม่พิจารณา แล่นออกไปเหมือนกลิ้งก้อนหิน กล่าวว่า พวกท่านจงให้ภิกษุณีนั้นสึก ภิกษุณีเหล่านั้นฟังคำของพระเทวทัตแล้ว ลุกขึ้นไหว้แล้วไปยังสำนักลำดับนั้น ภิกษุณีสาวนั้นกล่าวกะภิกษุณีทั้งหลายว่า แม่เจ้าทั้งหลาย พระเทวทัตเถระไม่ใช่พระพุทธเจ้า การบรรพชาของเราในสำนักของพระเทวทัตนั้น ก็หามิได้ก็บรรพชาของเราในสำนักของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นบุคคลเลิศขึ้นโลก อนึ่ง บรรพชานั้น เราได้โดยยาก ท่านทั้งหลายอย่าทำให้การบรรพชานั้นอันตรธานหายไปเสียเลย มาเถิดท่านทั้งหลาย จงพาเราไปยังพระเชตวัน ในสำนักของพระศาสดา ภิกษุณีทั้งหลายจึงพาภิกษุณีสาวนั้นไปจากกรุงราชคฤห์สิ้นหนทาง ๔๕ โยชน์ถึงพระเชตวันมหาวิหารโดยลำดับถวายบังคมพระศาสดาแล้วกราบทูลเรื่องนั้นให้ทรงทราบ.
พระศาสดาทรงพระดำริว่า ภิกษุณีนี้ตั้งครรภ์ในเวลาเป็นคฤหัสถ์โดยแท้ แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น พวกเดียรถีย์จักได้โอกาสว่า พระสมณโคดมพาภิกษุณีที่พระเทวทัตทิ้งแล้วเที่ยวไปอยู่ เพราะฉะนั้น เพื่อจะตัดถ้อยคำนี้ควรจะวินิจฉัยอธิกรณ์นี้ในท่ามกลางบริษัทซึ่งมีพระราชา ในวันรุ่งขึ้น จึงให้ทูลเชิญพระเจ้าโกศล และเชิญมหาอนาถบิณฑิกเศรษฐี จูฬอนาถบิณฑิกเศรษฐีนางวิสาขามหาอุบาสิกา และตระกูลใหญ่ ๆ อื่น ๆ ที่มีชื่อเสียง ในเวลาเย็นเมื่อบริษัททั้ง ๔ ประชุมกันแล้ว จึงตรัสเรียกพระอุบาลีเถระมาว่า เธอจงไปชำระกรรมของภิกษุณีสาวนี้ ในท่ามกลางบริษัท ๔. พระเถระทูลรับพระดำรัสแล้ว จึงไปยังท่ามกลางบริษัท นั่งบนอาสนะที่เขาตกแต่งไว้เพื่อตน แล้วให้เรียกนางวิสาขาอุบาสิกามาตรงเบื้องพระพักตร์ของพระราชา ให้รับอธิกรณ์นี้ว่า ดูก่อนวิสาขา ท่านจงไป จงรู้โดยถ่องแท้ว่า ภิกษุณีสาวนี้บวชในเดือนโน้น วันโน้น แล้วจงรู้ว่าเธอได้มีครรภ์นี้ก่อนหรือหลังบวช มหาอุบาสิการับคำแล้วจึงให้วงม่าน ตรวจดูที่สุดมือ เท้า สะดือ และต้องของภิกษุณีสาวภายในม่าน นับเดือนและวัน รู้ว่านางได้ตั้งครรภ์ในภาวะเป็นคฤหัสถ์โดยถ่องแท้ จึงไปยังสำนักของพระเถระแล้วบอกเนื้อความนั้น. พระเถระได้กระทำภิกษุณีนั้นให้เป็นผู้บริสุทธิ์ ในท่ามกลางบริษัท ๔. ภิกษุณีนั้นเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วไหว้ภิกษุสงฆ์และถวายบังคมพระศาสดา แล้วไปยังสำนักนั่นแล พร้อมกับภิกษุณีทั้งหลาย ภิกษุณีนั้น อาศัยครรภ์แก่แล้ว ได้ตลอดบุตรมีอานุภาพมาก ผู้ตั้งความปรารถนาไว้แทบบาทมูลของพระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ.
ครั้นวันหนึ่ง พระราชาเสด็จไปโดยใกล้ ๆ สำนักของภิกษุณี ได้ทรงสดับเสียงทารก จึงตรัสถามอำมาตย์ทั้งหลาย. อำมาตย์ทั้งหลายรู้เหตุนั้นจึงกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทพ ภิกษุณีสาวนั้น ตลอดบุตรแล้ว นั่นเสียงของบุตรภิกษุณีสาวนั้นนั่นเอง. พระราชาตรัสว่า แน่ะพนาย ชื่อว่าการปรนนิบัติทารกเป็นเครื่องกังวลสำหรับภิกษุณีทั้งหลาย พวกเราจักปรนนิบัติทารกนั้นพระราชาทรงไห้มอบทารกนั้นแก่หญิงฟ้อนทั้งหลาย ให้เติบโตโดยการบริหารดูแลอย่างกุมาร. ก็ในวันตั้งชื่อกุมารนั้น ได้ตั้งชื่อว่ากัสสป ครั้งนั้น คนทั้งหลายรู้กันว่า กุมารกัสสป เพราะเจริญเติบโต ด้วยการบริหารอย่างกุมารในเวลามีอายุได้ ๗ ขวบ กุมารกัสสปนั้นบวชในสำนักของพระศาสดา พอมีอายุ ๒๐ ปีบริบูรณ์ก็ได้อุปสมบท เมื่อกาลเวลาล่วงไป ได้เป็นผู้กล่าวธรรมอันวิจิตร ในบรรดาพระธรรมกถึกทั้งหลาย. ลำดับนั้น พระศาสดาทรงตั้งพระกุมารกัสสนั้น ไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ ด้วยพระดำรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุมารกัสสปนี้ เป็นเลิศแห่งสาวกทั้งหลายของเรา ผู้กล่าวธรรมอันวิจิตร ภายหลังพระกุมารกัสสปนั้นบรรลุพระอรหัต ในเพราะวัมมิกสูตร. แม้ภิกษุณีผู้เป็นมารดาของพระกุมารกัสสปนั้น เห็นแจ้งแล้วบรรลุพระอรหัต. พระกุมารกัสสปเถระปรากฏในพระพุทธศาสนา ประดุจพระจันทร์เพ็ญในท่ามกลางท้องฟ้าฉะนั้น.
อยู่มาวันหนึ่ง พระตถาคตเสด็จกลับจากบิณฑบาต ภายหลังภัตประทานโอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายแล้วเสด็จเข้าพระคันธกุฎี ภิกษุทั้งหลายรับพระโอวาทแล้ว ให้ภาคกลางวันหมดไปในที่เป็นที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันของตน ๆ ในเวลาเย็น ประชุมกันในโรงธรรมสภา นั่งพรรณนาพระพุทธคุณว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระเทวทัตทำคนทั้งสอง คือ พระกุมารกัสสปเถระและพระเถรีให้พินาศ เพราะความที่ตนไม่รู้ และเพราะความไม่มีขันติและเมตตาเป็นต้น แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเป็นปัจจัยแก่ท่านทั้งสองนั้น เพราะพระองค์เป็นพระธรรมราชา และเพราะทรงถึงพร้อมด้วยพระขันติพระเมตตา และความเอ็นดู. พระศาสดาเสด็จมายังโรงธรรมสภาด้วยพุทธลีลาประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ แล้วตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบัดนี้พวกเธอนั่งสนทนากันด้วยเรื่องอะไรหนอ ? ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่าด้วยเรื่องพระคุณของพระองค์เท่านั้น แล้วกราบทูลเรื่องทั้งปวงให้ทรงทราบพระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเป็นปัจจัยและเป็นที่พึ่งแก่ชนทั้งสองนี้ ในบัดนี้เท่านั้น หามิได้ แม้ในกาลก่อน ก็ได้เป็นแล้วเหมือนกัน. ภิกษุทั้งหลายจึงทูลอ้อนวอนพระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อต้องการให้เรื่องนั้นแจ่มแจ้ง. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงกระทำเหตุอันระหว่างภพปกปิดไว้ให้ปรากฏดังต่อไปนี้.
ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติในนครพาราณสีฝ่ายพระโพธิสัตว์ทรงถือปฏิสนธิตนกำเนิดมฤคชาติ. พระโพธิสัตว์เมื่อออกจากท้องของมารดา ได้มีสีเหมือนดังสีทอง นัยน์ตาทั้งสองของเนื้อนั้น ได้เป็นเช่นกับลูกแก้วมณีกลม เขาทั้งคู่มีวรรณะดังเงิน หน้ามีวรรณะดังกองผ้ากัมพลแดง ปลายเท้าหน้าและเท้าหลัง เหมือนทำบริกรรมด้วยรสน้ำครั้ง ขนหางได้เป็นเหมือนขนจามรี ก็ร่างกายของเนื้อนั้นใหญ่มีขนาดเท่าลูกน้ำ เนื้อนั้นมีบริวาร ๕๐๐. โดยชื่อ มีชื่อว่า นิโครธมิคราช สำเร็จการอยู่ในป่า. ก็ในที่ไม่ไกลแห่งพระยาเนื้อนิโครธนั้น มีเนื้อแม้อื่นซึ่งมีเนื้อ ๕๐๐ เป็นบริวาร มีช่อว่า สาขะ อาศัยอยู่ แม้เนื้อสาขะก็มีวรรณะดุจสีทอง. สมัยนั้น พระเจ้าพาราณสีทรงขวนขวายในการฆ่าเนื้อ เว้นเนื้อไม่เสวย ทรงกระทำพวกมนุษย์ให้ขาดการงาน ยังชาวนิคมและชนบททั้งปวงให้ประชุมกัน แล้วเสด็จไปฆ่าเนื้อทุกวัน. พวกมนุษย์คิดกันว่า พระราชานี้ทรงทำพวกเราให้ขาดการงานถ้ากระไร พวกเราวางเหยื่อของเนื้อไว้ในพระราชอุทยาน จัดน้ำดื่มไว้ให้พร้อม ต้อนเนื้อเป็นอันมากให้เข้าไปยังพระราชอุทยานแล้วปิดประตูมอบถวายพระราชา มนุษย์เหล่านั้นทั้งหมดจึงปลูกผักที่เป็นเหยื่อของเนื้อไว้ในพระราชอุทยาน จัดน้ำดื่มไว้ให้พร้อม แล้วประกอบประตู ถือบ่วง มือถืออาวุธนานาชนิดมีค้อนเป็นต้น เข้าป่าแสวงหาเนื้อ คิดว่า พวกเราจักจับเนื้อทั้งหลายที่อยู่ตรงกลาง จึงล้อมที่ประมาณ ๑ โยชน์ เมื่อร่นเข้ามาได้ล้อมที่เป็นที่อยู่ของเนื้อนิโครธและเนื้อสาขะไว้ตรงกลาง ครั้น เห็นหมู่เนื้อนั้นจึงเอาไม้ค้อนดีต้นไม้ พุ่มไม้เป็นต้น และดีพื้นดิน ไล่หมู่เนื้อออกจากที่รกชัฎ พากันเงื้ออาวุธทั้งหลายมีดาบ หอกและธนูเป็นต้น บันลือเสียงดัง ต้อนหมู่เนื้อนั้นให้เข้าพระราชอุทยานแล้วปิดประตู พากันเข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วกราบทูลว่าข้าแต่สมมติเทพ เมื่อพระองค์เสด็จไปทรงฆ่าเนื้อเป็นประจำ ทรงทำการงานของข้าพระองค์ทั้งหลายให้เสียหาย พวกข้าพระองค์ อันเนื้อทั้งหลายมาจากป่าเต็มพระราชอุทยานของพระองค์ ตั้งแต่นี้ไป พระองค์จะได้เสวยเนื้อของมฤคเหล่านั้น แล้วทูลลาพระราชาพากันหลีกไป.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๕ หน้า ๒๓๓–๒๔๕ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เอกกนิบาตชาดก ๔๗ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๗ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
2 Nigrodhamigajātakaṃ
nigrodhameva seveyyāti imaṃ satthā jetavane viharanto kumārakassapattherassa mātaraṃ bhikkhuniṃ ārabbha kathesi.
Sā kira rājagahanagare mahāvibhavassa seṭṭhino dhītā ahosi ussannakusalamūlā parimadditasaṅkhārā pacchimabhavikasattā. Antokūṭe padīpo viya tassā hadaye arahattūpanissayo jalati. Atha sā attānaṃ jānanakālato paṭṭhāya gehe anabhiratā pabbajitukāmā hutvā mātāpitaro āha ammatātā mayhaṃ gharāvāse cittaṃ nābhiramati ahaṃ niyyānike buddhasāsane pabbajitukāmā pabbājetha manti. Amma kiṃ vadesi imaṃ kulaṃ bahuvibhavaṃ tvañca amhākaṃ ekadhītā na labbhā tayā pabbajitunti. Sā punappunaṃ yācitvāpi mātāpitūnaṃ santikā pabbajjaṃ alabhamānā cintesi hotu patikulaṃ gatā sāmikaṃ ārādhetvā pabbajissāmīti. Sā vayappattā patikulaṃ gantvā sīlavatī kalyāṇadhammā agāraṃ ajjhāvasi. Athassā Saṃvāsamanvāya kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhahi. Sā gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ na aññāsi. Atha tasmiṃ nagare nakkhattaṃ ghosayiṃsu. Sakalanagaravāsino nakkhattaṃ kīḷiṃsu. Nagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkatapaṭiyattaṃ ahosi. Sā pana tāva uḷārāyapi nakkhattakīḷāya vattamānāya attano sarīraṃ na vilimpati nālaṅkaroti pakativeseneva carati. Atha naṃ sāmiko āha bhadde sakalanagaraṃ nakkhattanissitaṃ tvaṃ pana sarīraṃ na paṭijaggasi alaṅkāraṃ na karosi kiṃkāraṇāti. Sā āha ayyaputta dvattiṃsāyameva kuṇapehi pūritaṃ sarīraṃ kiṃ iminā alaṅkatena ayaṃ hi kāyo neva devatānimmito na brahmanimmito na suvaṇṇamayo na maṇimayo na haricandanamayo na puṇḍarīkakumudanīluppalagabbhasambhūto gūthaparipuṇṇo asuci na amatosadhaparipūrito atha kho kuṇape jāto mātāpetikasambhavo niccucchādanaparimaddana- bhedanaviddhaṃsanadhammo kaṭasivaḍḍhano taṇhupādinno sokānaṃ nidānaṃ paridevānaṃ vatthu sabbarogānaṃ āsayo kammakaraṇānaṃ paṭiggaho antopūti bahi niccaṃ paggharati kimikulānaṃ āvāso sīvatthikapāyāto maraṇapariyosāno sabbalokassa cakkhupathe parivattamānopi
aṭṭhinahārusaṃyutto tacamaṃsavilepano
chaviyā kāyo paṭicchanno yathābhūtaṃ na dissati
antapūro udarapūro yakapeḷassa vatthino
hadayassa papphāsassa vakkassa pihakassa ca
Siṅghāṇikāya kheḷassa sedassa medakassa ca
lohitassa lasikāya pittassa ca vasāya ca.
Athassa navahi sotehi asūci savati sabbadā
akkhimhā akkhigūthako kaṇṇamhā kaṇṇagūthako
siṅghāṇikā ca nāsāto mukhena vamati ekadā
pittaṃ semhañca vamati kāyamhā sedajallikā.
Athassa susiraṃ sīsaṃ matthaluṅgena pūritaṃ.
Subhato maññatī bālo avijjāya purakkhato.
Anantādīnavo kāyo visarukkhasamūpamo
āvāso sabbarogānaṃ puñjo dukkhassa kevalo.
Sace imassa kāyassa anto bāhirato siyā
daṇḍaṃ nūna gahetvāna kākasoṇe nivāraye.
Duggandho asucīkāyo kuṇapo ukkarūpamo
nindito cakkhubhūtehi kāyo bālābhinandito
allacammapaṭicchanno navadvāro mahāvaṇo
samantato paggharati asucipūtigandhiyo.
Yadā ca so mato seti uddhumāto vinīlako
apaviṭṭho susānasmiṃ anapekkhā honti ñātayo
khādanti naṃ suvāṇā ca siṅgālā ca bakā kimi
kākā gijjhā ca khādanti ye caññe sabbapāṇino.
Sutvāna buddhavacanaṃ bhikkhu ca ñāṇavā idha
so kho naṃ abhijānāti yathābhūtaṃ hi passati
yathā idaṃ tathā etaṃ yathā etaṃ tathā idaṃ
ajjhattañca bahiddhā ca kāye nandaṃ virajjahaṃ. Ayyaputta imaṃ kāyaṃ alaṅkaritvā kiṃ karissāmi nanu imassa alaṅkatakaraṇaṃ gūthapuṇṇaghaṭassa bahicittakammakaraṇaṃ viya hotīti. Seṭṭhiputto taṃ tassā vacanaṃ sutvā āha bhadde tvaṃ imassa sarīrassa evaṃ dose passamānā kasmā na pabbajissasīti. Ayyaputta ahaṃ pabbajjaṃ labhamānā ajjeva pabbajeyyanti. Seṭṭhiputto sādhu ahaṃ taṃ pabbājessāmīti vatvā mahādānaṃ pavattetvā mahāsakkāraṃ katvā mahantena parivārena bhikkhunūpassayaṃ netvā naṃ pabbājento devadattapakkhiyānaṃ bhikkhunīnaṃ santike pabbājesi. Sā pabbajjaṃ labhitvā paripuṇṇasaṅkappā attamanā ahosi. Athassā gabbhe paripākaṃ gacchante indriyānaṃ aññathattaṃ hatthapādapiṭṭhīnaṃ bahalattaṃ udarapaṭalassa ca mahattaṃ disvā bhikkhuniyo taṃ pucchiṃsu ayye tvaṃ gabbhinī viya paññāyasi kiṃ etanti. Ayyā idaṃ nāma kāraṇanti na jānāmi sīlampana me paripuṇṇanti. Atha naṃ tā bhikkhuniyo devadattassa santikaṃ netvā devadattaṃ pucchiṃsu ayya ayaṃ kuladhītā kicchena sāmikaṃ ārādhetvā pabbajjaṃ labhi idāni panassā gabbho paññāyati mayaṃ imassa gabbhassa gihikāle vā pabbajitakāle vā laddhabhāvaṃ na jānāma kiṃdāni Karomāti. Devadatto attano abuddhabhāvena khantimettānudayānañca natthitāya evaṃ cintesi devadattassa pakkhikā bhikkhunī kucchiyā gabbhaṃ pariharati devadatto pana ajjhupekkhatiyevāti mayhaṃ garahā uppajjissati mayā imaṃ uppabbājetuṃ vaṭṭatīti. So avīmaṃsitvā selaguḷaṃ pavaṭṭayamāno viya pakkhanditvā gacchatha imaṃ upabbājethāti āha. Tā tassa vacanaṃ sutvā uṭṭhāya vanditvā upassayaṃ gatā. Atha sā daharā bhikkhuniyo āha ayyā na devadattatthero buddho napi tassa santike mayhaṃ pabbajjā loke pana aggapuggalassa sammāsambuddhassa santike mayhaṃ pabbajjā sā pana me dukkhena laddhā mā naṃ antaradhāpetha etha maṃ gahetvā satthu santike jetavanaṃ gacchathāti. Tā taṃ ādāya rājagahā pañcacattāḷīsayojanikamaggaṃ atikkamma anupubbena jetavanaṃ patvā satthāraṃ vanditvā tamatthaṃ ārocesuṃ.
Satthā cintesi kiñcāpi gihikāle etissā gabbho patiṭṭhito evaṃ santepi samaṇo gotamo devadattena jahitikaṃ ādāya caratīti aññatitthiyānaṃ okāso bhavissati tasmā imaṃ kathaṃ pacchindituṃ sarājikāya parisāya majjhe imaṃ adhikaraṇaṃ vinicchituṃ vaṭṭatīti. Punadivase rājānaṃ pasenadikosalaṃ mahāanāthapiṇḍikaṃ cūḷaanāthapiṇḍikaṃ visākhaṃ mahāupāsikaṃ aññāni ca abhiññātāni mahākulāni pakkosāpetvā sāyaṇhasamaye catūsu parisāsu sannipatitāsu upālittheraṃ āmantesi Gaccha catupparisamajjhe imissā daharabhikkhuniyā kammaṃ sodhehīti. Sādhu bhanteti thero parisamajjhaṃ gantvā attano paññattāsane nisīditvā rañño purato visākhaṃ upāsikaṃ pakkosāpetvā imaṃ adhikaraṇaṃ paṭicchāpesi gaccha visākhe ayaṃ daharā asukamāse asukadivase pabbajitāti tattato ñatvā imassa gabbhassa pure vā pacchā vā laddhabhāvaṃ jānāhīti. Upāsikā sādhūti sampaṭicchitvā sāṇiṃ parikkhipāpetvā antosāṇiyaṃ daharabhikkhuniyā hatthapādanābhiudarapariyosānāni oloketvā māsadivase samānetvā gihibhāve gabbhassa laddhabhāvaṃ tattato ñatvā therassa santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesi. Thero catuparisamajjhe taṃ bhikkhuniṃ suddhamakāsi. Sā suddhā hutvā bhikkhusaṅghañca satthārañca vanditvā bhikkhunīhi saddhiṃ upassayameva gatā. Sā gabbhassa paripākamanvāya padumuttarapādamūle patiṭṭhitapaṭṭhanaṃ mahānubhāvaṃ puttaṃ vijāyi. Athekadivasaṃ rājā bhikkhunīupassayasamīpena gacchanto dārakasaddaṃ sutvā amacce pucchi. Amaccā taṃ kāraṇaṃ ñatvā deva sā daharabhikkhunī puttaṃ vijāyi tasseva so saddoti āhaṃsu. Bhikkhunīnaṃ bhaṇe dārakajagganannāma palibodho mayaṃ naṃ paṭijaggissāmāti. Rājā taṃ dārakaṃ nāṭakitthīnaṃ dāpetvā kumāraparihārena vaḍḍhāpesi. Nāmagahaṇadivase cassa kassapoti nāmaṃ akaṃsu. Atha naṃ kumāraparihārena vaḍḍhitattā kumārakassapoti sañjāniṃsu. So sattavassikakāle satthu santike pabbajitvā paripuṇṇavīsativasso upasampadaṃ labhitvā gacchante Kāle dhammakathikesu citrakathiko ahosi. Atha naṃ satthā etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ citrakathikānaṃ yadidaṃ kumārakassapoti etadagge ṭhapesi. So pacchā vammikasutte arahattaṃ pāpuṇi. Mātāpissa bhikkhunī vipassitvā maggaphalaṃ pattā. Kumārakassapatthero buddhasāsane gaganamajjhe puṇṇacando viya pākaṭo jāto.
Athekadivasaṃ tathāgato pacchābhatte piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhūnaṃ ovādaṃ datvā gandhakuṭiṃ pāvisi. Bhikkhū ovādaṃ gahetvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu divasabhāgaṃ khepetvā sāyaṇhasamaye dhammasabhāyaṃ sannipatitvā āvuso devadattena attano abuddhabhāvena ceva khantimettādīnañca abhāvena kumārakassapatthero ca therī ca ubho nāsitā sammāsambuddho pana attano dhammarājatāya ceva khantimettānudayasampattiyā ca ubhinnaṃ tesaṃ paccayo jātoti buddhaguṇe vaṇṇayamānā nisīdiṃsu. Satthā baddhalīḷhāya dhammasabhaṃ āgantvā paññattāsane nisīditvā kāya nuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchi. Bhante tumhākameva guṇakathāyāti sabbaṃ ārocayiṃsu. Na bhikkhave tathāgato idāneva imesaṃ ubhinnaṃ paccayo ca patiṭṭhā ca jāto pubbepi ahosiyevāti. Bhikkhū tassatthassāvibhāvatthāya bhagavantaṃ yāciṃsu. Bhagavā bhavantarena paṭicchannaṃ kāraṇaṃ pākaṭaṃ akāsi.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārayamāne bodhisattopi migayoniyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. So mātu kucchito nikkhamanto Suvaṇṇavaṇṇo ahosi. Akkhīnissa maṇiguḷasadisāni ahesuṃ siṅgāni rajatavaṇṇāni mukhaṃ rattakambalapuñjavaṇṇaṃ hatthapādapariyantā lākhārasaparikammakatā viya bāladhi cāmari viya ahosi. Sarīrampanassa mahantaṃ assapotakappamāṇaṃ ahosi. So pañcasataparivāro araññe vāsaṃ kappesi nāmena nigrodhamigarājā nāma. Avidūre panassa aññopi pañcamigasataparivāro sākhamigo nāma vasati. Sopi suvaṇṇavaṇṇo ahosi. Tena samayena bārāṇasirājā migavadhapasuto hoti vinā maṃsena na bhuñjati. Manussānaṃ kammacchedaṃ katvā sabbe negamajanapade sannipātetvā devasikaṃ migavadhaṃ gacchati. Manussā cintesuṃ ayaṃ rājā amhākaṃ kammacchedaṃ karoti yannūna mayaṃ uyyāne migānaṃ nivāpaṃ ṭhapayitvā pānīyaṃ sampādetvā bahū mige uyyānaṃ pavesetvā dvāraṃ bandhitvā rañño niyyādeyyāmāti. Te sabbe uyyāne migānaṃ nivāpatiṇaṃ ropetvā udkaṃ sampādetvā dvāraṃ yojetvā vāgurāni ādāya muggarādinānāvudhahatthā araññaṃ pavisitvā mige pariyesamānā majjhe ṭhite mige gaṇhissāmāti yojanamattaṃ ṭhānaṃ parikkhipitvā saṅkhipamānā nigrodhamigasākhamigānaṃ vasanaṭṭhānaṃ majjhe ca katvā parikkhipiṃsu. Atha naṃ migagaṇaṃ disvā rukkhagumbādayo ca bhūmiṃ ca muggarehi paharantā migagaṇaṃ gahanaṭṭhānato nīharitvā asisattidhanuādīni āvudhāni uggiritvā mahānādaṃ nadantā taṃ migagaṇaṃ uyyānaṃ pavesetvā davāraṃ pidhāya rājānaṃ upasaṅkamitvā deva nivaddhaṃ Migavadhaṃ gacchantā amhākaṃ kammaṃ nāsetha amhehi araññato mige ānetvā tumhākaṃ uyyānaṃ pūritaṃ ito paṭṭhāya tesaṃ maṃsaṃ khādathāti rājānaṃ āpucchitvā pakkamiṃsu.
Rājā tesaṃ vacanaṃ sutvā uyyānaṃ gantvā mige olokento dve suvaṇṇamige disvā tesaṃ abhayaṃ adāsi. Tato paṭṭhāya pana kadāci sāmaṃ gantvā ekaṃ migaṃ vijjhitvā āneti. Kadācissa bhattakārako gantvā vijjhitvā āharati. Migā dhanuṃ disvāva maraṇabhayena tajjitā palāyanti dve tayo pahāre labhitvā kilamantipi gilānāpi honti maraṇaṃpi pāpuṇanti. Migagaṇā taṃ pavuttiṃ bodhisattassa ārocesuṃ. So sākhaṃ pakkosāpetvā āha samma bahū migā nassanti ekaṃsena maritabbe sati ito paṭṭhāya mā kaṇḍena mige vijjhantu dhammagaṇṭhikaṭṭhāne migānaṃ vāro hotu ekadivasaṃ mama parisāya vāro pāpuṇātu ekadivasaṃ tava parisāya pāpuṇātu vārappatto migo gantvā dhammagaṇṭhikāya sīsaṃ ṭhapetvā nipajjatu evaṃ santepi migā bhītā na bhavissantīti. So sādhūti sampaṭicchi. Tato paṭṭhāya vārappatto migo gantvā dhammagaṇṭhikāya gīvaṃ ṭhapetvā nipajjati. Bhattakārako āgantvā tattha nipannakameva gahetvā gacchati. Athekadivasaṃ sākhamigassa parisāya ekissā gabbhinimigiyā vāro pāpuṇāti. Sā sākhaṃ upasaṅkamitvā sāmi ahaṃ gambhinī puttakaṃ vijāyitvā dve janā vāraṃ gamissāma mayhaṃ vāraṃ atikkāmehīti āha. So na sakkā tava vāraṃ aññesaṃ pāpetuṃ tvameva tuyhaṃ puttaṃ jānissasi gacchāhīti āha. Sā tassa santikā anuggahaṃ alabhamānā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesi. So tassā vacanaṃ sutvā cintesi pubbe bodhisattā hi paresaṃ dukkhaṃ disvā attano jīvitaṃ nāpekkhanti attahitato parahitameva tesaṃ garutaraṃ hoti
sayaṃ jīvanti sakuṇā pasū sabbe vane migā
jīvayanti pare dhīrā santo sattahite ratā
vittaṃ aṅgañca pāṇañca cattaṃ tehi hitāya ca.
So samattho bahū satte santāressaṃ sadevake
iminā sārahīnena kāyena ca apuññatā
ahante nūna yaṃ lābhaṃ labhissāmi sayaṃ dhuvanti. Iti cintetvā āha hotu gaccha tvaṃ ahante vāraṃ atikkamissāmīti. Sayaṃ gantvā dhammagaṇṭhikāya sīsaṃ katvā nipajji. Bhattakārako taṃ disvā laddhābhayo migarājā gaṇṭhikāya nipanno kinnu kho kāraṇanti vegena gantvā rañño ārocesi. Rājā tāvadeva rathaṃ āruyha mahantena parivārena gantvā bodhisattaṃ disvā āha samma migarāja nanu mayā tumhākaṃ abhayaṃ dinnaṃ kasmā tvaṃ idha nipannosīti. Mahārāja gabbhinī migī āgantvā mama vāraṃ aññassa migassa pāpehīti āha na sakkā kho pana mayā ekassa maraṇadukakhaṃ aññassa upari khipituṃ svāhaṃ attano jīvitaṃ Tassā datvā tassā santakaṃ maraṇaṃ gahetvā idha nipanno mā aññaṃ kiñci āsaṅkittha mahārājāti. Rājā āha sāmi suvaṇṇamigarāja mayā na tādiso khantimettānudayasampanno manussesupi diṭṭhapubbo tena te pasannosmi uṭṭhehi tuyhañca tassā ca abhayaṃ dammīti. Dvīhi abhaye laddhe avasesā kiṃ karissanti narindāti. Avasesānampi abhayaṃ dammi sāmīti. Mahārāja evaṃpi uyyāneyeva migā abhayaṃ labhissanti sesā kiṃ karissantīti. Etesampi abhayaṃ dammi sāmīti. Mahārāja migā tāva abhayaṃ labhanti sesā catuppādā kiṃ karissantīti. Etesampi abhayaṃ dammi sāmīti. Mahārāja catuppādā tāva abhayaṃ labhanti dijagaṇā kiṃ karissantīti. Etesampi abhayaṃ dammi sāmīti. Mahārāja dijagaṇā tāva abhayaṃ labhissanti udake vasanakamacchā kiṃ karissantīti. Etesampi abhayaṃ dammi sāmīti. Evaṃ mahāsatto rājānaṃ sabbasattānaṃ abhayaṃ yācitvā uṭṭhāya rājānaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā dhammañcara mahārāja mātāpitūsu puttadhītāsu brāhmaṇagahapatikesu negamajānapadesu dhamme caranto samaṃ caranto kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ gamissasīti rañño buddhalīḷhāya dhammaṃ desetvā katipāhaṃ uyyāne vasitvā rañño ovādaṃ datvā migagaṇaparivuto araññaṃ pāvisi. Sāpi kho migadhenu pupphakaṇṇikasadisaṃ puttaṃ vijāyi. So kīḷamāno sākhamigassa santikaṃ gacchati. Atha naṃ mātā tassa santikaṃ gacchantaṃ disvā putta ito paṭṭhāya mā etassa santikaṃ gaccha nigrodhasseva Santikaṃ gaccheyyāsīti ovadantī imaṃ gāthamāha
nigrodhameva seveyya na sākhaṃ upasaṃvase
nigrodhasmiṃ mataṃ seyyo yañce sākhasmi jīvitanti.
Tattha nigrodhameva seveyyāti tāta tvaṃ vā añño vā attano hitakāmo nigrodhameva seveyya bhajeyya naṃ upasaṅkameyya. Na sākhaṃ upasaṃvaseti sākhamigaṃ pana na upasaṃvase upagamma na saṃvaseyya etaṃ nissāya jīvitaṃ na kappeyya. Nigrodhasmiṃ mataṃ seyyoti nigrodharañño pādamūle maraṇampi seyyo varaṃ uttamaṃ. Yañce sākhasmi jīvitanti yampana sākhassa santike jīvitaṃ taṃ neva seyyo na varaṃ uttamanti attho.
Tato paṭṭhāya pana abhayaladdhakā migā manussānaṃ sassāni khādanti. Manussā laddhābhayā imeti mige paharituṃ vā palāpetuṃ vā na visahanti. Te rājaṅgaṇe sannipatitvā rañño tamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā mayā pasannena nigrodhamigarājassa varo dinno ahaṃ rajjaṃ jaheyyaṃ na ca taṃ paṭiññaṃ bhindāmi gacchatha na koci mama vijite mige paharituṃ labhatīti āha. Nigrodhamigo taṃ pavuttiṃ sutvā migagaṇaṃ sannipātāpetvā ito paṭṭhāya paresaṃ sassaṃ khādituṃ na labhathāti mige ovaditvā manussānaṃ ārocāpesi ito paṭṭhāya sassakārakā manussā sassarakkhanatthaṃ vatiṃ mā karontu khettaṃ pana āvijjhitvā paṇṇasaññaṃ bandhantūti. Tato paṭṭhāya kira khettesu paṇṇabandhanasaññā udapādi. Tato paṭṭhāya Paṇṇasaññaṃ atikkamanakamigo nāma natthi. Ayaṃ kira nesaṃ bodhisattato laddhaovādo. Evaṃ migagaṇaṃ ovaditvā bodhisatto yāvatāyukaṃ ṭhatvā saddhiṃ migehi yathākammaṅgato. Rājāpi bodhisattassa ovāde ṭhatvā puññāni katvā yathākammaṅgato.
Satthā na bhikkhave idānevāhaṃ theriyā ca kumārakassapassa ca avassayo jāto pubbepi avassayoyevāti imañca dhammadesanaṃ āharitvā catussaccadesanaṃ vinivaṭṭetvā dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi tadā sākhamigo devadatto ahosi parisāpissa devadattaparisāva migadhenu therī ahosi putto kumārakassapo rājā ānando nigrodhamigarājā pana ahameva ahosīti.
Nigrodhajātakaṃ dutiyaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๕
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗