อุปาหนชาดก
ว่าด้วยอนารยชนย่อมใช้ศิลปะในทางผิด
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๓๑๑ · บรรทัด ๑๗๘๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภพระเทวทัต ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่ายถาปิกตา ดังนี้.
ความย่อมีว่า ภิกษุทั้งหลายสนทนากันในโรงธรรมว่าอาวุโสทั้งหลาย พระเทวทัตบอกคืนอาจารย์กลับเป็นปฏิปักษ์เป็นศัตรูต่อพระตถาคต ได้ถึงความพินาศใหญ่. พระศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอนั่งสนทนากันด้วยเรื่องอะไร เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลให้ทรงทราบแล้วจึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวทัตมิใช่บอกคืนอาจารย์เป็นปฏิปักษ์ต่อเราถึงความพินาศใหญ่ในบัดนี้เท่านั้น แม้เมื่อก่อนก็เป็นปฏิปักษ์ต่อเราเหมือนกัน แล้วทรงนำเรื่องอดีตมาตรัสเล่า.
ในอดีตกาลครั้งพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติอยู่ในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์บังเกิดในตระกูลนายหัตถาจารย์ครั้นเจริญวัยแล้วก็สำเร็จหัตถีศิลปะ. ครั้งนั้นมีมาณพชาวกาสิคามผู้หนึ่ง มาเรียนศิลปะในสำนักของพระโพธิสัตว์. ธรรมดาว่าพระโพธิสัตว์ทั้งหลายเมื่อจะบอกศิลปะ ย่อมไม่ปิดบังวิชา ให้ศึกษาวิชาตามที่ตนรู้มาโดยไม่มีเหลือ. เพราะฉะนั้นมาณพนั้นจึงได้เรียนศิลปะความรู้ของพระโพธิสัตว์จนหมดสิ้นแล้วกล่าวกะพระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าจักรับราชการ. พระโพธิสัตว์กล่าวว่า ดีแล้วพ่อ จึงไปเฝ้ากราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่มหาราชลูกศิษย์ของข้าพระองค์ปรารถนาจะรับราชการสนองพระเดชพระคุณ. พระ.ราชาตรัสว่าดีแล้ว จงรับราชการเถิด. พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า ถ้าเช่นนั้นขอพระองค์ทรงโปรดตั้งเบี้ยหวัดแก่เขาเถิด. พระราชาตรัสว่า ลูกศิษย์ของท่านจะได้เบี้ยหวัดเท่ากับท่านไม่ได้ เมื่อท่านได้หนึ่งร้อย เขาก็ต้องได้ห้าสิบ เมื่อท่านได้สองร้อย เขาก็ต้องได้หนึ่งร้อย. พระโพธิสัตว์กลับมาบ้านบอกเรื่องนั้นแก่ลูกศิษย์. ลูกศิษย์กล่าวว่า ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้ารู้ศิลปะเท่ากับท่าน ถ้าจะได้เบี้ยหวัดเท่ากับท่านเหมือนกัน ข้าพเจ้าจะรับราชการ ถ้าไม่ได้จะไม่ขอรับราชการ. พระโพธิสัตว์กราบทูลให้พระราชาทรงทราบ. พระราชาตรัสว่า ถ้าเขาทัดเทียมเท่ากับท่านทุกประการ สามารถแสดงศิลปะเท่ากับท่านทีเดียว ก็จะได้เท่ากัน. พระโพธิสัตว์จึงบอกเรื่องนั้นแก่ลูกศิษย์. เมื่อลูกศิษย์กล่าวว่าดีแล้ว ข้าพเจ้าจะแสดง จึงไปกราบทูลแด่พระราชา. พระราชาตรัสว่า ถ้าเช่นนั้นจงแสดงศิลปะกันพรุ่งนี้เถิด. พระโพธิสัตว์กราบทูลว่าดีแล้วพระเจ้าข้า ข้าพระองค์จักแสดงกัน ขอพระองค์โปรดให้ตีกลองป่าวร้องเถิด พระเจ้าข้า. พระราชาได้ให้ตีกลองป่าวร้องว่า พรุ่งนี้อาจารย์กับลูกศิษย์ทั้งสองจะแสดงศิลปะ ผู้ประสงค์จะดูจงพากันมาดูที่สนามหลวง. อาจารย์คิดว่า ลูกศิษย์ของเรายังไม่รู้ความฉลาดในอุบาย จึงจับช้างมาเชือกหนึ่ง ฝึกให้จดจำกลับวิธีโดยคืนเดียวเท่านั้น. อาจารย์ให้ช้างสำเหนียกอย่างนี้คือ เมื่อบอกให้เดินก็ให้ถอย เมื่อบอกให้ถอยก็ให้เดิน บอกให้เทาก็ให้ลุก เมื่อบอกให้ลุกก็ให้เทา เมื่อบอกให้จับก็ให้วาง เมื่อบอกให้วางก็ให้จับ. รุ่งขึ้นจึงขึ้นช้างเชือกนั้นไปที่สนามหลวงฝ่ายลูกศิษย์ก็ขึ้นช้างที่ถูกใจเชือกหนึ่งไป. มหาชนประชุมกันแล้ว ทั้งสองคนได้แสดงศิลปะเท่า ๆ กันแล้ว. พระโพธิสัตว์จึงให้ช้างของตนทำสิ่งที่ตรงกันข้ามอีก. ช้างนั้นเมื่อบอกว่าจงไปก็ถอยกลับ เมื่อบอกว่าจงถอยกลับได้วิ่งไปข้างหน้า เมื่อบอกว่าจงยืนขึ้นได้เทาลง เมื่อบอกว่าจงเทาก็ลุกยืน เมื่อบอกว่าจงหยิบก็ทิ้งเสีย เมื่อบอกว่าจงทิ้งก็ได้หยิบ. มหาชนกล่าวว่า แน่ะศิษย์ผู้ชั่วร้ายทำการแข่งดีกับอาจารย์ไม่รู้ประมาณตน เข้าใจว่ารู้เสมอกับอาจารย์ ต่างก็เอาก้อนดินและท่อนไม้เป็นต้น ประหารให้ถึงแก่ความตายในที่นั้นเอง. พระโพธิสัตว์ลงจากช้างเข้าเฝ้าพระราชากราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช ขึ้นชื่อว่าศิลปะบุคคลย่อมเรียนเพื่อความสุขแก่ตน แต่ศิลปะที่บุคคลบางคนเรียนแล้ว กลับนำความพินาศมาสู่ ดุจรองเท้าที่ทำไม่ดีฉะนั้น ได้กล่าวคาถาสองคาถานี้ว่า :-
รองเท้าที่คนซื้อมาเพื่อประโยชน์จะให้ สบายเท้า กลับนำความทุกข์มาให้ รองเท่านั้น ถูกแดดเผาบ้าง ถูกพื้นเท้าครูดสีบ้าง ก็กลับกัด เท้าของผู้นั้นนั่นแหละ ฉันใด ผู้ใดเกิดในตระกูล ต่ำไม่ใช่อารยชน เรียนวิชาและศิลปะมาจาก สำนักอาจารย์ได้แล้ว ผู้นั้นย่อมฆ่าตนเองด้วย ศิลปะที่เรียนมาในสำนักของอาจารย์นั้น ฉันนั้น บุคคลนั้น บัณฑิตเรียกว่า ไม่ใช่อารยชนเปรียบ ด้วยรองเท้าที่ทำไม่ดี ฉะนั้น.
ในบทเหล่านั้น บทว่า อุทพฺพเห คือนำมา. บทว่า ฆมฺมาภิตฺตา ตลสา ว ปีฬิตา ได้แก่ รองเท่านั้นถูกแดดเผาบ้างถูกพื้นเท้าบีบบ้าง. บทว่า ตสฺเสว ความว่า รองเท้าที่ทำไม่ดีที่เขาซื้อมาสวมเท้าเพื่อความสบายเท้า ครั้นถูกแดดเผา ถูกพื้นเท้าบีบย่อมกัดเท้าเป็นแผล. บทว่า ทุกฺกุลิโน ได้แก่ บุคคลผู้มีชาติทราม มิใช่บุตรของผู้มีตระกูล. บทว่า อนริโย คือ เป็นอสัตบุรุษ ขาดหิริโอตตัปปะ. บทว่า วิชฺชญฺจ ได้แก่ เรียนเอาวิทยฐานะทั้ง ๘ ประการ อย่างใดอย่างหนึ่ง. บทว่า สุตํ ได้แก่ สุตะคือปริยัติอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว ย่อมกัดตัวเองด้วยสูตรในสำนักอาจารย์นั้น. บทว่า โส ความว่า บุคคลผู้ใดเกิดในตระกูลต่ำ ไม่มีอารยธรรมเรียนวิชาและสูตะจากอาจารย์บุคคลผู้นั้นย่อมกัดตนเองด้วยสุตะในสำนักอาจารย์นั้น ฉันนั้น. บทว่า อนริโย วุจฺจตุปาหนุปโม คือ บัณฑิตเรียกว่าเป็นผู้ไม่มีอารยธรรม เปรียบด้วยรองเท้าไม่ดี.
พระราชาทรงโปรดปรานประทานยศยิ่งใหญ่แก่พระโพธิสัตว์.
พระศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้ว ทรงประชุมชาดก. ลูกศิษย์ในครั้งนั้น ได้เป็นเทวทัตในครั้งนี้ ส่วนอาจารย์ คือเราตถาคตนี้แล.
จบ อรรถกถาอุปาหนชาดกที่ ๑
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๗ หน้า ๔๓๑–๔๓๕ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ทุกนิบาตชาดก ๒๒ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๒ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
9 Upāhanavaggavaṇṇanā
1 upāhanajātakaṃ.
Yathāpi katāti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi.
Dhammasabhāyaṃ hi bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso devadatto ācariyapaccakkho 1- tathāgatassa paṭipakkho paṭisattu hutvā mahāvināsaṃ pāpuṇīti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave devadatto idāneva ācariyapaccakkho 1- mama paṭipakkho hutvā mahāvināsaṃ pāpuṇi, pubbepi paṭipakkho yevāti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto hatthācariyakule nibbattitvā vayappatto hatthisippe nipphattiṃ pāpuṇi. Atheko kāsikagāmavāsiko māṇavo āgantvā tassa santike sippaṃ uggaṇhi. Bodhisattā nāma sippaṃ vācentā ācariyamuṭṭhiṃ na karonti, attano jānananiyāmena niravasesaṃ sikkhāpenti. Tasmā so māṇavo bodhisattassa jānanasippaṃ niravasesaṃ gahetvā bodhisattaṃ āha ācariya ahaṃ rājānaṃ upaṭṭhahissāmīti. Bodhisatto sādhu
@Footnote: 1 ācariyaṃ paccakkhāyātipi. Tātāti gantvā rañño ārocesi mahārāja mama antevāsiko tumhe upaṭṭhātuṃ icchatīti. Sādhu upaṭṭhahatūti. Tena hissa paribbayaṃ jānāthāti. Tumhākaṃ antevāsiko tumhehi samakaṃ na lacchati, tumhesu sataṃ labhantesu paññāsaṃ lacchati, dve labhantesu ekaṃ lacchatīti. So gehaṃ gantvā taṃ pavuttiṃ 1- antevāsikassa ārocesi. Antevāsiko āha ācariya tumhehi samaṃ sippaṃ jānāmi, sace samakaññeva paribbayaṃ labhissāmi, upaṭṭhahissāmi, sace na labhissāmi, na upaṭṭhahissāmīti. Bodhisatto taṃ pavuttiṃ rañño ārocesi. Rājā sace so tumhehi samappakāro, tumhehi saddhiṃ samakaññeva sippaṃ dassetuṃ sakkonto samakaṃ labhissatīti āha. Bodhisatto taṃ pavuttiṃ tassa ārocetvā tena sādhu, dassessāmīti vutte rañño ārocesi. Rājā tena hi sve sippaṃ dassethāti. Sādhu, dassessāma, nagare bheriñcārāpethāti. Rājā sve kira ācariyo ca antevāsiko ca ubho hatthisippaṃ dassessanti, rājaṅgaṇe sannipatitvā daṭṭhukāmā passantūti bheriñcārāpesi. Ācariyo na me antevāsiko upāyakosallaṃ jānātīti ekaṃ hatthiṃ gahetvā ekaratteneva vilomaṃ sikkhāpesi. So taṃ gacchāti vutte osakkituṃ osakkāti vutte gantuṃ tiṭṭhāti vutte nipajjituṃ nipajjāti vutte ṭhātuṃ gaṇhāti vutte nikkhipituṃ nikkhipāti vutte gaṇhituṃ evaṃ sikkhāpetvā punadivase taṃ hatthiṃ abhiruyhitvā
@Footnote: 1 pavattintipi .pe. Rājaṅgaṇaṃ agamāsi. Antevāsikopi ekaṃ manāpaṃ hatthiṃ abhiruyhi. Mahājanopi sannipati. Ubhopi samakaṃ sippaṃ dassesuṃ. Puna bodhisatto attano hatthiṃ vilomaṃ kāresu. So gacchāti vutte osakki, osakkāti vutte purato dhāvi, tiṭṭhāti vutte nipajji, nipajjāti vutte tiṭṭhati, gaṇhāti vutte nikkhipi, nikkhipāti vutte gaṇhi. Mahājano hare duṭṭha antevāsika ācariyena saddhiṃ sārambhaṃ karosi, attano pamāṇaṃ na jānāsi, ācariyena saddhiṃ samakaṃ jānāmīti saññī ahosīti leḍḍuḍaṇḍādīhi paharitvā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpesi. Bodhisatto hatthimhā oruyha rājānaṃ upasaṅkamitvā mahārāja sippaṃ nāma attano sukhatthāya gaṇhanti, ekaccassa pana gahitasippaṃ dukkaṭaupāhanā viya vināsameva āvahatīti vatvā imaṃ gāthadvayamāha
yathāpi kītā purisassupāhanā
sukhassa atthāya dukkhaṃ udabbahe
ghammābhitattā talasāva pīḷitā
tasseva pāde purisassa khādare,
evameva yo dukkulino anariyo
tumhāka vijjañca sutañcamādiya
tameva so tattha sutena khādati
anariyo 1- vuccatupāhanupamoti.
@Footnote: 1 vuccati dupāhanūpamotipi.
Tattha udabbaheti āvaheyya. Ghammābhitattā talasāva pīḷitāti ghammena abhitattā pādatalena paṭipīḷitā. Tassevāti yena tā pādasukhatthāya kīṇitvā pādesu paṭimukkā dukkaṭupāhanā tasseva khādareti vaṇaṃ karonti pāde khādanti. Dukkulinoti dujjātiko akulaputto. Anariyoti hirottappavajjito asappuriso. Tumhāka vijjañca sutañcamādiyāti ettha taṃ taṃ namatīti 1-. Tumhākanti vattabbe tumhākāti vuttaṃ, tumhākaṃ taṃ taṃ sippaṃ āsevati parivattetīti attho. Ācariyassetaṃ nāmaṃ. Tasmā tumhākāti gāthābandhanasukhatthaṃ vaṇṇassa rassabhāvo kato. Vijjanti aṭṭhārasasu vijjaṭṭhānesu yaṃ kiñci. Sutanti yaṃ kiñci sutaṃ pariyattiṃ. Ādiyāti ādiyitvā. Tameva so tattha sutena khādatīti tamevāti attānameva. Soti yo dukkulino anariyo ācariyamhā vijjañca sutañca ādiyati, so tattha sutena khādati, tassa santike sutena so attānameva khādatīti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana teneva so tattha sutena khādatītipi pāṭho. Tassāpi so tena tattha sutena attānameva khādatīti ayameva attho. Anariyo vuccatupāhanupamoti iti anariyo upāhanupamo dukkaṭupāhanūpamoti vuccati. Yathā hi dukkaṭupāhanā purisaṃ khādati, evameva sutena khādanto attānaṃ khādati. Atha vā pādānaṃ dukkhā dupāhanupamā, tassa upāhanāya khātitapādassetaṃ nāmaṃ. Tasmā yo attānaṃ sutena khādati so
@Footnote: 1 manatītipi. Tena sutena khāditattā anariyoti vuccati. Upāhanūpamoti 1- upāhanūpātāpitasadisoti 2- vuccatīti ayamettha attho.
Rājā tuṭṭho bodhisattassa mahantaṃ yasaṃ adāsi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi. Tadā antevāsiko devadatto ahosi, ācariyo pana ahamevāti.
Upāhanajātakaṃ paṭhamaṃ.
-------
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๗
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗