คุตติลชาดก
ว่าด้วยลูกศิษย์คิดล้างครู
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๓๓๖ · บรรทัด ๑๙๐๓ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ เวฬุวันมหาวิหาร ทรงปรารภพระเทวทัต ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า สตฺตตนฺตึ สุมธุรํ ดังนี้.
ความย่อมีอยู่ว่า ในครั้งนั้นภิกษุทั้งหลายกล่าวกะพระเทวทัตว่า ดูก่อนพระเทวทัต พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นอาจารย์ของท่าน ท่านอาศัยพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เล่าเรียนพระไตรปิฎกยังฌาน ๔ ให้เกิดขึ้น การที่จะเป็นศัตรูต่อผู้ที่ชื่อว่าเป็นอาจารย์ไม่สมควรเลย. พระเทวทัตกล่าวว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระสมณโคดมเป็นอาจารย์ของเราหรือ พระไตรปิฎกเราเรียนด้วยกำลังของตนเองทั้งนั้นมิใช่หรือ ฌานทั้ง ๔ เราก็ทำให้เกิดด้วยกำลังของตนทั้งนั้น บอกคืนอาจารย์แล้วฉะนี้. ภิกษุทั้งหลายสนทนากันในโรงธรรมว่า อาวุโสทั้งหลาย พระเทวทัตบอกคืนอาจารย์แล้วกลับเป็นศัตรูต่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ถึงความพินาศแล้ว. พระศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบัดนี้พวกเธอนั่งสนทนากันด้วยเรื่องอะไร ครั้นภิกษุทั้งหลายกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวทัตมิใช่บอกคืนอาจารย์เป็นศัตรูต่อเรา แล้วถึงความพินาศในบัดนี้เท่านั้น แม้เมื่อก่อนก็ถึงความมหาวินาศแล้วเหมือนกัน ทรงนำเรื่องอดีตมาตรัสเล่า.
ในอดีตกาลครั้งพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติอยู่ในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์อุบัติในตระกูลนักขับร้อง. มารดาบิดาตั้งชื่อว่า คุตติลกุมาร. กุมารนั้นครั้นเจริญวัย สำเร็จศิลปะการขับร้อง ได้เป็นนักขับร้องชั้นยอด ในชมพูทวีปทั้งสิ้น ชื่อว่าคุตติลคนธรรพ์. เขาไม่มีภรรยา เลี้ยงมารดาบิดาผู้ตาบอด. ในกาลนั้น พ่อค้าชาวกรุงพาราณสีไปค้าขายยังเมืองอุชเชนี เมื่อเขาป่าวร้องมีการมหรสพ จึงเรี่ยไรกันหาดอกไม้ของหอมและเครื่องลูบไล้ตลอดจนของเคี้ยวของบริโภคเป็นต้น เป็นอันมากประชุมกัน ณ สนามกีฬา ให้ค่าจ้างแล้วกล่าวว่า พวกท่านจง นํานักร้องมาคนหนึ่งเถิด.
สมัยนั้นในกรุงอุชเชนี มีนักขับร้องชั้นเยี่ยม ชื่อมุสิละ. พวกพ่อค้าจึงหาเขามาให้แสดงการขับร้องให้ตนชม. มุสิละเมื่อจะดีดพิณ ได้ขึ้นสายเสียงเอกดีดแล้ว. การดีดสีของเขานั้นได้ปรากฏดุจเสียงเกาเสื่อรำแพนแก่พวกพ่อค้าเหล่านั้น ผู้มีความชินหูในการดีดสีของคุตติลคนธรรพ์ จึงมิได้แสดงอาการชอบใจแม้สักคนเดียว. มุสิละเมื่อพวกพ่อค้าเหล่านั้นไม่แสดงอาการพอใจคิดว่า เราเห็นจะดีดพิณขันตึงเกินไป จึงลดลงปานกลาง ดีดด้วยเสียงปานกลาง. พวกพ่อค้าเหล่านั้นก็คงเฉยอยู่ในเสียงพิณนั้น. ลำดับนั้นเขาคิดว่า พวกพ่อค้าเหล่านี้คงไม่รู้จักอะไร จึงแกล้งทำเป็นไม่รู้เรื่องเสียเอง ดีดพิณหย่อน ๆ. พวกพ่อค้าก็มิได้ว่าอะไร. มุสิละจึงกล่าวกะพ่อค้านั้นว่า ดูก่อนพ่อค้าผู้เจริญเมื่อข้าพเจ้าดีดพิณท่านไม่พอใจหรือ. พวกพ่อค้ากล่าวว่า ก็ท่านดีดพิณอะไร พวกเรามิได้เข้าใจว่า ท่านขึ้นเสียงพิณดีดสี. มุสิละถามว่า ก็ท่านรู้จักอาจารย์ที่เก่งกว่าข้าพเจ้าหรือ หรือไม่รู้สึกยินดีเพราะตนไม่รู้จักฟัง. พวกพ่อค้ากล่าวว่า เราเคยได้ฟังเสียงพิณคุตติลคนธรรพ์ที่กรุงพาราณสี เสียงพิณของท่านจึงฟังคล้ายเสียงสตรีกล่อมเด็ก. มุสิละกล่าวว่า ถ้าเช่นนั้นท่านจงรับค่าจ้างที่ท่านให้คืนไปเถิด ข้าพเจ้าไม่ต้องการค่าจ้างนั้น. ก็แต่ว่า เมื่อท่านจะกลับไปกรุงพาราณสี ช่วยพาข้าพเจ้าไปด้วย. พวกพ่อค้าเหล่านั้นรับว่า ดีละ. ในเวลากลับได้พาเขาไปกรุงพาราณสี บอกมุสิละว่า นี่คือที่อยู่ของคุตติลคนธรรพ์ แล้วเลยไปที่อยู่ของตน. มุสิละเข้าไปบ้านพระโพธิสัตว์ เห็นพิณคู่มือของพระโพธิสัตว์ จึงหยิบมาดีด. ลำดับนั้นมารดาบิดาของพระโพธิสัตว์แลไม่เห็นมุสิละ เพราะตาบอด เข้าใจว่าเห็นจะหนูกัดพิณ จึงกล่าวว่า หนูกัดพิณ. มุสิละจึงวางพิณไหว้มารดาบิดาพระโพธิสัตว์. เมื่อท่านถามว่า มาแต่ไหน จึงกล่าวว่ามาจากเมืองอุชเชนี เพื่อขอเรียนศิลปะในสำนักของท่านอาจารย์. เมื่อมารดาบิดาพระโพธิสัตว์รับดีละ แล้วจึงถามว่า ท่านอาจารย์อยู่ไหน ได้ฟังว่า ไม่อยู่จ้ะพ่อคุณ วันนี้จะกลับมา จึงนั่งอยู่ที่นั้นเอง. ครั้นพระโพธิสัตว์กลับมาได้รับปฏิสันถารแล้ว จึงบอกเหตุที่ตนมา. พระโพธิสัตว์รู้องค์วิชาทำนายลักษณะคน จึงรู้ว่ามุสิละเป็นอสัตยบุรุษ ได้บอกปัดว่า ไปเถิดพ่อ ศิลปะไม่สำเร็จแก่ท่านดอก. มุสิละจับเท้ามารดาบิดาพระโพธิสัตว์ลูบไล้ให้สงสารตนแล้วอ้อนวอนว่า ขอท่านจงช่วยให้พระโพธิสัตว์ถ่ายทอดศิลปะให้ข้าพเจ้าเถิด. พระโพธิสัตว์ถูกมารดาบิดาช่วยพูดบ่อย ๆก็ไม่อาจขัดท่านได้ จึงสอนศิลปะให้. มุสิละไปราชนิเวศน์กับพระโพธิสัตว์. พระราชาทอดพระเนตรเห็นเขา ตรัสถามว่า นั่นใครน่ะท่านอาจารย์. พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า ขอเดชะ นี่คืออันเตวาสิกของข้าพระองค์. เขาจึงได้คุ้นเคยกับพระราชาโดยลำดับ. พระโพธิสัตว์มิได้ปิดบังอำพรางวิชาให้ศึกษาตามแบบที่ตนรู้มาจนจบ แล้วกล่าวว่า แน่ะพ่อ ท่านเรียนศิลปะจบแล้ว. มุสิละคิดว่า ศิลปะเราก็ช่ำชองแล้ว ทั้งกรุงพาราณสีนี้ก็เป็นนครเลิศในชมพูทวีปทั้งสิ้น. แม้ถ้าอาจารย์แก่เราควรจะอยู่ในกรุงพาราณสีนี้แหละ. มุสิละจึงบอกอาจารย์ว่า ข้าพเจ้าจักรับราชการ. อาจารย์กล่าวว่าดีแล้ว. เราจะกราบทูลพระราชาจึงพาไปเฝ้าพระราชากราบทูลว่า อันเตวาสิกของข้าพระองค์ปรารถนาจะรับราชการสนองพระคุณพระองค์ ขอพระองค์จงพิจารณาเบี้ยหวัดให้เขา. เมื่อพระราชาตรัสว่า เขาจะได้กึ่งหนึ่งจากเบี้ยหวัดที่ท่านได้. จึงบอกเรื่องนั้นแก่มุสิละ. มุสิละกล่าวว่า เมื่อข้าพเจ้าได้รับเบี้ยหวัดเท่ากับท่าน จึงจะรับราชการเมื่อไม่ได้เท่าจะไม่ขอรับ. พระโพธิสัตว์ถามว่าเพราะเหตุไร. มุสิละตอบว่า ข้าพเจ้ารู้ศิลปะที่ท่านรู้หมดมิใช่หรือ. พระโพธิสัตว์กล่าวว่า ถูกแล้วท่านรู้ทั้งหมด. มุสิละกล่าวว่าเมื่อเป็นเช่นนั้นเหตุไรพระราชาจึงพระราชทานแก่ข้าพเจ้ากึ่งหนึ่งเล่า. พระโพธิสัตว์จึงกราบทูลแด่พระราชา. พระราชาตรัสว่า ถ้าเขาสามารถแสดงศิลปะทัดเทียมท่านก็จะได้เท่ากัน. พระโพธิสัตว์ฟังพระดำรัสดังนั้น จึงบอกแก่มุสิละ เมื่อเขากล่าวว่า ดีละข้าพเจ้าจักแสดง จึงกราบทูลแด่พระราชา เมื่อพระองค์ตรัสว่าดีแล้ว จงแสดงเถิดจะแสดงแข่งขันกันวันไหนเล่า กราบทูลว่าข้าแต่มหาราช ขอจงแข่งขันกันในวันที่ ๗ นับแต่วันนี้. พระราชารับสั่งหาตัวมุสิละมาตรัสถามว่า ได้ยินว่าท่านจะทำการแข่งขันกับอาจารย์หรือ กราบทูลว่า ขอเดชะจริงพระเจ้าข้า แม้ทรงห้ามว่าอันการแข่งดีกับอาจารย์ไม่สมควรเลย. กราบทูลว่าข้าแต่มหาราชช่างเถิด ขอให้ข้าพระองค์แข่งขันกับอาจารย์ในวันที่เจ็ดเถิด จักได้ทราบว่าคนไหนจักชนะ. พระราชารับสั่งว่าดีแล้ว รับสั่งให้เที่ยวตีกลองป่าวร้องว่า ในวันที่เจ็ดนับแต่วันนี้อาจารย์กับศิษย์จะแสดงศิลปะแข่งขันกันที่ประตูวัง ชาวเมืองจงมาประชุมดูศิลปะกันเถิด. พระโพธิสัตว์คิดว่า มุสิละผู้นี้ยังหนุ่มแน่นมีกำลังแข็งแรง เราแก่ตัวถอยกำลังแล้ว. ธรรมดาว่ากิริยาของคนแก่ย่อมไม่กระฉับกระเฉง. อนึ่ง ธรรมดาว่าลูกศิษย์แพ้ก็ไม่แปลกอะไร แต่เมื่อลูกศิษย์ชนะเข้าไปตายเสียในป่ายังดีกว่า ความละอายที่พึงจะได้รับ. พระโพธิสัตว์จึงเข้าไปป่าแล้วก็กลับเพราะกลัวตายแล้วกลับไปอีกกลัวอาย. เมื่อพระโพธิสัตว์กลับไปกลับมาดังนี้ จนล่วงไปได้ ๖ วัน ต้นหญ้าตายราบเกิดเป็นรอยทางเดินเท้าแล้ว. ขณะนั้นพิภพของท้าวสักกะแสดงอาการร้อน. ท้าวสักกะทรงเล็งแลดูก็รู้เหตุการณ์นั้น ทรงดำริว่า คุตติลคนธรรพ์ได้รับความทุกข์ใหญ่หลวงในป่า เพราะกลัวอันเตวาสิก. เราควรจะเป็นที่พึ่งแก่เขา จึงรีบเสด็จไปยืนอยู่ข้างหน้า ตรัสถามว่า ท่านอาจารย์ท่านเข้าป่าไปทำไม เมื่อพระโพธิสัตว์ถามว่าท่านเป็นใคร ตรัสว่าเราเป็นท้าวสักกะ. ลำดับนั้นพระโพธิสัตว์จึงทูลท้าวสักกะว่า ข้าแต่เทวราชเจ้าข้าพระองค์ไปป่าก็เพราะกลัวแพ้อันเตวาสิก จึงกล่าวคาถาแรกว่า :-
ข้าพระองค์ได้สอนให้ศิษย์ชื่อ มุสิละ เรียนวิชาดีดพิณ ๗ สาย มีเสียงไพเราะจับใจ คนฟัง เขากลับมาขันดีดพิณสู้ข้าพระองค์ ณ ท่าม กลางสนาม ข้าแต่ท้าวโกสีย์ ขอพระองค์จงเป็น ที่พึ่งของข้าพระองค์เถิด.
ท้าวสักกะสดับคำของพระโพธิสัตว์แล้วตรัสว่า อย่ากลัวเลย เราจะช่วยต่อต้านป้องกันท่านเอง ได้กล่าวคาถา ๒ คาถา ว่า :-
ดูก่อนสหาย ฉันจะเป็นที่พึ่งของท่าน ฉัน เป็นผู้บูชาอาจารย์ ศิษย์จักไม่ชนะท่าน ท่านจัก ชนะศิษย์.
ท้าวสักกะตรัสว่า ก็และเมื่อท่านจะดีดพิณ ท่านจงเด็ดเสียสายหนึ่ง ดีด ๖ สาย เสียงพิณของเจ้าจักเหมือนเดิม แม้มุสิละก็จะเด็ดสายพิณ แต่เสียงพิณของเขาจักไม่เหมือนเดิม. ขณะนั้นเขาจะถึงความปราชัย ครั้นทราบว่าเขาถึงความปราชัยแล้ว ท่านพึงเด็ดแม้สายที่ ๒ สายที่ ๓ สายที่ ๔ สายที่ ๕สายที่ ๖ สายที่ ๗ ดีดแต่คันพิณเปล่า ๆ เสียงจะออกจากเงื่อนสายพิณที่เด็ดทิ้ง ดังไปทั่วกรุงพาราณสีทั้ง ๑๒ โยชน์ทั้งสิ้นท้าวสักกะตรัสอย่างนี้แล้ว จึงประทานห่วง ๓ ห่วงให้พระโพธิสัตว์แล้วตรัสว่า เมื่อเสียงพิณของท่านดังไปทั่วนครแล้ว ท่านจงโยนห่วงจากจำนวนนี้ไปในอากาศห่วงหนึ่ง ลำดับนั้นนางอัปสร๓๐๐ จักลงมาฟ้อนรำข้างหน้าท่าน ในเวลาที่นางอัปสรเหล่านั้นฟ้อนรำ ท่านพึงโยนห่วงที่ ๒ ไป ลำดับนั้นนางอัปสรอีก ๓๐๐จะลงมาฟ้อนรำข้างหน้าพิณของท่าน จากนั้นพึงโยนห่วงที่ ๓ ไปลำดับนั้นนางอัปสรอีก ๓๐๐ จะลงมาฟ้อนรำบนลานสนามฟ้อนแม้เราก็จักมาหาท่าน ท่านจงไปเถิด อย่ากลัวเลย.
พระโพธิสัตว์ได้กลับไปบ้านในเวลาเช้า. พวกชาวเมืองทำมณฑปที่ใกล้ประตูพระราชวัง ตกแต่งที่ประทับสำหรับพระราชา. พระราชาเสด็จลงจากปราสาทแล้วประทับนั่งกลางบัลลังก์ ณ มณฑปที่ประดับประดาแล้ว. สตรีตกแต่งแล้วหนึ่งหมื่นและอำมาตย์ พราหมณ์ ชาวแว่นแคว้นเป็นต้น ต่างก็เฝ้าแหนอยู่พร้อมพรั่ง. ชาวนครทั้งปวงชุมนุมกันแล้ว. ต่างจัดตั้งรถซ้อนรถ เตียงซ้อนเตียงที่สนามหลวง. แม้พระโพธิสัตว์อาบน้ำลูบไล้กายแล้ว บริโภคอาหารมีรสเลิศต่าง ๆ แล้ว ให้ถือพิณไปนั่งบนอาสนะสำหรับตน. ท้าวสักกเทวราชมาสถิตอยู่ในอากาศโดยไม่ปรากฏกาย. พระโพธิสัตว์เท่านั้นเห็นท้าวสักกเทวราช. ฝ่ายมุสิละมานั่งบนอาสนะของตน. มหาชนแวดล้อมแล้ว แม้ทั้งสองก็ดีดพิณตั้งแต่เริ่มเสมอกัน. มหาชนต่างโห่ร้องยินดีด้วยการบรรเลงของทั้งสองคน. ท้าวสักกเทวราชสถิตอยู่บนอากาศ บอกให้ได้ยินแต่พระโพธิสัตว์เท่านั้นว่า ท่านจงเด็ดพิณเสียสายหนึ่ง. พระโพธิสัตว์เด็ดพิณสายที่ ๑ ทิ้งแล้ว แม้เด็ดสายที่ ๑ ออกแล้ว เสียงยังดังออกได้จากเงื่อนที่ขาดแล้วดุจเสียงพิณเทพคนธรรพ์. ฝ่ายมุสิละก็เด็ดสายพิณบ้าง แต่เสียงหาดังออกไม่. อาจารย์ได้เด็ดสายที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ ที่ ๕ ที่ ๖ที่ ๗. เมื่อดีดแต่คันพิณเปล่า ๆ เสียงยังดังตลบทั่วพระนครเสียงโห่ร้องและธงโบกสะบัดเป็นจำนวนพันได้เป็นไปแล้ว. พระโพธิสัตว์ได้โยนห่วงที่ ๑ ไปในอากาศ ในคราวนั้นนางอัปสร๓๐๐ นางลงมาขับฟ้อน เมื่อโยนห่วงที่ ๒ และที่ ๓ ไปแล้วนางอัปสรทั้ง ๙๐๐ ได้ลงมาฟ้อนรำตามนัยที่กล่าวแล้ว ขณะพระราชาได้ให้อิงคิตสัญญาโครงพระเศียรแก่มหาชน. มหาชนต่างพากันลุกขึ้นคุกคามมุสิละว่า ท่านแข็งข้อกับอาจารย์ พยายามทำอาการตีเสมอ ท่านไม่รู้จักประมาณตน ทุบตีด้วยก้อนหินต้นไม้เป็นต้น ที่ฉวยได้นั่นเองจนแหลกเหลว ให้ถึงแก่ความตายจับเท้าลากไปทิ้งที่กองหยากเยื่อ. พระราชามีพระทัยยินดีพระราชทานทรัพย์เป็นอันมากแก่พระโพธิสัตว์ ดุจฝนลูกเห็บโปรยปรายลงมา. ชาวนครก็ให้เหมือนอย่างนั้น. แม้ท้าวสักกะทรงทำปฏิสันถารกับพระโพธิสัตว์ว่า ท่านบัณฑิต ข้าพเจ้าจะให้มาตลีเทพบุตรเอารถเทียมม้าอาชาไนยหนึ่งพันมารับท่านภายหลัง. ท่านพึงขึ้นรถเวชยันต์เทียมม้าหนึ่งพันไปเทวโลกเถิดตรัสแล้วเสด็จกลับ. ครั้งนั้นเทพธิดาทั้งหลายได้ทูลถามท้าวสักกเทวราช ผู้เสด็จมาถึงประทับนั่งบนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ว่า ข้าแต่เทวราช พระองค์เสด็จไปไหนมา. ท้าวสักกะตรัสเล่าเหตุนั้นแก่พวกเทพธิดาโดยพิสดารแล้วพรรณนาศีล และคุณธรรมของพระโพธิสัตว์. พวกเทพธิดากราบทูลว่า ข้าแต่เทวราชแม้พวกหม่อมฉันก็ใคร่จะเห็นท่านอาจารย์ ขอพระองค์จงให้พามาที่นี่เถิด. ท้าวสักกเทวราชตรัสเรียกมาตลีเทพบุตรมาตรัสว่า แน่ะพ่อ นางเทพอัปสรอยากจะเห็นคุตติลคนธรรพ์ ท่านจงไปให้นั่งรถเวชยันต์พามาเถิด. มาตลีเทพบุตรรับเทวโองการไปนำพระโพธิสัตว์มาแล้ว. ท้าวสักกะทรงชื่นชมกับพระโพธิสัตว์ตรัสว่า ท่านอาจารย์พวกเทพกัญญาใคร่จะฟังการบรรเลงของท่าน. พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า ข้าแต่เทวราช พวกข้าพระองค์ชื่อว่าเป็นคนธรรพ์อาศัยศิลปะเลี้ยงชีพ เมื่อได้ค่ากำนัลจึงจะบรรเลง. ทัาวสักกะตรัสว่า จงบรรเลงเถิด เราจะให้ค่ากำนัลแก่ท่าน. พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า ข้าพระองค์ไม่ต้องการค่ากำนัลอย่างอื่น ขอแต่ให้นางเทพธิดาเหล่านี้บอกกัลยาณธรรมของตนแก่ข้าพระองค์เถิด ถ้าอย่างนี้ข้าพระองค์จะบรรเลง. ลำดับนั้นนางเทพธิดาทั้งหลายได้กล่าวกะพระโพธิสัตว์ว่า พวกข้าพเจ้าจักบอกกัลยาณธรรมที่ทำไว้แก่ท่านในภายหลัง ขอท่านอาจารย์จงทำการบรรเลงก่อนเถิด. พระโพธิสัตว์ทำการบรรเลงแก่เทพยดาทั้งหลายตลอด ๗ วัน. เสียงพิณนั้นเสนาะสนั่นยิ่งกว่าพิณทิพยคนธรรพ์. ครั้นครบ ๗ วัน พระโพธิสัตว์จึงเริ่มถามเทพธิดาทั้งหลายถึงกัลยาณกรรม.
เทพธิดานางหนึ่งได้ถวายผ้าอย่างดีแก่ภิกษุรูปหนึ่ง ครั้งศาสนาพระกัสสปสัมสัมพุทธเจ้า ได้เกิดมาเป็นนางบริจาริกาของท้าวสักกเทวราช มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร พระโพธิสัตว์จึงถามนางเทพกัญญา ผู้ทรงพัสตราภรณ์อันล้ำเลิศว่า ในภพก่อนท่านได้ทำกรรมอะไรไว้. อาการที่พระโพธิสัตว์ถามและนางกล่าวตอบมาแล้วในวิมานวัตถุนั้นแล. ความในวิมานวัตถุนั้นพระโพธิสัตว์ถามว่า :-
ดูก่อนนางเทพธิดา ท่านเป็นผู้มีผิวพรรณ งามล้ำ ยืนอยู่สว่างไสวไปทั่วทิศ ดุจดาวประจำ รุ่ง เพราะกรรมอันใด ท่านจึงมีผิวพรรณเช่นนี้ เพราะกรรมอันใดอิฐผลจึงสัมฤทธิ์แก่ท่านใน ที่นี้ ทั้งบังเกิดโภคทรัพย์ทั้งหลายแก่ท่าน อัน น่าชื่นใจไม่ว่าอย่างไหน ดูก่อนนางเทพีผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้า ขอถามท่านครั้งเป็นมนุษย์ ได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะอะไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองถึงอย่างนี้ ทั้งผิวพรรณของท่านก็สว่างจ้าไปทุกทิศ. นางเทพธิดานั้นตอบว่า :นารีนางหนึ่งได้ถวายผ้าอย่างดี นับว่า เป็นผู้ล้ำเลิศในชายหญิงทั้งหลาย นางนั้นผู้ถวาย สิ่งของอันน่ารักอย่างนี้ จึงเลื่อนฐานะได้ทิพยสมบัติอันน่าปลื้มใจ. เชิญชมวิมานของข้าพเจ้า นั่นเถิด ข้าพเจ้าเป็นอัปสรผู้มีผิวพรรณอันน่ารัก ล้ำเลิศกว่านางอัปสรเป็นจำนวนพัน จงเห็นวิบาก ของบุญเถิด เพราะกรรมนั้นข้าพเจ้าจึงมีผิวพรรณ เช่นนี้ เพราะกรรมนั้นอิฐผลจึงสัมฤทธิ์แก่ ข้าพเจ้าในที่นี้ ทั้งบังเกิดโภคทรัพย์ทั้งหลายแก่ ข้าพเจ้า ล้วนแต่น่ารักไม่ว่าอย่างไหน เพราะ กรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองอย่างนี้ ทั้งผิวพรรณของข้าพเจ้าจึงสว่างจ้าไปทุกทิศ.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๗ หน้า ๔๘๔–๔๙๗ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ทุกนิบาตชาดก ๔๕ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๕ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
3 Guttilajātakaṃ
sattatantiṃ sumadhuranti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi.
Tasmiṃ hi kāle bhikkhū devadattaṃ āhaṃsu āvuso devadatta sammāsambuddho tuyhaṃ ācariyo, tvaṃ sammāsambuddhaṃ nissāya tīṇi piṭakāni uggaṇhi cattāri jhānāni uppādesi, ācariyassa nāma paṭisattunā bhavituṃ na yuttanti. Devadatto kiṃ pana me āvuso samaṇo gotamo ācariyo, nanu mayā attano baleneva tīṇi piṭakāni uggahitāni, cattāri jhānāni uppāditānīti ācariyaṃ paccakkhāsi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso devadatto ācariyaṃ paccakkhāto sammāsambuddhassa paṭisattu hutvā mahāvināsaṃ pattoti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave devadatto idāneva ācariyaṃ paccakkhāto mama paṭisattu hutvā mahāvināsaṃ pāpuṇāti, pubbepi patto yevāti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gandhabbakule nibbatti. Guttilakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto gandhabbasippe nipphattiṃ patvā guttilagandhabbo nāma sakalajambudīpe aggagandhabbo ahosi. So dārabharaṇaṃ akatvā Andhe mātāpitaro posesi. Tadā bārāṇasivāsino vāṇijā vaṇijjāya ujjeniṃ gantvā ussave saṅghuṭṭhe chandakaṃ saṃharitvā bahuṃ mālāgandhavilepanañca khajjabhojanādīni ca ādāya kīḷanaṭṭhāne sannipatitvā vetanaṃ datvā ekaṃ gandhabbaṃ ānethāti āhaṃsu. Tena samayena ujjeniyaṃ musilo nāma jeṭṭhagandhabbo hoti. Te taṃ pakkosāpetvā attano gandhabbaṃ kāresuṃ. Musilo vīṇaṃ vādentopi vīṇaṃ paṭhamamucchanāya mucchitvā vādesi. Tesaṃ guttilagandhabbassa gandhabbe jānitaparicayānaṃ tassa gandhabbaṃ kilañjakaṇḍuvanaṃ viya hutvā upaṭṭhāsi. Ekopi pahaṭṭhākāraṃ na dassesi. Musilo tesu tuṭṭhākāraṃ adassentesu atikharaṃ katvā vādemi maññeti majjhimamucchanāya mucchetvā majjhimasarena vādesi. Te tatthāpi majjhattāva ahesuṃ. Atha so ime na kiñci jānanti maññeti sayampi ajānanako viya hutvā tantiyo sithile vādesi. Te tatthāpi na kiñci āhaṃsu. Atha ne musilo ambho vāṇijā kiṃ nu kho mayi vīṇaṃ vādente tumhe na tussathāti āha. Kiṃ pana tvaṃ vīṇaṃ vādesi, mayaṃ hi ayaṃ vīṇaṃ mucchetīti saññaṃ akarimhāti. Kiṃ pana tumhe mayā uttaritaraṃ ācariyaṃ jānātha udāhu attano ajānanabhāvena na tussathāti. Vāṇijā bārāṇasiyaṃ guttilagandhabbassa vīṇāsaddaṃ sutapubbaṃ 1- tava vīṇāsaddo itthīnaṃ dārake tosāpanasaddo viya hotīti āhaṃsu. Tena hi tumhehi dinnaṃ paribbayaṃ paṭiggaṇhatha, na mayhaṃ etena
@Footnote: 1 sutapubbānantipi, sutvātipi. Attho, api ca kho pana bārāṇasiṃ gacchantā maṃ gaṇhitvā gaccheyyāthāti. Te sādhūti sampaṭicchitvā gamanakāle taṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā tassa musilassa etaṃ guttilassa vasanaṭṭhānanti ācikkhitvā sakanivesaṃ agamaṃsu. Musilo bodhisattassa gehaṃ pavisitvā laggetvā ṭhapitaṃ bodhisattassa jātivīṇaṃ disvā gahetvā vādesi. Athassa bodhisattassa mātāpitaro andhabhāvena taṃ apassantā mūsikā maññe jātivīṇaṃ khādantīti saññāya undurā vīṇaṃ khādantīti āhaṃsu. Tasmiṃ kāle musilo vīṇaṃ ṭhapetvā bodhisattassa mātāpitaro vanditvā kuto āgatosīti vutte ācariyassa santike sippaṃ uggaṇhituṃ ujjenito āgatomhīti āha. So sādhūti vutte kahaṃ ācariyoti pucchitvā vippavuṭṭho tāta ajja āgamissatīti sutvā tattheva nisīditvā bodhisattaṃ āgataṃ disvā tena katapaṭisanthāro attano āgatakāraṇaṃ ārocesi. Bodhisatto aṅgavijjāpāṭhako, so tassa asappurisabhāvaṃ ñatvā gaccha tāta, natthi tava sippanti paṭikkhipi. So bodhisattassa mātāpitūnaṃ pāde gahetvā upakāraṃ karonto te ārādhetvā sippaṃ me dāpethāti yāci. Bodhisatto mātāpitūhi punappunaṃ vuccamāno te atikkamituṃ asakkonto sippaṃ adāsi. So bodhisattena saddhiṃ rājanivesanaṃ gacchati. Rājā taṃ disvā ko esa ācariyāti pucchati. Mayhaṃ antevāsiko mahārājāti. So anukkamena rañño vissāsikova ahosi. Bodhisatto ācariyamuṭṭhiṃ akatvā attano jānananiyāmena sabbasippaṃ sikkhāpetvā niṭṭhitaṃ Te tāta sippanti āha. So cintesi mayhaṃ sippaṃ paguṇaṃ, idañca bārāṇasinagaraṃ sakalajambudīpe agganagaraṃ, ācariyopi mahallako, idheva mayā vasituṃ vaṭṭatīti. So ācariyaṃ āha ācariya ahaṃ rājānaṃ upaṭṭhahissāmīti. Ācariyo sādhu tāta, rañño ārocessāmīti rañño santikaṃ gantvā amhākaṃ antevāsiko devaṃ upaṭṭhātuṃ icchati, deyyadhammassa jānāthāti rañño ārocetvā raññā tumhākaṃ deyyadhammato upaḍḍhaṃ labhissatīti vutte taṃ pavattiṃ musilassa ārocesi. Musilo ahaṃ tumhehi samakaññeva labhanto upaṭṭhahissāmi alabhanto na upaṭṭhahissāmīti āha. Kiṃkāraṇāti. Nanu ahaṃ tumhākaṃ jānanasippaṃ sabbaṃ jānāmīti. Āma jānāsīti. Evaṃ sante kasmā mayhaṃ upaḍḍhaṃ detīti. Bodhisatto rañño ārocesi. Rājā yadi evaṃ tumhehi samakaṃ sippaṃ dassetuṃ sakkonto samakaṃ labhissatīti āha. Bodhisatto rañño vacanaṃ sutvā tassa ārocetvā tena sādhu dassemīti vutte rañño taṃ pavattiṃ ārocetvā sādhu dassetu, kataradivasaṃ sākacchā hotūti vutte ito sattame divase hotu mahārājāti āha. Rājā musilaṃ pakkosāpetvā saccaṃ kira tvaṃ ācariyena saddhiṃ sākacchaṃ karissasīti pucchitvā saccaṃ devāti vutte ācariyena saddhiṃ viggaho nāma na vaṭṭati, mā karīti vāriyamānopi alaṃ mahārāja, hotu yeva me ācariyena saddhiṃ sattame divase sākacchā, katarassa jānanabhāvaṃ jānissāmāti āha. Rājā sādhūti sampaṭicchitvā ito kira sattame Divase ācariyaguttilo antevāsikamusilo ca rājadvāre aññamaññaṃ sākacchitvā sippaṃ dassissanti, nāgarā sannipatitvā sippaṃ passantūti bheriñcārāpesi. Bodhisatto cintesi ayaṃ musilo thāmabalo taruṇo, ahaṃ mahallako parihīnatthāmo, mahallakassa kiriyā nāma na sampajjati, antevāsike nāma parājitepi viseso natthi, antevāsikassa pana jaye sati, pattabbalajjato araññaṃ pavisitvā maraṇaṃ varanti. So araññaṃ pavisitvā maraṇabhayena nivatti, lajjabhayena puna gacchati. Evamassa gamanāgamanaṃ karontasseva cha divasā atikkantā, tiṇāni matāni, jaṅghamaggo nibbatti. Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā guttilagandhabbo antevāsikassa bhayena araññe mahādukkhaṃ anubhoti, etassa mayā avassayena bhavituṃ vaṭṭatīti vegenāgantvā bodhisattassa purato ṭhatvā ācariya kasmā araññaṃ paviṭṭhosīti pucchitvā kosi tvanti vutte sakkohamasmīti āha. Atha naṃ bodhisatto ahaṃ kho devarāja antevāsikato parājayabhayena araññaṃ paviṭṭhoti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha
sattatantiṃ sumadhuraṃ rāmaṇeyyaṃ avādayiṃ,
so maṃ raṅgamhi avheti, saraṇaṃ me hohi kosiyāti.
Tassattho ahaṃ devarāja musilaṃ nāma antevāsikaṃ sattatantiṃ sumadhuraṃ rāmaṇeyyaṃ vīṇaṃ attano jānananiyāmena sikkhāpesiṃ, so maṃ idāni raṅgamaṇḍale pakkosati, tassa me tvaṃ kosiyagotta saraṇaṃ hohīti.
Sakko tassa vacanaṃ sutvā mā bhāyi, ahaṃ te tāṇañca leṇañcāti vatvā dutiyaṃ gāthamāha
ahaṃ taṃ saraṇaṃ samma, ahamācariyapūjako,
na taṃ jayissati sisso, sissamācariya jessasīti.
Tattha ahaṃ taṃ saraṇanti ahaṃ saraṇaṃ avassayo patiṭṭhā hutvā taṃ tāyissāmi. Sammāti piyavacanametaṃ. Sissamācariya jessasīti ācariya tvaṃ vīṇaṃ vādayamāno sissaṃ janissasi.
Api ca taṃ vīṇaṃ vādento ekaṃ tantiṃ chinditvā cha vādeyyāsi, vīṇā te pakatisaddo bhavissati, musilopi tantiṃ chindissati, athassa vīṇāya saddo na bhavissati, tasmiṃ khaṇe so parājayaṃ pāpuṇissati, athassa parājayabhāvaṃ ñatvā dutiyampi tatiyampi catutthampi pañcamampi chaṭṭhampi sattamampi tantiṃ chinditvā suddhadaṇḍakameva vādeyyāsi, chinnatantikoṭīhi saro nikkhamitvā sakalaṃ dvādasayojanikaṃ bārāṇasinagaraṃ chādetvā ṭhassatīti. Evaṃ vatvā sakko bodhisattassa tisso pāsakaghaṭikā datvā evamāha vīṇāsaddena pana sakalanagare chādite ito ekaṃ pāsakaghaṭikaṃ ākāse khipeyyāsi, atha te purato otaritvā tīṇi accharāsatāni naccissanti, tāsaṃ naccakāle dutiyaṃ khipeyyāsi, athāparāni tīṇi accharāsatāni otaritvā tava vīṇāya purato naccissanti, tato tatiyampi khipeyyāsi, athāparāni tīṇi accharāsatāni otaritvā raṅgamaṇḍale naccissanti, ahampi te santikaṃ āgamissāmi, gaccha mā bhāyīti. Bodhisatto pubbaṇhasamaye Gehaṃ agamāsi. Nāgarā rājadvārasamīpepi maṇḍapaṃ katvā rañño āsanaṃ paññāpesuṃ. Rājā pāsādā otaritvā alaṅkatamaṇḍape pallaṅkamajjhe nisīdi. Dasasahassā alaṅkatitthiyo amaccabrāhmaṇa- raṭṭhikādayo ca rājānaṃ parivārayiṃsu. Sabbe nāgarā sannipatiṃsu. Rājaṅgaṇe cakkāticakke mañcātimañce bandhiṃsu. Bodhisattopi nahātānulitto nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā vīṇaṃ gāhāpetvā attano paññattāsane nisīdi. Sakko adissamānakāyena āgantvā ākāse aṭṭhāsi. Bodhisatto yeva naṃ passati. Musilopi āgantvā attano āsane nisīdi. Mahājano parivāresi. Ādito va dvepi samasamaṃ vādayiṃsu. Mahājano dvinnampi vāditena tuṭṭho ukkuṭṭhisahassāni pavattesi. Sakko ākāse ṭhatvā bodhisattaññeva sāvento ekaṃ tantiṃ chindāti āha. Bodhisatto paṭhamaṃ tantiṃ chindi. Sā chinnāpi chinnāya koṭiyā saraṃ muñcateva devagandhabbaṃ viya vattati. Musilopi tantiṃ chindi. Tato saddo na nikkhami. Ācariyo dutiyampi tatiyampi catutthampi pañcamampi chaṭṭhampi sattamampi chindi. Suddhadaṇḍakaṃ vādentassa saddo nagaraṃ chādetvā aṭṭhāsi. Celukkhepasahassāni ceva ukkuṭṭhisahassāni ca pavattayiṃsu. Bodhisatto ekaṃ pāsakaṃ ākāse khipi. Tadā tīṇi accharāsatāni otaritvā nacciṃsu. Evaṃ dutiye ca tatiye ca khitte nava accharāsatāni otaritvā vuttanayena nacciṃsu. Tasmiṃ khaṇe rājā mahājanassa iṅgitasañañaṃ adāsi. Mahājano uṭṭhāya tvaṃ ācariyena saddhiṃ Virujjhitvā samākāraṃ karomīti vāyamasi attano pamāṇaṃ na jānāsīti musilaṃ tajjetvā gahitagahiteheva pāsāṇadaṇḍādīhi sañcuṇṇitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā pāde gahetvā saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesi. Rājā tuṭṭhacitto ghanavassaṃ vassanto viya bodhisattassa bahudhanaṃ adāsi. Tathā nāgarā. Sakkopi tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ahaṃ te paṇḍita sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ gahetvā 1- pacchā mātaliṃ pesessāmi, tvaṃ sahassayuttaṃ vejayantarathaṃ abhiruyha devalokaṃ gaccheyyāsīti vatvā pakkāmi. Atha naṃ gantvā paṇḍukambalasilāyaṃ nisinnaṃ kahaṃ gatattha mahārājāti devadhītaro pucchiṃsu. Sakko tāsaṃ taṃ kāraṇaṃ vitthārena kathetvā bodhisattassa sīlañca guṇañca vaṇṇesi. Devadhītaro mahārāja mayampi ācariyaṃ daṭṭhukāmā, idha naṃ ānehīti āhaṃsu. Sakko mātaliṃ āmantetvā tāta devaccharā guttilagandhabbaṃ daṭṭhukāmā, gaccha taṃ vejayantarathe nisīdāpetvā ānehīti. So sādhūti gantvā bodhisattaṃ ānesi. Sakko bodhisattena saddhiṃ sammoditvā devakaññā kira te ācariya gandhabbaṃ sotukāmāti āha. Mayaṃ mahārāja gandhabbā nāma sippaṃ nissāya jīvāma mūlaṃ labhantā vādeyyāmāti. Vādehi, ahaṃ te mūlaṃ dassāmīti. Na mamaññena mūlena attho, imā pana me devadhītaro attano attano kalyāṇakammaṃ kathentu, evāhaṃ vādessāmīti. Atha naṃ devadhītaro āhaṃsu amhehi katakalyāṇakammaṃ pacchā tumhākaṃ kathessāma,
@Footnote: 1 gāhāpetvātipi. Gandhabbaṃ karohi ācariyāti. Bodhisatto sattāhaṃ devatānaṃ gandhabbamakāsi, taṃ dibbagandhabbaṃ abhibhavitvā pavattati. Sattame divase ādito paṭṭhāya devadhītaro kalyāṇakammaṃ pucchi. Ekā 1- kassapabuddhakāle ekassa bhikkhuno uttamavatthaṃ datvā sakkassa paricārikā hutvā nibbatti 2- accharāsahassaparivārā, 3- uttamavatthaṃ devakaññaṃ 4- tvaṃ purimabhave kiṃ kammaṃ katvā nibbattāti pucchi. Tassa pucchanākāro ca vissajjanañca vimānavatthumhi āgatameva. Vuttaṃ hi tattha
abhikkantena vaṇṇena yā tvaṃ tiṭṭhasi devate
obhāsentī disā sabbā osadhī viya tārakā,
kena te tādiso vaṇṇo, kena te idhamijjhati,
uppajjanti ca te bhogā ye keci manaso piyā.
Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve,
manussabhūtā kimakāsi puññaṃ,
kenāsi evañjalitānubhāvā,
vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsati.
Vatthuttamadāyikā nārī
pavarā hoti naresu nārīsu
evaṃ piyarūpadāyikā
manāpaṃ dibbaṃ sā labhate upecca ṭhānaṃ.
@Footnote: 1 ekantipi, 2 nibbattantipi,
@3...parivārantipi, 4 uttamadevakaññantipi.
Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmi
accharāsahassānaṃ 1- pavarā, passa puññānaṃ vipākaṃ.
Tena me tādiso vaṇṇo, tena me idhamijjhati,
uppajjanti ca me bhogā ye keci manaso piyā.
Tenamhi evañjalitānubhāvā,
vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatīti.
Aparā piṇḍāya caramānassa bhikkhuno pūjanatthāya pupphāni adāsi. Aparāpi cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ dethāti gandhe adāsi. Aparā madhurāni phalāni adāsi. Aparā uttamarasaṃ adāsi. Aparā kassapadasabalassa cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ adāsi. Aparā maggapaṭipannānaṃ bhikkhūnañca bhikkhunīnañca kulagehe vāsaṃ upagatānaṃ santike dhammaṃ assosi. Aparā nāvāya bhuttassa bhikkhuno udake ṭhatvā udakaṃ adāsi. Aparā agāramajjhe vasamānā akkodhanā hutvā sassusasuravattaṃ akāsi. Aparā attano laddhakoṭṭhāsato saṃvibhāgaṃ katvāva paribhuñji sīlavatī ca ahosi. Aparā paragehe dāsī hutvā nikkodhanā nimmānā attano laddhakoṭṭhāsato saṃvibhāgaṃ katvā devarañño paricārikā hutvā nibbattā. Evaṃ sabbāpi guttilavimānavatthumhi āgatā. Sattatiṃsa devadhītā yaṃ yaṃ kammaṃ katvā tattha nibbattā sabbā bodhisattena pucchitāpissa attano katakammaṃ gāthāhi yeva kathesuṃ. Taṃ sutvā bodhisatto
@Footnote: 1 accharāsahassassāhantipi. Lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yvāhaṃ 1- idhāgantvā appamattakenapi kammena paṭiladdhā sampattiyo assosiṃ, itodāni paṭṭhāya manussalokaṃ gantvā dānādīni kusalakammāneva karissāmīti vatvā imaṃ udānaṃ udānesi
svāgataṃ vata me ajja suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ,
yaṃ addasiṃ devatāyo accharā kāmavaṇṇiyo,
imāsāhaṃ dhammaṃ sutvāna 2- kāhāmi kusalaṃ bahuṃ
dānena samacariyāya saññamena damena ca,
sohaṃ tattha gamissāmi yattha gantvā na socareti.
Atha naṃ sattāhaccayena devarājā mātaliṃ saṅgāhakaṃ āṇāpetvā rathe nisīdāpetvā bārāṇasimeva pesesi. So bārāṇasiṃ gantvā devaloke attanā diṭṭhakāraṇaṃ manussānaṃ ācikkhi. Tato paṭṭhāya te manussā saussāhā puññāni kātuṃ maññiṃsu.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi. Tadā musilo devadatto ahosi, sakko anuruddho, rājā ānando, guttilagandhabbo pana ahamevāti.
Guttilajātakaṃ tatiyaṃ.
@Footnote: 1 svāhantipi . 2 sutvātipi.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๗
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗