อุทปานทูสกชาดก
ว่าด้วยการขี้เยี่ยวลงบ่อน้ำเป็นธรรมดาของหมาจิ้งจอก
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๔๑๒ · บรรทัด ๒๒๓๖ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปนมฤคทายวัน ทรงปรารภสุนัขจิ้งจอกซึ่งทำลายบ่อน้ำตัวหนึ่ง จึงตรัสเรื่องนี้มีคำเริ่มต้นว่า อารญฺกสฺส อิสิโน ดังนี้. ได้ยินว่า สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งทำลายบ่อน้ำของภิกษุสงฆ์แล้วหลบหนีไป. ครั้นวันหนึ่ง. สามเณรทั้งหลายเอาก้อนดินปาสุนัขจิ้งจอกตัวนั้นซึ่งมาใกล้บ่อน้ำให้ได้รับความลำบาก. จำเดิมแต่นั้นสุนัขจิ้งจอกตัวนั้นแม้จะหวลกลับมายังที่นั้นอีกก็ไม่แลดู. ภิกษุทั้งหลายทราบเหตุดังนั้น จึงนั่งสนทนากันในโรงธรรมสภาว่า ผู้มีอายุทั้งหลาย ได้ยินว่า สุนัขจิ้งจอกตัวที่ทำลายบ่อน้ำ จำเดิมแต่พวกสามเณรทำให้ลำบากแม้จะกลับมาอีกก็ไม่มองดู. พระศาสดาเสด็จมาแล้วตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนึ่งประชุมกันด้วยเรื่องอะไร เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว จึงตรัสว่าภิกษุทั้งหลาย สุนัขจิ้งจอกตัวนี้ประทุษร้ายบ่อน้ำ ในบัดนี้เท่านั้นก็หามิได้ แม้ในกาลก่อนก็ได้เป็นผู้ประทุษร้ายบ่อน้ำเหมือนกัน แล้วทรงนำเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :ในอดีตกาล ในเมืองพาราณสี ป่าอิสิปนะนี้แล ได้มีบ่อน้ำนี้แหละ. ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์บังเกิดในเรือนของตระกูลในเมืองพาราณสี พอเจริญวัยก็บวชเป็นฤๅษี แวดล้อมด้วยหมู่ฤๅษีสำเร็จการในป่าอิสิปตนะ. ก็ในกาลนั้น สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งประทุษร้ายบ่อน้ำนี้นั่นแหละแล้วหลบหนีไป. ครั้นวันหนึ่ง ดาบสทั้งหลายล้อมสุนัขจิ้งจอกตัวนั้นไว้จับมันได้ด้วยอุบายอย่างหนึ่ง จึงนำไปยังสำนักของพระโพธิสัตว์. พระโพธิสัตว์เมื่อจะเจรจาปราศรัยกับสุนัขจิ้งจอกนั้นจึงกล่าวคาถาที่ ๑ ว่า :ดูก่อนสหาย ทำไมท่านจึงถ่ายมูตรและคูถรดบ่อน้ำที่ทำโดยยาก ของฤๅษีผู้อยู่ป่า ผู้แสวงที่ตบะอยู่ตลอดกาลนาน. เนื้อความของคาถานั้นว่า ดูก่อนสุนัขจิ้งจอกผู้สหาย ทำไมคือเพื่อประโยชน์อะไร ท่านจึงถ่ายคือถมทับ ประทุษร้ายด้วยมูตรและกรีษ ซึ่งบ่อน้ำที่ทำได้โดยยาก คือที่ให้สำเร็จได้โดยยากลำบากของท่านผู้ชื่อว่าอยู่ป่า เพราะความเป็นผู้อยู่ในป่าซึ่งได้นามว่าฤๅษี เพราะความเป็นผู้แสวงหาคุณ ชื่อว่าผู้มีตบะ เพราะอาศัยตบะอยู่ตลอดกาลนาน อธิบายว่า ทำไม ท่านจึงถ่าย คือทำมูตรและกรีษให้ตกลงไปในบ่อน้ำนี้. สุนัขจิ้งจอกได้ฟังดังนั้นจึงกล่าวคาถาที่ ๒ ว่า :พวกเราดื่มกินน้ำ ณ ที่ใดแล้ว ย่อมถ่ายอุจจาระปัสสาวะลงในที่นั้น นั่นเป็นธรรมดาของสุนัขจิ้งจอกทั้งหลาย ทั้งเป็นธรรมดาของบิดามารดาแต่ปู่ย่าตายาย ท่านไม่ควรจะยกโทษธรรมดาอันนั้นของพวกเราเลย. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เอส ธมฺโม ได้แก่ นั่นเป็นสภาวะ. ด้วย บทว่า ยํ ปิวิตฺวา โอหทามเส นี้ท่านแสดงความว่าดูก่อนสหาย พวกเราดื่มน้ำในที่ใดย่อมถ่ายอุจจาระรดบ้าง ปัสสาวะรดบ้าง เฉพาะที่นั้นเอง นี่เป็นธรรมดาของพวกเราผู้เป็นสุนัขจิ้งจอก. บทว่า ปิตุปิตามหํ ความว่า นี้เป็นธรรมดาของบิดามารดา และของปู่ย่าตายายของเราทั้งหลาย. บทว่า น ตํ อุชฺฌาตุมรหสิ ความว่า ท่านไม่ควรยกโทษธรรมดา คือสภาวะนั้น ซึ่งมีมาโดยประเพณีของพวกเรา คือท่านไม่ควรโกรธในข้อนี้. พระโพธิสัตว์จึงกล่าวคาถาที่ ๓ แก่สุนัขจิ้งจอกนั้นว่า :อาการเช่นนี้เป็นธรรมดาของพวกท่าน อนึ่ง อาการเช่นไรไม่เป็นธรรมดาของพวกท่าน ขอพวกเราอย่าได้เห็นธรรมดาหรือมิใช่ธรรมดาของพวกท่านในกาลไหน ๆ อีกเลย. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มา โว ความว่า ในกาลไหน ๆขอให้พวกเราอย่าได้เป็นธรรมดาหรือมิใช่ธรรมดาของพวกท่านเลย. พระมหาสัตว์ให้โอวาทแก่สุนัขจิ้งจอกนั้นอย่างนี้แล้วกล่าวว่าเจ้าอย่ามาอีกต่อไป. จำเดิมแต่นั้น สุนัขจิ้งจอกนั้นแม้จะกลับมาอีกก็ไม่มองดู. พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงทรงประกาศสัจจะทั้ง ๔ แล้วทรงประชุมชาดกว่า สุนัขจิ้งจอกตัวที่ประทุษร้ายบ่อน้ำในกาลนั้น ได้เป็นสุนัขจิ้งจอกตัวนี้เอง ส่วนพระดาบสผู้เป็นครูของคณะดาบาสในครั้งนั้น คือเราตถาคต ฉะนี้แล.
จบ อรรถกถาอุทปานทูสกชาดกที่ ๑
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๘ หน้า ๑๖๓–๑๖๖ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ติกนิบาตชาดก ๑๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรไทย
อุทปานวคฺควณฺณนา
อุทปานทูสกชาตกํ
อารญฺญกสฺส อิสิโนติ อิทํ สตฺถา อิสิปตเน วิหรนฺโต เอกํ อุทปานทูสกํ สิคาลํ อารพฺภ กเถสิ ฯ
เอโก กิร สิคาโล ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุทปานํ อุจฺจารปสฺสาวกรเณน ทูเสตฺวา ปกฺกามิ ฯ อถ นํ เอกทิวสํ อุทปานสมีปํ อาคตํ สามเณรา เลฑฺฑูหิ ปหริตฺวา กิลเมสุํ ฯ โส ตโต ปฏฺฐาย ตํ ฐานํ ปุน นิวตฺเตตฺวาปิ น โอโลเกสิ ฯ ภิกฺขู ตํ ปวุตฺตึ ญตฺวา ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ อาวุโส อุทปานทูสกสิคาโล กิร สามเณเรหิ กิลมิตกาลโต ปฏฺฐาย ปุน นิวตฺเตตฺวาปิ น โอโลเกสีติ ฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา กายนุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา อิมาย นามาติ วุตฺเต น ภิกฺขเว อิทาเนว อยํ อุทปานทูสโก ปุพฺเพปิ อุทปานทูสโกเยวาติ วตฺวา อตีตํ อาหริ ฯ
อตีเต พาราณสิยํ อิทเมว อิสิปตนํ อยเมว อุทปาโน อโหสิ ฯ ตทา โพธิสตฺโต พาราณสิยํ กุลฆเร นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺโต อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา อิสิคณปริวุโต อิสิปตเน วาสํ กปฺเปสิ ฯ ตทา เอโก จ สิคาโล อิทเมว อุทปานํ ทูเสตฺวา ปกฺกมติ ฯ อถ นํ เอกทิวสํ ตาปสา ปริวาเรตฺวา เอเกน อุปาเยน ตํ คเหตฺวา โพธิสตฺตสฺส สนฺติกํ นยึสุ ฯ โพธิสตฺโต สิคาเลน สทฺธึ สลฺลปนฺโต ปฐมํ คาถมาห
อารญฺญกสฺส อิสิโน จิรํ รตฺตํ ตปสฺสิโน
กิจฺฉากตํ อุทปานํ กถํ สมฺม อปาหสีติ ฯ
ตสฺสตฺโถ อรญฺเญ วสนตาย อารญฺญกสฺส เอสิตคุณตฺตา อิสิโน จิรํ รตฺตํ ตปํ นิสฺสาย วุฏฺฐตฺตา ตปสฺสิโน กิจฺฉากตํ กิจฺเฉน ทุกฺเขน นิฏฺฐาปิตํ อุทปานํ กถํ กิมตฺถาย สมฺม สิคาล ตฺวํ อปาหสิ มุตฺตกรีเสน อชฺโฌตฺถริ ทูเสสิ ตฺวํ กึ มุตฺตกรีสํ เอตฺถ อปาหสิ ปาเตสีติ ฯ
ตํ สุตฺวา สิคาโล ทุติยํ คาถมาห
เอส ธมฺโม สิคาลานํ ยํ ปิวิตฺวา โอหทามเส
ปิตุปิตามหํ ธมฺโม น ตํ อุชฺฌาตุมรหสีติ ฯ
ตตฺถ เอส ธมฺโมติ เอส สภาโว ฯ ยํ ปิวิตฺวา โอหทามเสติ สมฺม ยํ มยํ ยตฺถ ปานียํ ปิวาม ตเมว อูหทามปิ โอมุตฺเตมปิ เอส อมฺหากํ สิคาลานํ ธมฺโมติ ทสฺเสติ ฯ ปิตุปิตามหนฺติ ปิตูนญฺจ ปิตามหานญฺจ โน เอส ธมฺโม ฯ น ตํ อุชฺฌาตุมรหสีติ ตํ เอตํ อมฺหากํ ปเวณิยา อาคตํ ธมฺมํ สภาวํ ตฺวํ อุชฺฌายิตุํ นารหสิ น ยุตฺตํ โว เอตฺถ กุชฺฌิตุนฺติ ฯ
อถสฺส โพธิสตฺโต ตติยํ คาถมาห
เยสํ โว เอทิโส ธมฺโม อธมฺโม ปน กีทิโส
มา โว ธมฺมํ อธมฺมํ วา อทฺทสาม กุทาจนนฺติ ฯ
ตตฺถ มา โวติ ตุมฺหากํ ธมฺมํ วา อธมฺมํ วา มยํ มา กทาจิ อทฺทสามาติ ฯ
เอวํ มหาสตฺโต ตสฺส โอวาทํ ทตฺวา มา ปุน อาคจฺเฉยฺยาสีติ อาห ฯ โส ตโต ปฏฺฐาย ปุน นิวตฺเตตฺวาปิ น โอโลเกสิ ฯ
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สจฺจานิ ปกาเสตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ ตทา อุทปานทูสโก อยเมว สิคาโล อโหสิ คณสตฺถา ปน อหเมวาติ ฯ
อุทปานทูสกชาตกํ ปฐมํ
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรไทย เล่มที่ ๓๘
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗