กุรุธรรมชาดก
ว่าด้วยให้ช้างแก่ท้าวกาลิงคราช
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๔๒๗ · บรรทัด ๒๒๙๓ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๓
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ทรงปรารภภิกษุผู้ฆ่าหงส์รูปหนึ่ง. จึงตรัสเรื่องนี้ มีคำเริ่มต้นว่า ตว สทฺธญฺจ สีลญฺจ ดังนี้มีสหาย ๒ คนชาวเมืองสาวัตถี บรรพชาใน สำนักภิกษุทั้งหลายแล้วได้อุปสมบท โดยมากเที่ยวไปด้วยกัน. วันหนึ่ง ภิกษุ๒ สหายนั้นไปยังแม่น้ำอจิรวดีอาบน้ำ นั่งผิงแดดอยู่ที่เนินทรายกล่าวถ้อยคำให้ระลึกกันและกันอยู่. ขณะนั้นหงส์ ๒ ตัวบินมาทางอากาศ ลำดับนั้นภิกษุรูปหนึ่งจับก้อนกรวดมาแล้วกล่าวว่า ผมจะดีดลูกตาของหงส์ตัวหนึ่ง ภิกษุนอกนี้กล่าวว่า ท่านจักไม่สามารถ. ภิกษุรูปนั้นกล่าวว่านัยน์ตาข้างนี้จะยกไว้ ผมจะดีดนัยน์ตาข้างโน้น. ภิกษุนอกนี้ก็กล่าวว่า แม้นัยน์ตาข้างนี้ท่านก็จักไม่อาจดีดได้. ภิกษุรูปนั้นกล่าวว่า ถ้าอย่างนั้นท่านคอยดู ว่าแล้วก็หยิบก้อนกรวด ๓ เหลี่ยมมาดีดไปทางเบื้องหลังของหงส์. หงส์ได้ยินเสียงกรวดจึงเหลียวมองดู. ลำดับนั้นภิกษุนั้นก็เอาก้อนกรวดอีกก้อนหนึ่งดึดีดหงส์นั้นที่นัยน์ตาด้านนอกทลุออกทางนัยน์ตาด้านใน. หงส์ร้องม้วนตกลงมาแทบเท้าของภิกษุทั้งสองนั้น ภิกษุทั้งหลายที่ยืนอยู่ในที่นั้นเห็นเข้า จึงพากันมาแล้วกล่าวว่า ผู้มีอายุ ท่านบวชในพระพุทธศาสนา ทำปาณาติบาตชื่อว่ากระทำกรรมอันไม่สมควร แล้วพาภิกษุผู้ดีดหงส์นั้นไปแสดงแก่พระตถาคตทันที พระศาสดาตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุ ได้ยินว่าเธอกระทำปาณาติบาตจริงหรือ ? เมื่อภิกษุนั้นทูลรับว่า จริงพระเจ้าข้า จึงตรัสว่าดูก่อนภิกษุ เพราะเหตุไร เธอบวชในศาสนาอันเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์เห็นปานนี้ จึงได้กระทำอย่างนี้ แม้โบราณกบัณฑิตทั้งหลายเมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่วิบัติขึ้น อยู่อย่างเศร้าหมองในท่ามกลางเรือนยังกระทำความรังเกียจในฐานะทั้งหลาย แม้มีประมาณน้อย ส่วนเธอบวชในศาสนาเห็นปานนี้ ไม่ได้กระทำแม้มาตรว่าความรังเกียจธรรมดาภิกษุ พึงเป็นผู้สำรวมกาย วาจา และใจ มิใช่หรือ ? แล้วทรงนำเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :ในอดีตกาล เมื่อพระราชาพระนามว่า ธนัญชัยโกรัพย์ ครองราชสมบัติอยู่ในพระนครอินทปัฏฏ์ ในแคว้นกุรุ พระโพธิสัตว์ถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระราชานั้น ถึงความรู้เดียงสาโดยลำดับ แล้วเรียนศิลปะทั้งปวงในเมืองตักศิลา พระบิดาทรงแต่งตั้งให้ดำรงอยู่ในตำแหน่งอุปราช ในกาลต่อมา เมื่อพระบิดาสวรรคตแล้ว ได้ดำรงอยู่ในราชสมบัติ มิได้ทรงกระทำทศพิธราชธรรมให้กำเริบ ทรงประพฤติในกุรุธรรมอยู่. ศีลห้า ชื่อว่ากุรุธรรม. พระโพธิสัตว์ทรงรักษาศีลห้านั้นให้บริสุทธิ์. พระมารดาของพระโพธิสัตว์ พระอัครมเหสี พระอุปราชผู้เป็นพระอนุชา พราหมณ์ผู้เป็นปุโรหิต อำมาตย์ผู้รังวัดนา สารถี เศรษฐี มหาอำมาตย์ผู้ตวงข้าวนายประตู นางวัณณทาสีผู้เป็นนครโสเภณี ก็เหมือนพระโพธิสัตว์รวมความว่า ชนเหล่านี้รักษาศีลห้าเหมือนดังพระโพธิสัตว์ชน ๑๑ คน คือ พระราชา ๑ พระชนนี ๑ พระอัครมเหสี ๑ พระอุปราช ๑ปุโรหิต ๑ อำมาตย์ผู้รังวัด ๑ สารถี ๑เศรษฐี ๑ อำมาตย์ผู้ตวงข้าว ๑ นายประตู ๑และนางคณิกา ๑ ดำรงอยู่ในกุรุธรรม. ชนแม้ทั้งหมดเหล่านี้ รักษาศีลห้าให้บริสุทธิ์ ด้วยประการดังนี้. พระราชาให้สร้างโรงทาน ๖ แห่ง คือ ที่ประตูพระนครทั้ง ๔ ที่กลางเมือง ที่ประตูพระนิเวศน์ ทรงสละพระราชทรัพย์หกแสนทุกวัน ๆทรงบริจาคทานกระทำชมพูทวีปทั้งสิ้นให้ไม่ต้องทำไร่ไถนา. ก็ความที่พระโพธิสัตว์นั้นมีพระอัธยาศัยยินดีในการบริจาคทาน ได้แผ่คลุมไปทั่วชมพูทวีป. ในกาลนั้น พระเจ้ากาลิงคราชครองราชสมบัติในทันตปุรนคร ในแคว้นกาลิงคะ. ในแคว้นของพระเจ้ากาลิงคราชนั้นฝนไม่ตก ก็เกิดความอดอยากไปทั่วแคว้น. ก็เพราะอาหารวิบัติ โรคจึงเกิดขึ้นแก่มวลมนุษย์. ภัย ๓ ประการ คือ ฉาตกภัย ภัยคือความอดอยาก โรคภัย ภัยคือโรค ทุพภิกขภัย ภัยคือข้าวยากหมากแพง ก็เกิดขึ้น. มนุษย์ทั้งหลายหมดที่ยึดถือ ต่างพากันจูงมือเด็กๆ เที่ยวเร่ร่อนไป. ชาวแว่นแคว้นทั้งสิ้นรวมกันไปยังพระนครทันตปุระพากันส่งเสียงร้องอยู่ที่ประตูพระราชวัง. พระราชาประทับยืนพิงพระแกล ทรงสดับเสียงนั้น จึงตรัสถามว่า คนเหล่านี้เที่ยวไปเพราะเหตุอะไรกัน พวกอำมาตย์กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช ภัยเกิดขึ้นทั่วแว่นแคว้นทั้งสิ้น ฝนไม่ตก ข้าวกล้าวิบัติเสียหาย เกิดความอดอยากมนุษย์ทั้งหลายกินอยู่ไม่ดีถูกโรคภัยครอบงำ หมดที่ยึดถือระส่ำระสาย พากันจูงมือลูก ๆ เที่ยวไป ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์จงยังฝนให้ตกเถิด พระเจ้าข้า. พระราชาตรัสถามว่า พระราชาแต่เก่าก่อนทั้งหลาย เมื่อฝนไม่ตก ทรงกระทำอย่างไร ? พวกอำมาตย์กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช พระราชาแต่เก่าก่อนทั้งหลาย เมื่อฝนไม่ตก ได้ทรงบริจาคทาน อธิษฐานอุโบสถสมาทานศีลแล้ว เสด็จเข้าสู่ห้องสิริไสยาศน์ ทรงบรรทมเหนือเครื่องลาดซึ่งทำด้วยไม่ตลอด ๗ วันในกาลนั้น ฝนก็ตกลงมา. พระราชาทรงรับว่าดีละ. แล้วได้ทรงกระทำอย่างนั้น. แม้ทรงกระทำอย่างนั้น ฝนก็มิได้ตก. พระราชาตรัสกะอำมาตย์ทั้งหลายว่า เราได้กระทำกิจที่ควรกระทำแล้ว ฝนก็ไม่ตกเราจะกระทำอย่างไรต่อไป. พวกอำมาตย์กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชพระเจ้าธนัญชัยโกรัพยราชในนครอินทปัฏ มีช้างมงคลหัตถีชื่อว่าอัญชนสันนิภะ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายจักนำช้างมงคลเชือกนั้นมาเมื่อเป็นเช่นนั้น ฝนก็จักตก. พระราชาตรัสว่า พระราชาพระองค์นั้นทรงสมบูรณ์ด้วยพลพาหนะ ใคร ๆ จะข่มได้ยาก พวกเราจักนำช้างพระราชาพระองค์นั้นมาได้อย่างไร. พวกอำมาตย์กราบทูลว่าข้าแต่มหาราช ไม่มีกิจที่จะต้องทำการรบกับพระเจ้าธนัญชัยโกรัพยราชนั้น พระราชาพระองค์นั้น มีพระอัธยาศัยยินดีในการบริจาคทานเป็นผู้ถูกเขาขอ แม้พระเศียรอันประดับแล้วก็ทรงตัดให้ได้ แม้ดวงพระเนตรอันสมบูรณ์ด้วยประสาทก็ทรงควักให้ได้ แม้ราชสมบัติทั้งสิ้นก็ทรงมอบให้ได้ ในเรื่องช้างมงคลไม่จำต้องพูดถึงเลย ทูลขอแล้วจักทรงประทานให้แน่แท้. พระราชาตรัสว่า ใครจะสามารถไปขอช้างมงคลนั้น อำมาตย์ทั้งหลายกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช พวกพราหมณ์ พระเจ้าข้า. พระราชารับสั่งให้เรียกพราหมณ์ ๘ คนมาจากที่อยู่ของพราหมณ์แล้วทรงกระทำสักการะสัมมานะแล้วทรงส่งไปเพื่อให้ขอช้างมงคล. พราหมณ์เหล่านั้นถือเอาเสบียงเดินทาง ปลอมเพศเป็นคนเดินทาง รีบเดินทางไป โดยพักแรมอยู่ราตรีหนึ่งในที่ทุกแห่ง บริโภคอาหารในโรงทานที่ประตูพระนคร บำรุงร่างกายให้อิ่มหนำสิ้นเวลา ๒-๓ วันแล้วถามว่า เมื่อไรพระราชาจักเสด็จมาโรงทาน ? พวกมนุษย์บอกว่า พระราชาจะเสด็จมาในวัน ๑๔ ค่ำ๑๕ ค่ำ และวัน ๘ ค่ำ ตลอด ๓ วันแห่งปักษ์หนึ่งๆ ก็พรุ่งนี้ เป็นวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำ เพราะฉะนั้น พระราชาจักเสด็จมาในวันพรุ่งนี้. วันรุ่งขึ้น พวกพราหมณ์รีบไปแต่เช้าตรู่ ยืนอยู่ที่ประตูด้านทิศตะวันออก. พระโพธิสัตว์ทรงสนานและลูบไล้พระวรกายแต่เช้าตรู่ ทรงประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง เสด็จขึ้นคอช้างมงคลหัตถีอันประดับแล้ว เสด็จไปยังโรงทานทางประตูด้านทิศตะวันออก ด้วยบริวารอันยิ่งใหญ่ เสด็จลงจากคอช้างแล้วได้ประทานอาหารด้วยพระหัตถ์ของพระองค์ แก่ชน ๗-๘ คน แล้วรับสั่งว่า พวกท่านจงให้โดยทำนองนั้น. แล้วได้เสด็จขึ้นช้างไปยังประตูด้านทิศใต้. พวกพราหมณ์ไม่ได้โอกาสที่ประตูด้านทิศตะวันออก เพราะมีการอารักขาแข็งแรง จึงได้ไปยังประตูด้านทิศใต้เหมือนกัน ยืนอยู่ในที่สูงไม่ไกลเกินไปจากประตูคอยดูพระราชาเสด็จมา พอพระราชาเสด็จมาประจวบเข้าก็ยกมือถวายคอยดูพระราชาเสด็จมา พอพระราชาเสด็จมาประจวบเข้าก็ยกมือถวายชัยมงคลว่า ขอพระมหาราชเจ้าจงทรงพระเจริญ จงมีชัยชำนะเถิดพระเจ้าข้า. พระราชาทรงเอาพระแสงขอเพ็ชรเหนี่ยวช้างให้หันกลับเสด็จไปยังที่ใกล้พราหมณ์เหล่านั้น แล้วตรัสถามว่า พราหมณ์ทั้งหลายผู้เจริญ ท่านทั้งหลายต้องการอะไร ? พราหมณ์ทั้งหลายเมื่อจะพรรณนาคุณของพระโพธิสัตว์ จึงกล่าวคาถาที่ ๑ ว่า :ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่กว่าประชาชนข้าพระองค์ทั้งหลายได้ทราบศรัทธาและศีลของพระองค์แล้ว จึงขอรับพระราชทานเอาทองคำแลกกับช้างมีสีดังดอกอัญชัน นำไปในแว่นแคว้นกาลิงคราช. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สทฺธํ ได้แก่ ศรัทธาความเชื่ออันควรไว้ใจ ด้วยอำนาจการเชื่อกรรมและผลแห่งกรรม บทว่า สีลํ ได้แก่ สังวรศีล อวีติกกมศีล ศีลการไม่ล่วงละเมิด. ในสมัยในประเทศนั้น เรียกทองว่า วณฺณํ. คำนั้นเป็นเพียงหัวข้อเทศนาเท่านั้น ก็ด้วยบทนี้ ท่านสงเคราะห์เอาเงิน ทอง ทรัพย์และธัญญาหาร แม้ทั้งหมด. บทว่า อญฺชนวณฺเณน ได้แก่ ด้วยช้างตัวประเสริฐของพระองค์เชือกนี้ซึ่งมีเสมอด้วยช่อดอกอัญชัน. บทว่า กาลิงฺคสฺมึ ได้แก่ ในสำนักของพระเจ้ากาลิงคราช. บทว่า วินิมฺหเส ความว่า ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายขอถือเอาด้วยการแลก ถ้อยทีปฏิบัติต่อกัน หรือใส่ไปในท้องด้วยการบริโภคเข้าไป. บทว่า เส เป็นเพียงนิบาต. ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่กว่าประชาชนด้วยว่า ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ทราบศรัทธาและศีลของพระองค์แล้วคิดว่า พระราชาพระองค์นั้น ทรงสมบูรณ์ด้วยศรัทธาและศีลอย่างนี้ จะทูลขอแล้ว จักพระราชทานช้างตัวประเสริฐมีสีเหมือนดอกอัญชัน แก่พวกเราเป็นแน่ แล้วพูดกันว่า เราทั้งหลายจักนำช้างตัวประเสริฐไปในสำนักของพระเจ้ากาลิงคราช จึงเอาทรัพย์และธัญญาหารเป็นอันมากแลกกับช้างซึ่งมีสีเหมือนดอกอัญชันเชือกนี้เสมือนเป็นของ ๆ ตน คือใช้จ่ายทรัพย์และธัญญาหารเป็นอันมากและใส่ปากใส่ท้องเลี้ยงดูกัน. ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายเมื่อจะขอช้างนั้นอย่างนี้ จึงได้มาในที่นี้ ขอพระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐโปรดทรงทราบกิจที่จะพึงทรงกระทำในเรื่องช้างนั้น. อีกนัยหนึ่งข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ทราบพระคุณ คือศรัทธาคุณและศีลคุณของพระองค์จึงคิดกันว่า พระราชาผู้มีพระคุณอันยิ่งใหญ่ แม้แต่ชีวิตถูกขอแล้วก็จะประทานให้ จะป่วยกล่าวไปใยถึงช้างตัวประเสริฐอันเป็นสัตว์ดิรัจฉานเล่า จึงจะขอแลกคือเปรียบเทียบทองแก่พระองค์กับช้างอันมีสีเหมือนดอกอัญชันนี้ ไปไว้ในสำนักของพระเจ้ากาลิงคราชด้วยประโยคการอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงได้มาในที่นี้. พระโพธิสัตว์ได้ทรงสดับดังนั้น จึงทรงเล้าโลมให้เบาใจว่าดูก่อนพราหมณ์ทั้งหลาย หากท่านทั้งหลายใช้จ่ายทรัพย์ เพราะจะแลกเปลี่ยนช้างตัวประเสริฐเชือกนี้ เป็นการใช้จ่ายไปดีแล้ว อย่าได้เสียใจเลย เราจักให้ช้างตัวประเสริฐตามที่ประดับแล้วทีเดียวแก่ท่านทั้งหลาย แล้วได้กล่าวคาถา ๒ คาถานอกนี้ว่า :สัตว์ที่พึงเลี้ยงด้วยข้าวก็ดี ที่ไม่ได้เลี้ยงก็ดี ผู้ใดในโลกนี้ ตั้งใจมาหาเรา สัตว์เหล่านั้นทั้งหมด เราก็มิได้ห้ามเลย นี้เป็นถ้อยคำของท่านบูรพาจารย์. ดูก่อนพราหมณ์ทั้งหลาย เราจะให้ช้างเชือกนี้ อันควรเป็นราชพาหนะ เป็นราชบริโภคพระราชาควรใช้สอย ประกอบไปด้วยยศ ประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับปกคลุมตะพอง ด้วยตาข่ายทอง พร้อมทั้งนายหัตถาจารย์แก่ท่านทั้งหลาย ขอพวกท่านจงไปตามปรารถนาเถิด. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อนฺนภจฺจา จ ภจฺจา จ ความว่าชื่อว่า ผู้ที่พึงเลี้ยงด้วยข้าว เพราะสัตว์ผู้เข้าไปอาศัยบุรุษเป็นอยู่ พึงเลี้ยงด้วยข้าวมียาคูและภัตเป็นต้น. สัตว์นอกนี้ ชื่อว่าผู้ไม่พึงเลี้ยงดูเพราะเป็นผู้ที่จะไม่ต้องเลี้ยงดูอย่างนั้น. ก็ในที่นี้ พึงทราบการลบ ออักษรด้วยการเชื่อมบท. ด้วยลำดับคำเพียงเท่านี้ ย่อมเป็นอันแสดงสัตว์ทุกจำพวกเป็นของพวก ด้วยการเข้าไปอาศัยตนเลี้ยงชีวิต กับที่ไม่เข้าไปอาศัยตนเลี้ยงชีวิต. บทว่า โยธ อุทฺทิสฺส คจฺฉติ ความว่าบรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์ใดในชีวโลกนี้ ย่อมเจาะจงบุรุษใดมาด้วยความหวังอย่างใดอย่างหนึ่ง. บทว่า สพฺเพเต อปฺปฏิกฺขิปฺปา ความว่า แม้ถ้ามีสัตว์เป็นจำนวนมาก เจาะจงมาอย่างนั้น แม้ถึงเช่นนั้น บุรุษนั้นก็ไม่ปฏิเสธสัตว์เหล่านั้นทั้งหมด อธิบายว่า จะพึงไม่ปฏิเสธอย่างนี้ว่า พวกท่านจงหลีกไป เราจักไม่ให้พวกท่าน. บทว่า ปุพฺพาจริยวโจ อิทํ ความว่า มารดาบิดาเรียกว่าบุรพาจารย์ นี้เป็นคำของบุรพาจารย์เหล่านั้น. ท่านแสดงว่า มารดาบิดาให้ข้าพเจ้าสำเนียกมาอย่างนี้. บทว่า ททามิ โว ความว่า เพราะนี้เป็นถ้อยคำของบุรพาจารย์ของเราทั้งหลาย เหตุนั้น ดูก่อนพราหมณ์ทั้งหลาย เราจะให้ช้างตัวประเสริฐเชือกนี้แก่ท่านทั้งหลาย. บทว่า ราชารหํ แปลว่าสมควรแก่พระราชา. บทว่า ราชโภคํ แปลว่า เป็นเครื่องใช้สอยของพระราชา. บทว่า ยสสฺสินํ ได้แก่ เพียบพร้อมด้วยบริวารอธิบายว่า คนห้าร้อยตะกูลมีหมอช้างเป็นต้น อาศัยช้างนั้นเลี้ยงชีวิตเราจักให้ท่านทั้งหลาย พร้อมทั้งคนห้าร้อยตระกูลนั้น. บทว่า อลงฺกตํ ความว่า ประดับประดาด้วยเครื่องประดับช้างชนิดต่าง ๆ บทว่า เหมชาลาภิฉนฺนํ แปลว่า ประดับด้วยตาข่ายทอง บทว่าสสารถี ความว่า เราจะให้แก่พวกท่าน พร้อมทั้งสารถี คืออาจารย์ผู้ฝึกช้างนั้น เพราะฉะนั้น พวกท่านเป็นผู้พร้อมด้วยสารถี คือควานช้าง พาเอาช้างนี้พร้อม บริวารไปตามความต้องการเถิด. พระมหาสัตว์ประทับอยู่บนคอช้างตัวประเสริฐ ตรัสให้ด้วยพระวาจาอย่างนี้แล้ว กลับเสด็จลงจากคอช้าง ทรงดำเนินเวียนขวาไป ๓ รอบ ทรงพิจารณาว่า หากที่ที่ยังไม่ได้ประดับตกแต่งยังมีอยู่จักประดับตกแต่งก่อนแล้วจึงจะให้ ครั้นไม่ได้ทรงเห็นที่ที่ยังไม่ได้ตกแต่งที่ช้างนั้น จึงทรงเอางวงของช้างนั้น วางบนมือของพราหมณ์ทั้งหลาย แล้วได้เอาพระสุวรรณภิงคารพระเต้าน้ำทอง หลั่งน้ำอันอบด้วยดอกไม้และของหอมแล้วพระราชทานไป. พราหมณ์ทั้งหลายรับช้างพร้อมทั้งบริวาร แล้วนั่งบนหลังช้าง ได้ไปยังทันตปุรนครถวายช้างแก่พระราชา. ช้างแม้มาแล้ว ฝนก็ยังไม่ตก. พระราชาจึงทรงคาดคั้นถามว่า มีเหตุอะไรหนอ ได้ทรงสดับว่า พระเจ้าธนัญชัยโกรัพยราช ทรงรักษากุรุธรรม ด้วยเหตุนั้น. ฝนจึงตกในแว่นแคว้นของพระองค์ ทุกกึ่งเดือน ทุก ๑๐ วัน เพราะอานุภาพแห่งคุณความดีของพระราชาดอก ฝนจึงตก ก็สัตว์ดิรัจฉานนี้ แม้มีคุณอยู่ก็จะมีสักเท่าไร จึงรับสั่งว่าถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงนำช้างตามที่ประดับแล้วนี้แล พร้อมทั้งบริวารคืนไปถวายแก่พระราชา แล้วจดกุรุธรรมที่พระองค์รักษาลงในแผ่นทองแล้วนำมา แล้วทรงส่งพวกพราหมณ์และอำมาตย์ทั้งหลายไป. พราหมณ์และอำมาตย์เหล่านั้นไปมอบถวายแด่พระราชาแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทพ เมื่อช้างนี้แม้ไปถึงแล้วฝนก็ยังมิได้ตกในแว่นแคว้นของข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ได้ทราบเกล้าว่า พระองค์ทรงรักษากุรุธรรม พระราชาแม้ของข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ก็ทรงประสงค์จะรักษากุรุธรรมนั้น จึงทรงส่งมาด้วยรับสั่งว่า จงจดใส่ในแผ่นทองนำมา ขอพระองค์จงประทานกุรุธรรมนั้นแก่ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายเถิด พระเจ้าข้า. พระโพธิสัตว์ ตรัสว่าดูก่อนพ่อทั้งหลาย เรารักษากุรุธรรมนั้นจริง แต่บัดนี้ เรามีความรังเกียจในกุรุธรรมนั้นอยู่ กุรุธรรมนั้นไม่ทำจิตของเราให้ยินดี เพราะฉะนั้น เราไม่อาจให้กุรุธรรมนั้นแก่ท่านทั้งหลาย.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๘ หน้า ๑๘๙–๒๑๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ติกนิบาตชาดก ๓๔ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๓๔ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Kurudhammajātakaṃ
tava saddhañca sīlañcāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ haṃsaghātakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi.
Sāvatthīvāsino dve sahāyakā bhikkhūsu pabbajitvā laddhupasampadā yebhuyyena ekato vicaranti. Te ekadivasaṃ aciravatiṃ gantvā nhātvā vālukāpuline ātapaṃ tappamānā sārāṇīyakathaṃ kathentā nisīdiṃsu. Tasmiṃ khaṇe dve haṃsā ākāsenāgacchanti. Atheko daharabhikkhu sakkharaṃ gahetvā ekassa haṃsapotakassa akkhiṃ paharāmīti āha. Itaro na sakkhissasīti āha. Tiṭṭhatu imasmiṃ passe akkhi parapasse akkhiṃ paharissāmīti. Idampi na sakkhissasiyevāti. Tenahi upadhārehīti tikhiṇasakkharaṃ 1- gahetvā haṃsassa pacchābhāge khipi. Haṃso sakkharasaddaṃ sutvā nivattitvā olokesi. Atha naṃ itaraṃ sakkharaṃ 2- gahetvā parapasse akkhimhi paharitvā orimakkhinā nikkhāmesi. Haṃso viravanto parivattitvā tesaṃ pādamūleyeva pati. Tattha ṭhitā bhikkhū disvā āgantvā āvuso buddhasāsane pabbajitvā ananucchavikaṃ te kataṃ pāṇātipātaṃ karontenāti vatvā taṃ ādāya tathāgatasseva dassesuṃ. Satthā saccaṃ kira tayā bhikkhu pāṇātipāto katoti pucchitvā saccaṃ bhanteti vutte bhikkhu kasmā evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā evamakāsi porāṇakapaṇḍitāpi anuppannepi
@Footnote: 1 tiyaṃsaṃ sakkharaṃ . 2 vaṭṭasakkharaṃ. Buddhe agāramajjhe saṅkiliṭṭhavāsaṃ vasamānā appamattakesupi ṭhānesu kukkuccaṃ kariṃsu tvaṃ pana evarūpe sāsane pabbajitvā kukkuccamattampi na akāsi nanu bhikkhunā nāma kāyavācācittasaññatena bhavitabbanti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte kururaṭṭhe indapaṭṭanagare 1- dhanañjayakorabye nāma rāje 2- rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena viññutaṃ patto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā pitarā uparajje patiṭṭhāpito aparabhāge pitu accayena rajje ṭhatvā dasa rājadhamme akopetvā kurudhamme pavattati. Kurudhammo nāma pañca sīlāni. Tāni bodhisatto parisuddhāni katvā rakkhati. Yathā ca bodhisatto evamassa mātā aggamahesī kaniṭṭhabhātā uparājā purohito brāhmaṇo rajjuggāho amacco sārathī seṭṭhī doṇamāpako mahāmatto dovāriko nagarasobhinī vaṇṇadāsīti evamete.
Rājā mātā mahesī ca uparājā purohito
rajjuko sārathī seṭṭhī doṇo dovāriko tathā
gaṇikā ekādasa janā kurudhamme patiṭṭhitā. Iti ime sabbepi parisuddhāni katvā pañca sīlāni rakkhiṃsu. Rājā catūsu nagaradvāresu ca nagaramajjhe ca nivesanadvāre cāti cha dānasālāyo kārāpetvā devasikaṃ devasikaṃ cha satasahassāni visajjento
@Footnote: 1 indapattanagare . 2 raññe. Sakalajambūdīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā dānaṃ adāsi. Tassa pana dānajjhāsayatā dānābhiratatā sakalajambūdīpaṃ ajjhotthari. Tasmiṃ kāle kāliṅgaraṭṭhe dantapuranagare kāliṅgarājā rajjaṃ kāresi. Tassa raṭṭhe devo na vassi. Tasmiṃ avassante sakalaraṭṭhe chātakaṃ jātaṃ. Āhāravipattiyā ca manussānaṃ rogo udapādi. Chātakabhayaṃ rogabhayaṃ dubbhikkhabhayanti tīṇi bhayāni uppajjiṃsu. Manussā niggahaṇā dārake hatthesu gahetvā tattha tattha vicaranti. Sakalaraṭṭhavāsino ekato hutvā dantapuraṃ gantvā rājadvāre ukkuṭṭhimakaṃsu. Rājā vātapānaṃ nissāya ṭhito taṃ saddaṃ sutvā kiṃkāraṇā ete vicarantīti pucchi. Mahārāja sakalaraṭṭhe tīṇi bhayāni uppannāni devo na vassati sassāni vipannāni chātakaṃ jātaṃ manussā dubbhojanā rogābhibhūtā niggahaṇā putte hatthesu gahetvā vicaranti devaṃ vassāpehi mahārājāti. Porāṇakarājāno deve avassante kiṃ karontīti. Porāṇakarājāno mahārāja deve avassante dānaṃ datvā uposathaṃ adhiṭṭhāya samādinnasīlā sirigabbhaṃ pavisitvā dabbasanthare sattāhaṃ nipajjanti tadā devo vassatīti. Rājā sādhūti sampaṭicchitvā tathā akāsi. Evaṃ santepi devo na vassati. Rājā amacce āha ahaṃ kattabbaṃ kiccaṃ akāsiṃ devo na vassati kinti karomāti. Mahārāja indapaṭṭanagare dhanañjayakorabyassa rañño añjanasannibho 1- nāma maṅgalahatthī atthi taṃ
@Footnote: 1 añjanavasabho. Ānessāma evaṃ sante devo vassatīti. So rājā balabāhanasampanno duppasaho kathamassa hatthiṃ ānessāmāti. Mahārāja tena saddhiṃ yuddhakiccaṃ natthi dānajjhāsayo rājā dānābhirato yācito samāno alaṅkatasīsampi chinditvā pasādasampannāni akkhīnipi uppāṭetvā sakalaṃ rajjampi niyyādetvā dadeyya hatthimhi vattabbameva natthi avassaṃ yācito dassatīti. Ke pana taṃ yācituṃ samatthāti. Brāhmaṇā mahārājāti. Rājā brāhmaṇavāsato aṭṭha brāhmaṇe pakkosāpetvā sakkārasammānaṃ katvā hatthiṃ yācanatthāya pesesi. Te paribbayaṃ ādāya addhikavesaṃ gahetvā sabbattha ekarattinivāsena turitagamanaṃ katvā katipāhaṃ nagaradvāre dānasālāsu bhuñjantā sarīraṃ santappetvā kadā rājā dānaggaṃ āgacchissatīti pucchiṃsu. Manussā pakkhassa tayo divase cātuddase paṇṇarase aṭṭhamiyañca āgacchati sve pana puṇṇamī tasmā svepi āgacchissatīti vadiṃsu. Brāhmaṇā punadivase pātova gantvā pācīnadvāre aṭṭhaṃsu. Bodhisatto pātova nhātānulitto sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito alaṅkatahatthikkhandhavaragato mahantena parivārena pācīnadvārena dānasālaṃ gantvā otaritvā sattaṭṭhajanānaṃ sahatthā bhattaṃ datvā imināva nīhārena dethāti vatvā hatthiṃ abhiruyhitvā dakkhiṇadvāraṃ agamāsi. Brāhmaṇā pācīnadvāre ārakkhassa balavatāya okāsaṃ alabhitvā dakkhiṇadvārameva gantvā rājānaṃ āgacchantaṃ olokayamānā dvārato nātidūre unnataṭṭhāne ṭhitā Sampattaṃ rājānaṃ hatthe ukkhipitvā jayatu bhavaṃ mahārājāti jayāpesuṃ. Rājā vajiraṅkusena vāraṇaṃ nivattetvā tesaṃ santikaṃ gantvā bho brāhmaṇā kiṃ icchathāti pucchi. Brāhmaṇā bodhisattassa guṇaṃ vaṇṇentā paṭhamaṃ gāthamāhaṃsu
tava saddhañca sīlañca viditvāna janādhipa
vaṇṇaṃ añjanavaṇṇena kāliṅgasmiṃ vinimhaseti.
Tattha saddhanti kammaphalānaṃ saddahanavasena okappaniyasaddhaṃ. Sīlanti saṃvarasīlaṃ avītikkamasīlaṃ. Vaṇṇanti tadā tasmiṃ dese suvaṇṇaṃ vuccati desanāsīsamevetaṃ. Iminā pana padena sabbampi hiraññasuvaṇṇadhanadhaññaṃ saṅgahitaṃ. Añjanavaṇṇenāti añjanapuñjasamānavaṇṇena iminā tava nāgena. Kāliṅgasminti kāliṅgarañño santike. Vinimhaseti vinimhayavasena gaṇhimha paribhogavasena vā udare pakkhipimhāti attho. Seti nipātamattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti mayaṃ hi janādhipa tava saddhañca sīlañca viditvā addhā no eso evaṃ saddhāsīlasampanno rājā yācito añjanavaṇṇaṃ nāgaṃ dassatīti iminā attano santakena viya añjanavaṇṇena kāliṅgarañño santike nāgaṃ harissāmāti vatvā bahudhanadhaññaṃ vinimhase parivattayimha ceva udare ca pakkhipimha evaṃ taṃ mayaṃ vāniyamānā idhāgatā tattha kattabbaṃ devo jānātūti. Aparo nayo. Tava saddhāsīlaguṇasaṅkhātaṃ vaṇṇaṃ viditvā uḷāraguṇo rājā jīvitampi yācito dadeyya pageva tiracchānagataṃ nāganti evaṃ kāliṅgassa santike iminā Añjanavaṇṇena tava vaṇṇaṃ vinimhase tulayimhā tenamhā idhāgatāti.
Taṃ sutvā bodhisatto sace vo brāhmaṇā imaṃ nāgaṃ parivattetvā dhanaṃ khāditaṃ sukhāditaṃ mā cintayittha yathālaṅkatameva vo nāgaṃ dassāmīti samassāsetvā itarā dve gāthā avoca
annabhaccā cabhaccā ca yodha uddissa gacchati
sabbete appaṭikkhippā pubbācariyavaco idaṃ
dadāmi vo brāhmaṇā nāgametaṃ
rājārahaṃ rājabhogaṃ yasassinaṃ
alaṅkataṃ hemajālābhichannaṃ
sasārathī gacchatha yenakāmanti.
Tattha annabhaccā cabhaccā cāti purisaṃ upanissāya jīvamānā yāgubhattādinā annena bharitabbāti annabhaccā ca itare tathā abharitabbattā abhaccā. Sandhivasena panettha akāralopo veditabbo. Ettāvatā attānaṃ upanissāya ca anupanissāya ca jīvamānavasena sabbepi sattā dve koṭṭhāse katvā dassitā honti. Yodha uddissa gacchatīti tesu sattesu idha jīvaloke yo satto yaṃ purisaṃ yāyakāyacideva paccāsiṃsamānāya uddissa āgacchati. Sabbete appaṭikkhippāti tathā uddissa āgacchantā sacepi bahū honti tathāpi tena purisena sabbete appaṭikkhippā apetha na vo dassāmīti evaṃ appaṭikkhitabbāti attho. Pubbācariyavaco idanti pubbācariyā vuccanti mātāpitaro idaṃ tesaṃ vacanaṃ evamahaṃ mātāpitūhi Sikkhāpitoti dīpeti. Dadāmi voti yasmā idaṃ amhākaṃ pubbācariyavaco tasmā ahaṃ brāhmaṇā tumhākaṃ imaṃ nāgavaraṃ dadāmi. Rājārahanti rañño anucchavikaṃ. Rājabhoganti rājaparibhogaṃ. Yasassinanti parivārasampannaṃ. Taṃ kira hatthiṃ nissāya hatthivejjādīni pañca kulasatāni jīvanti tehi saddhiññeva vo dadāmīti attho. Alaṅkatanti nānāvidhena hatthialaṅkārena alaṅkataṃ. Hemajālābhichannanti suvaṇṇajālena abhicchannaṃ. Sasārathīti yo panassa sārathī hatthidamako ācariyo tena saddhiññeva vo dadāmi tasmā sasārathī hutvā tumhe saparivāraṃ imaṃ nāgaṃ gahetvā yenakāmaṃ gacchathāti.
Evaṃ hatthikkhandhavaragatova mahāsatto vācāya datvā puna hatthikkhandhato oruyha sace analaṅkataṭṭhānaṃ atthi alaṅkaritvā dassāmīti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ karonto upaparikkhitvā tassa analaṅkataṭṭhānaṃ adisvā tassa soṇḍaṃ brāhmaṇānaṃ hatthesu ṭhapetvā suvaṇṇabhiṅgārena pupphagandhavāsitaṃ udakaṃ pātetvā adāsi. Brāhmaṇā saparivāraṃ nāgaṃ sampaṭicchitvā hatthipiṭṭhe nisinnā dantapuraṃ gantvā hatthiṃ rañño adaṃsu. Hatthimhi āgatepi devo na vassateva. Rājā kinnukhova kāraṇanti uttariṃ pucchanto dhanañjayakorabyarājā kurudhammaṃ rakkhati tenassa raṭṭhe anvaḍḍhamāsaṃ anudasāhaṃ devo vassati rañño guṇānubhāveneva vassati imassa pana tiracchānagatassa guṇā hontāpi kittakā bhaveyyunti sutvā tenahi yathāalaṅkatameva saparivāraṃ hatthiṃ paṭinetvāva rañño datvā yaṃ so Kurudhammaṃ rakkhati taṃ suvaṇṇapaṭṭe likhitvā ānethāti brāhmaṇe ca amacce ca pesesi. Te gantvā rañño hatthiṃ niyyādetvā deva imasmiṃ hatthimhi gatepi amhākaṃ raṭṭhe devo na vassati tumhe kira kurudhammaṃ nāma rakkhatha amhākampi rājā naṃ rakkhitukāmo imasmiṃ suvaṇṇapaṭṭe likhitvā ānethāti pesesi detha no kurudhammanti. Tātā saccāhaṃ etaṃ kurudhammaṃ rakkhāmi idāni pana me tattha kukkuccaṃ atthi na me so kurudhammo cittaṃ ārādheti tasmā tumhākaṃ dātuṃ na sakkomīti. Kasmā pana taṃ sīlaṃ rājānaṃ na ārādhetīti. Tadā kira rājūnaṃ tatiye tatiye saṃvacchare kattikamāsassa chaṇo nāma hoti. Taṃ chaṇaṃ kīḷantā rājāno sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā devavesaṃ gahetvā cittarājassa nāma yakkhassa santike ṭhatvā catuddisā pupphapaṭimaṇḍite cittasare khipanti. Ayampi rājā taṃ chaṇaṃ kīḷanto ekissā taḷākapāḷiyā cittarājassa santike ṭhatvā catuddisā cittasare khipi. Tesu sesadisā gate tayo sare disvā udakapiṭṭhiyaṃ khittasaraṃ na addasa. Rañño kacci nukho mayā khitto saro macchasarīre patitoti kukkuccaṃ ahosi. Pāṇātipātakammena sīlabhedamārabhi. Tasmā sīlaṃ naṃ nārādheti. So evamāha tātā mayhaṃ kurudhamme kukkuccaṃ atthi mātā pana me surakkhitaṃ rakkhati tassā santike gaṇhathāti. Mahārāja tumhākaṃ pāṇaṃ vadhissāmīti cetanā natthi taṃ vinā pāṇātipāto nāma na hoti detha no rakkhitaṃ kurudhammanti. Tenahi likhatha tātāti suvaṇṇapaṭṭe likhāpesi Pāṇo na hantabbo adinnaṃ nādātabbaṃ kāmesumicchācāro na caritabbo musāvādo na bhāsitabbo majjapānaṃ na pātabbanti. Likhāpetvā capana evaṃ santepi neva maṃ sīlaṃ ārādheti mātu me santike gacchathāti āha. Dūtā rājānaṃ vanditvā tassā santikaṃ gantvā devi tumhe kira kurudhammaṃ rakkhatha taṃ no dethāti vadiṃsu. Tātā saccāhaṃ kurudhammaṃ rakkhāmi idāni pana me tattha kukkuccaṃ uppannaṃ na me so kurudhammo ārādheti tena vo dātuṃ na sakkomīti. Tassā kira dve puttā jeṭṭho rājā kaniṭṭho uparājā. Atheko rājā bodhisattassa satasahassagghanikaṃ candanasāraṃ sahassagghanikaṃ suvaṇṇamālaṃ pesesi. So mātaraṃ pūjessāmīti taṃ sabbaṃ mātu pesesi. Sā cintesi ahaṃ neva candanaṃ vilimpāmi na mālaṃ dhāremi suṇisānaṃ taṃ dassāmīti. Athassā etadahosi jeṭṭhasuṇisā me issarā aggamahesiṭṭhāne ṭhitā tassā suvaṇṇamālaṃ dassāmi kaniṭṭhasuṇisā pana duggatā tassā candanasāraṃ dassāmīti. Sā rañño deviyā suvaṇṇamālaṃ datvā uparājabhariyāya candanasāraṃ adāsi. Datvā capanassā ahaṃ kurudhammaṃ rakkhāmi etāsaṃ duggatāduggatabhāvo mayhaṃ appamāṇaṃ jeṭṭhāpacāyikakammameva pana kātuṃ mayhaṃ anurūpaṃ kacci nukho me tassa akatattā sīlaṃ bhinnanti kukkuccaṃ ahosi. Tasmā evamāha. Atha naṃ dūtā attano santakaṃ nāma yathāruciyā dīyati tumhe ettakenapi kukkuccaṃ kurumānā kiṃ aññaṃ pāpakammaṃ karissatha sīlaṃ nāma evarūpena na bhijjati Detha no kurudhammanti vatvā tassāpi santike gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu. Tātā evaṃ santepi neva kurudhammo maṃ ārādheti suṇisā pana me taṃ suṭṭhu rakkhati tassā santike gaṇhathāti vuttā capana aggamahesiṃ upasaṅkamitvā purimanayeneva kurudhammaṃ yāciṃsu. Sāpi purimanayeneva vatvā idāni maṃ sīlaṃ nāma nārādheti tena vo dātuṃ na sakkāti āha. Sā kira ekadivasaṃ sīhapañjare ṭhitā rañño nagaraṃ padakkhiṇaṃ karontassa pacchato hatthipiṭṭhe nisinnaṃ uparājānaṃ disvā lobhaṃ uppādetvā sacāhaṃ iminā saddhiṃ santhavaṃ kareyyaṃ bhātu accayena rajje patiṭṭhito maṃ esa saṅgaṇheyyāti cintesi. Athassāhaṃ kurudhammaṃ rakkhamānā sasāmikā hutvā kilesavasena aññaṃ purisaṃ olokesiṃ sīlena me bhinnena bhavitabbanti kukkuccaṃ ahosi. Tasmā evamāha. Atha naṃ dūtā aticāro nāma ayye cittuppādamattena na hoti tumhe ettakenapi kukkuccaṃ kurumānā kiṃ vītikkamaṃ karissatha na ettakena sīlaṃ bhijjati detha no kurudhammanti vatvā tassāpi santike gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu. Tātā evaṃ santepi neva maṃ ārādheti uparājā pana suṭṭhu rakkhati tassa santike gaṇhathāti vuttā capana uparājānaṃ upasaṅkamitvā purimanayeneva kurudhammaṃ yāciṃsu. So pana sāyaṃ rājupaṭṭhānaṃ gacchanto ratheneva gacchanto rājaṅgaṇaṃ patvā sace rañño santike bhuñjitvā tattheva sayitukāmo hoti rasmiyo ca patodañca antaradhūre chaḍḍeti. Tāya saññāya mahājano paṭikkamitvā punadivase pātova Gantvā tassa nikkhamanaṃ olokentova tiṭṭhati. Sārathīpi taṃ rathaṃ vāhayitvā 1- punadivase pātova rathaṃ ādāya rājadvāre tiṭṭhati. Sace taṃkhaṇaññeva nikkhantukāmo hoti rasmiyo ca patodañca antoratheyeva ṭhapetvā rājupaṭṭhānaṃ gacchati. Mahājano tāya saññāya idāneva nikkhamissatīti rājadvāreyeva tiṭṭhati. So ekadivasaṃ evaṃ katvā rājanivesanaṃ pāvisi. Paviṭṭhamattassevassa devo pāvassi. Rājā devo vassatīti tassa nikkhamituṃ nādāsi. So tattheva paribhuñjitvā sayi. Mahājano idāni nikkhamissatīti sabbarattiṃ temento aṭṭhāsi. Uparājā dutiyadivase nikkhamitvā temiyamānaṃ ṭhitaṃ mahājanaṃ disvā ahaṃ kurudhammaṃ rakkhanto ettakaṃ janaṃ kilamesiṃ sīlena me bhinnena bhavitabbanti kukkuccaṃ uppādesi. Tena tesaṃ dūtānaṃ saccāhaṃ kurudhammaṃ rakkhāmi idāni pana me kukkuccaṃ atthi tena vo na sakkā dātunti vatvā tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ dūtā tumhākaṃ deva ete kilamantūti cittaṃ natthi acetanakaṃ kammaṃ nāma na hoti ettakenāpi kukkuccaṃ karontānaṃ kathaṃ tumhākaṃ vītikkamo bhavissatīti vatvā tassāpi santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu. Evaṃ santepi neva maṃ ārādheti purohito pana suṭṭhu rakkhati tassa santike gaṇhathāti vuttā capana purohitaṃ upasaṅkamitvā yāciṃsu. Sopi ekadivasaṃ rājupaṭṭhānaṃ gacchanto ekena raññā tassa rañño pesitaṃ taruṇaruciravaṇṇaṃ 2-
@Footnote: 1 gopayitvā. gāhayitvā . 2 taruṇaravivaṇṇaṃ. Rathaṃ antarāmagge disvā kassāyaṃ rathoti pucchitvā rañño ābhatoti sutvā ahaṃ mahallako sace me rājā imaṃ rathaṃ dadeyya sukhaṃ imaṃ āruyha vicareyyanti cintetvā rājupaṭṭhānaṃ gato. Tassa jayāpetvā ṭhitakāle rañño rathaṃ dassesuṃ. Rājā disvā ativiya sundaro ayaṃ me ratho ācariyassa no dethāti āha. Purohito na icchi punappunaṃ vuccamānopi na icchiyeva. Kiṃkāraṇā. Evaṃ kirassa ahosi. Ahaṃ kurudhammaṃ rakkhantova parasantake lobhaṃ akāsiṃ bhinnena me sīlena bhavitabbanti. So tamatthaṃ ācikkhitvā tātā kurudhamme me kukkuccaṃ atthi na me so kurudhammo maṃ ārādheti tasmā na sakkā dātunti āha. Atha naṃ dūtā ayya lobhuppādamattena sīlaṃ na bhijjati tumhe ettakenapi kukkuccaṃ karontā kiṃ vītikkamaṃ karissathāti vatvā tassāpi santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu. Evaṃ santepi neva kurudhammo maṃ ārādheti rajjuggāhako amacco pana suṭṭhu rakkhati tassa santike gaṇhathāti vuttā capana tampi upasaṅkamitvā yāciṃsu. Sopi ekadivasaṃ janapade khettaṃ minanto rajjuṃ daṇḍake bandhitvā ekaṃ koṭiṃ khettasāmikena gāhāpetvā ekaṃ attanā aggahesi. Tena gahitarajjukoṭiyā bandhadaṇḍako ekassa kakkaṭakassa bilamajjhaṃ pāpuṇi. So cintesi sace daṇḍakaṃ bile otāressāmi antobile kakkaṭako nassissati sace pana purato karissāmi rañño santakaṃ nassissati sace orato karissāmi Kuṭumbikassa santakaṃ nassissati kinnukho kātabbanti. Athassa etadahosi bile kakkaṭakena bhavitabbaṃ sace bhaveyya paññāyeyya ettheva naṃ otāressāmīti bile taṃ daṇḍakaṃ otāresi. Kakkaṭako kirīti saddamakāsi. Athassa etadahosi daṇḍako kakkaṭakapiṭṭhe otiṇṇo bhavissati kakkaṭako mato bhavissati ahañca kurudhammaṃ rakkhāmi tena me sīlena bhinnena bhavitabbanti. So etamatthaṃ ācikkhitvā iminā me kāraṇena kurudhamme kukkuccaṃ atthi tena vo na sakkā dātunti āha. Atha naṃ dūtā tumhākaṃ kakkaṭako maratūti cittaṃ natthi acetanakaṃ kammaṃ nāma na hoti tumhe ettakenapi kukkuccaṃ karontā kiṃ vītikkamaṃ karissathāti vatvā tassāpi santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu. Evaṃ santepi neva maṃ ārādheti sārathī pana suṭṭhu rakkhati tassa santike gaṇhathāti vuttā capana tampi upasaṅkamitvā yāciṃsu. So ekadivasaṃ rājānaṃ rathena uyyānaṃ nesi. Rājā tattha divasaṃ kīḷitvā sāyaṃ nikkhamitvā rathaṃ ārūhi. Tassa nagaraṃ asampattasseva sūriyatthaṅgamanavelāya megho uṭṭhahi. Sārathī rañño temanabhayena sindhavānaṃ patodasaññaṃ adāsi. Te sindhavā javena pakkhandiṃsu. Tato paṭṭhāya capana te uyyānaṃ puna gacchantāpi tato āgacchantāpi taṃ ṭhānaṃ patvā javena gacchanti. Kiṃkāraṇā. Tesaṃ kira etadahosi imasmiṃ ṭhāne parissayeneva bhavitabbaṃ tena no sārathī tadā patodasaññaṃ adāsīti. Sārathissāpi etadahosi rañño Temane vā atemane vā mayhaṃ doso natthi ahaṃ pana aṭṭhāne susikkhitasindhavānaṃ patodasaññaṃ adāsiṃ tenime idāni aparāparaṃ javantā kilamanti ahañca kurudhammaṃ rakkhāmi tena me sīlena bhinnena bhavitabbanti. So tamatthaṃ ācikkhitvā iminā me kāraṇena kurudhamme kukkuccaṃ atthi tena vo na sakkā dātunti āha. Atha naṃ dūtā tumhākaṃ sindhavā kilamantūti cittaṃ natthi acetanakaṃ kammaṃ nāma na hoti ettakenapi ca tumhe kukkuccaṃ karontā kiṃ vītikkamaṃ karissathāti vatvā tassa santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu. Evaṃ santepi neva maṃ ārādheti seṭṭhī pana suṭṭhu rakkhati tassa santike gaṇhathāti vuttā capana taṃ upasaṅkamitvā yāciṃsu. Sopi ekadivasaṃ gabbhato nikkhantasālisīse attano sālikkhettaṃ gantvā paccavekkhitvā nivattamāno vīhimālaṃ bandhāpessāmīti ekaṃ sālisīsamuṭṭhiṃ gāhāpetvā cūḷāya 1- bandhāpesi. Athassa etadahosi imamhā kedārā mayā rañño bhāgo dātabbo adinnabhāgatoyeva ca me kedārato sālisīsamuṭṭhi gāhāpitā ahañca kurudhammaṃ rakkhāmi tena me bhinnena sīlena bhavitabbanti. So etamatthaṃ ācikkhitvā iminā me kāraṇena kurudhamme kukkuccaṃ atthi tena vo na sakkā dātunti āha. Atha naṃ dūtā tumhākaṃ theyyacittaṃ natthi tena vinā adinnādānaṃ nāma paññāpetuṃ na sakkā ettakenapi ca kukkuccaṃ karontā
@Footnote: 1 thūṇāya. Tumhe parasantakaṃ nāma kiṃ gaṇhissathāti vatvā tassāpi santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu. Evaṃ santepi neva maṃ ārādheti doṇamāpako pana mahāmatto suṭṭhu rakkhati tassa santike gaṇhathāti vuttā capana naṃ upasaṅkamitvā yāciṃsu. So kira ekadivasaṃ dvārakoṭṭhake 1- nisīditvā rājabhāge vīhiṃ mināpento amitavīhirāsito vīhiṃ gahetvā lakkhaṃ ṭhapesi. Tasmiṃ khaṇe devo pāvassi. Mahāmatto vīhilakkhāni vaḍḍhitvā mitavīhi ettakā nāma hotīti vatvā lakkhavīhiṃ saṅkaḍḍhitvā mitarāsimhi pakkhipitvā vegena gantvā dvārakoṭṭhake ṭhatvā cintesi kinnukho mayā lakkhavīhi mitavīhirāsimhi pakkhittā udāhu amitarāsimhīti. Athassa etadahosi sace me mitavīhirāsimhi pakkhittā akāraṇena rañño santakaṃ vaḍḍhitaṃ gahapatikānaṃ santakaṃ nāsitaṃ ahañca kurudhammaṃ rakkhāmi tena me bhinnena sīlena bhavitabbanti. So tamatthaṃ ācikkhitvā iminā me kāraṇena kurudhamme kukkuccaṃ atthi tena vo na sakkā dātunti āha. Atha naṃ dūtā tumhākaṃ theyyacittaṃ natthi tena vinā adinnādānaṃ nāma paññāpetuṃ na sakkā ettakenapi ca kukkuccaṃ karontā tumhe kiṃ parasantakaṃ gaṇhissathāti vatvā tassāpi santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu. Evaṃ santepi neva maṃ ārādheti dovāriko pana suṭṭhu rakkhati tassa santike gaṇhathāti vuttā capana tampi
@Footnote: 1 koṭṭhāgāradvāre. Upasaṅkamitvā yāciṃsu. Sopi ekadivasaṃ nagaradvāraṃ pidhānavelāya tikkhattuṃ saddamanussāvesi. Atheko daliddakamanusso attano kaniṭṭhabhaginiyā saddhiṃ dārupaṇṇatthāya araññaṃ gantvā nivattento tassa saddaṃ sutvā bhaginiṃ ādāya vegena sampāpuṇi. Atha naṃ dovāriko tvaṃ nagare rañño atthibhāvaṃ kiṃ na jānāsi sakālasseva imassa nagarassa dvāraṃ pithīyatīti na jānāsi attano mātugāmaṃ gahetvā araññe vicarasi ratikīḷaṃ kīḷanto divasaṃ vicarasīti āha. Athassa itarena na me sāmi bhariyā bhagini me esāti vutte etadahosi akāraṇaṃ vata me kataṃ bhaginiṃ bhariyāti vadantena ahañca kurudhammaṃ rakkhāmi tena me bhinnena sīlena bhavitabbanti. So etamatthaṃ ācikkhitvā iminā me kāraṇena kurudhamme kukkuccaṃ atthi tena vo na sakkā dātunti āha. Atha naṃ dūtā etaṃ tumhehi tathāsaññāya kathitaṃ ettha vo sīlabhedo natthi ettakenapi ca tumhe kukkuccāyantā kurudhamme sampajānamusāvādaṃ nāma kiṃ karissathāti vatvā tassāpi santike sīlāni gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu. Evaṃ santepi neva maṃ ārādheti vaṇṇadāsī pana suṭṭhu rakkhati tassāpi santike gaṇhathāti vuttā capana tampi upasaṅkamitvā yāciṃsu. Sāpi purimanayeneva paṭikkhipi. Kiṃkāraṇā. Sakko kira devānamindo tassā sīlaṃ vīmaṃsissāmīti māṇavakavaṇṇena āgantvā ahaṃ āgamissāmīti sahassaṃ datvā devalokameva gantvā tīṇi saṃvaccharāni nāgacchati. Sā attano sīlabhedabhayena tīṇi Saṃvaccharāni aññassa purisassa hatthato tambulamattampi na gaṇhi. Sā anukkamena duggatā hutvā cintesi mayhaṃ sahassaṃ datvā gatapurisassa tīṇi saṃvaccharāni anāgacchantassa duggatamhi jātā jīvitavuttimpi ghaṭetuṃ na sakkomi itodāni paṭṭhāya mayā vinicchayamahāmattānaṃ ārocetvā paribbayaṃ gahetuṃ vaṭṭatīti. Sā vinicchayaṃ gantvā sāmi paribbayaṃ datvā gatapurisassa me tīṇi saṃvaccharāni matabhāvāmatabhāvamassa na jānāmi jīvitaṃ ghaṭetuṃ na sakkomi kiṃ karomi sāmīti āha. Tīṇi saṃvaccharāni anāgacchante kiṃ karissasi ito paṭṭhāya paribbayaṃ gaṇhāti. Tassā laddhavinicchayāya vinicchayato nikkhamamānāyaeva eko puriso sahassabhaṇḍikaṃ upanāmesi. Tassa gahaṇatthāya hatthaṃ pasāraṇakāle sakko attānaṃ dassesi. Sā taṃ disvāva mayhaṃ saṃvaccharattayamatthake sahassadāyako puriso āgato tāta natthi me tava kahāpaṇehi atthoti hatthaṃ sammiñjesi. Sakko attano sarīraññeva abhinimminitvā taruṇasūriyo viya jalanto ākāse aṭṭhāsi. Sakalanagaraṃ sannipati. Sakko mahājanamajjhe ahaṃ etissā vīmaṃsanavasena saṃvaccharattayamatthake sahassaṃ adāsiṃ sīlaṃ rakkhantā nāma evarūpā hutvā rakkhathāti ovādaṃ datvā tassā nivesanaṃ sattaratanehi pūretvā ito paṭṭhāya appamattā hohīti taṃ anusāsetvā devalokameva agamāsi. Iminā kāraṇena sā ahaṃ gahitabhatiṃ ajīrāpetvāva aññena diyyamānāya bhatiyā hatthaṃ pasāresiṃ iminā kāraṇena maṃ sīlaṃ nārādheti Tena vo dātuṃ na sakkāti paṭikkhipi. Atha naṃ dūtā hatthaṃ pasāraṇamattena sīlabhedo natthi sīlaṃ nāma evaṃ paramavisuddhaṃ hotīti vatvā tassāpi santike sīlaṃ gahetvā suvaṇṇapaṭṭe likhiṃsu. Iti tesaṃ ekādasannaṃ janānaṃ rakkhanasīlaṃ 1- suvaṇṇapaṭṭe likhitvā dantapuraṃ gantvā kāliṅgarañño suvaṇṇapaṭṭaṃ datvā taṃ pavuttiṃ ārocesuṃ. Rājā tasmiṃ kurudhamme vattamāno pañca sīlāni paripūresi. Tasmiṃ kāle sakalakāliṅgaraṭṭhe devo vassi tīṇi bhayāni vūpasantāni raṭṭhañca khemaṃ subhikkhaṃ ahosi. Bodhisatto yāvajīvaṃ dānādīni puññāni katvā saparivāro saggapuraṃ pūresi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā saccapariyosāne keci sotāpannā ahesuṃ keci sakadāgāmino keci anāgāmino keci arahantoti jātakaṃ samodhānesi
gaṇikā uppalavaṇṇā puṇṇo dovāriko tadā
rajjuggāhako kaccāyano moggallāno doṇamāpako
sārīputto tadā seṭṭhī anuruddho ca sārathī
brāhmaṇo kassapo thero uparājā nandapaṇḍito
mahesī rāhulamātā māyādevī janettiyā
kururājā bodhisatto evaṃ dhāretha jātakanti.
Kurudhammajātakaṃ chaṭṭhaṃ
@Footnote: 1 rakkhitasīlaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๘
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗