ขทิรังคารชาดก
ว่าด้วยมีจิตมั่นคง
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๔๐ · บรรทัด ๒๖๒ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ในพระเชตวันวิหาร ทรงปรารภทานของอนาถบิณฑิกเศรษฐี จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า นามํ ปตามิ นิรยํ ดังนี้.
ความพิศดารว่า ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี ปรารภเฉพาะวิหารเท่านั้น เรี่ยรายทรัพย์ ๕๔ โกฏิ ไว้ในพระพุทธศาสนา มิได้ทำความสำคัญในสิ่งอื่นว่าเป็นรัตนะนอกจากรัตนะทั้ง ๓ ให้เกิดเลย เมื่อพระศาสดาประทับอยู่ในพระเชตวันวิหาร ย่อมไปยังที่บำรุงใหญ่ ๓ ครั้ง ทุกวัน ตอนเช้าตรู่ไปครั้งหนึ่ง รับประทานอาหารเช้าแล้ว ไปครั้งหนึ่ง เวลาเย็นไปครั้งหนึ่ง ที่บำรุงในระหว่างแม้แห่งอื่นก็มีเหมือนกัน. ก็เมื่อจะไปไม่เคยมีมือเปล่าไป ด้วยคิดว่าสามเณรหรือภิกษุหนุ่มทั้งหลายจะพึงแลดูแม้มือของเราด้วยคิดว่า ท่านเศรษฐีถืออะไรมาหนอ เมื่อไปตอนเช้า ให้คนถือข้าวยาคูไป รับประทานอาหารเช้าแล้วเมื่อจะไป ให้คนถือเอาเนยใส เนยข้น น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นไป เมื่อจะไปเวลาเย็น ถือของหอม ดอกไม้ และผ้าไป. ก็เมื่อท่านเศรษฐีนั้น บริจาคอยู่อย่างนี้ทุกวัน ๆ ประมาณในการบริจาคย่อมไม่มี. ฝ่ายคนผู้อาศัยการค้าขายเลี้ยงชีพเป็นอันมาก ทำหนังสือให้ไว้กับมือของท่านเศรษฐี กู้เอาทรัพย์ไปนับได้ ๑๘ โกฏิ. ท่านเศรษฐีให้ทวงเอาทรัพย์ของตนเหล่านั้นมา อนึ่ง ทรัพย์๑๘ โกฏิ จำนวนอื่น ซึ่งเป็นของประจำตระกูลของท่านเศรษฐีนั้น ฝังไว้ที่ฝั่งแม่น้ำ เมื่อฝั่งแม่น้ำถูกน้ำในแม่น้ำอจิรวดีเซาะพังทลายก็เคลื่อนลงมหาสุมทรไป. ตุ่มโลหะ (ที่บรรจุทรัพย์) ตามที่ปิดไว้และประทับตราไว้นั้น ก็กลิ้งไปในท้องทะเล. ก็ในเรือนของท่านเศรษฐีนั้น ยังคงมีนิตยภัตเป็นประจำสำหรับภิกษุ ๕๐๐ รูป. จริงอยู่ เรือนของท่านเศรษฐีเป็นเช่นกับ สระโบกขรณีที่ขุดไว้ในหนทาง ๔ แพร่งสำหรับภิกษุสงฆ์ ตั้งอยู่ในฐานะบิดามารดาของภิกษุทั้งปวงด้วยเหตุนั้น แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็เสด็จไปเรือนของท่านเศรษฐีนั้น ฝ่ายพระมหาเถระทั้ง ๘๐ องค์ก็ไปเหมือนกัน. ส่วนภิกษุทั้งหลายที่เหลือต่างมา ๆไป ๆ หาประมาณมิได้.
ก็เรือนนั้น มี ๗ ชั้น. ประดับด้วยซุ้มประตู ๗ ซุ้ม มีเทวดาผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิองค์หนึ่ง สิงอยู่ที่ซุ้มประตูที่ ๘ ของเรือนนั้น. เทวดานั้น เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จเจ้าเรือนและเสด็จออกไป ไม่อาจดำรงอยู่ในวิมานของตน จับเอาทารกลงมายืนอยู่เฉพาะบนภาคพื้น แม้เมื่อพระมหาเถระทั้ง ๘๐องค์ เข้าไปและออกมา ก็กระทำเหมือนอย่างนั้น. เทวดานั้นคิดว่า ก็เมื่อพระสมณโคดมและเหล่าสาวกของพระสมณโคดมนั้น ยังคงเข้าเรือนนี้อยู่ ชื่อว่าความสุขของเราย่อมไม่มี เราจักไม่อาจลงมายืนอยู่บนภาคพื้นตลอดกาลเป็นนิตย์ได้ เรากระทำโดยประการที่พระสมณะเหล่านี้เข้ามายังเรือนนี้ไม่ได้ จึงจะควร. อยู่มาวันหนึ่ง เทวดานั้นไปยังสำนักของผู้เป็นมหากัมมันคิกะ (ผู้อำนวยการ) ผู้กำลังเข้านอนแล้วได้ยืนแผ่โอภาสสว่างไสว และเมื่อท่านผู้เป็นมหากัมมันคิกะกล่าวว่า ใครอยู่ที่นี่ จึงกล่าวว่า เราเป็นเทวดาผู้บังเกิดอยู่ที่ซุ้มประตูที่ ๔. มหากัมมันติกะกล่าวว่า ท่านมาเพราะเหตุอะไร. เทวดากล่าวว่าท่านไม่เห็นการกระทำของท่านเศรษฐีหรือ. ท่านเศรษฐีไม่มองดูกาลอันจะมีมาภายหลังของตน นำทรัพย์ออกถมเฉพาะพระสมณโคดมเท่านั้นให้เต็มบริบูรณ์ ไม่ประกอบการค้าขาย ไม่ริเริ่มการงาน ท่านจงโอวาทท่านเศรษฐีท่านจงกระทำโดยประการที่ท่านเศรษฐีจะทำการงานของตนและพระสมณโคดมพร้อมทั้งสาวกจะไม่เข้ามายังเรือนนี้. ลำดับนั้น ท่านมหากัมมันติกะนั้นได้กล่าวกะเทวดานั้นว่า ดูก่อนเทวดาพาล ท่านเศรษฐีเมื่อสละทรัพย์ ก็สละในพระพุทธศาสนาอันเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ ท่านเศรษฐีนั้น ถ้าจักจับเราที่มวยผมเอาไปขาย เราจักไม่กล่าวอะไร ๆ เลย ท่านจงไปเสียเถิด. อีกวันหนึ่ง เทวดานั้นเข้าไปหาบุตรชายคนใหญ่ของท่านเศรษฐี. แล้วกล่าวสอนเหมือนอย่างนั้น. ฝ่ายบุตรชายท่านเศรษฐีก็คุกคามเทวดานั้น โดยนัยอันมีในก่อนนั่นแหละ. แต่เทวดานั้นไม่อาจกล่าวกับท่านเศรษฐีได้เลย. ฝ่ายท่านเศรษฐีให้ทานอยู่ไม่ขาดสาย ไม่กระทำการค้าขาย เมื่อทรัพย์สมบัติมีน้อย ทรัพย์ก็ได้ถึงการหมดสิ้นไป. ครั้งเมื่อท่านเศรษฐีนั้นถึงความยากจนเข้าโดยลำดับ ผ้าสาฎก ที่นอนและภาชนะอันเป็นเครื่องบริโภคใช้สอยไม่ได้เป็นเหมือนดังแต่ก่อน. ท่านเศรษฐีแม้จะเป็นอย่างนี้ ก็ยังคงให้ทานแก่ภิกษุสงฆ์ แต่ไม่อาจทำให้ประณีตแล้วถวาย. ครั้นวันหนึ่ง พระศาสดาตรัสถามเศรษฐีนั้นผู้ถวายบังคมแล้วนั่งอยู่ว่า ดูก่อนคฤหบดี ก็ทานในตระกูล ท่านยังให้อยู่หรือ ?. เศรษฐีนั้นกราบทูลว่า ยังให้อยู่พระเจ้าข้า แต่ว่าทานนั้นเศร้าหมอง เป็นข้าวปลายเกรียนมีน้ำผักดองเป็นที่สอง. ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสกะเศรษฐีนั้นว่า คฤหบดี ท่านอย่าทำจิตให้ยุ่งยากว่า เราให้ทานเศร้าหมองเลย เพราะว่า เมื่อจิตประณีตทานที่ถวายให้แก่พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกทั้งหลาย ย่อมไม่ชื่อว่าเศร้าหมอง. เพราะเหตุไร. เพราะมีผลมาก. ก็ข้อนี้ ควรจะทราบอย่างนี้ว่าก็เมื่อสามารถทำจิตให้ประณีต ทานชื่อว่าเศร้าหมอง ย่อมไม่มี และว่า
เมื่อจิตผ่องใสแล้ว ทักษิณา การทำบุญใน พระตถาคตสัมพุทธเจ้า หรือในสาวกของพระสัมพุทธเจ้านั้น ชื่อว่ามีประมาณน้อย ย่อมไม่มี. ได้ยิน มาว่า การบำเรอในพระอโนมทัสสีพุทธเจ้าทั้งหลาย มีผลน้อย ย่อมไม่มี ท่านจงเห็นผลของก้อนข้าวกุม มาสอันเศร้าหมองและไม่เค็มเถิด.
แม้อีกข้อหนึ่ง พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนคฤหบดี ก่อนอื่นท่านเมื่อให้ทานเศร้าหมอง ยังได้ให้แก่พระอริยบุคคล ๘ จำพวก เราครั้งเป็นเวลามพราหมณ์ ให้รัตนะทั้ง ๗ กระทำชมพูทวีปทั้งสิ้น ให้ไม่ต้องทำไร่ไถนา ยังมหาทานให้เป็นไปดุจทำแม่น้ำใหญ่ทั้ง ๕ สายให้เต็มเป็นห้วงเดียวกัน ก็ไม่ได้ใคร ๆ ผู้ถึงสรณะ ๓ หรือผู้รักษาศีล ๕ ชื่อว่าบุคคลผู้ควรแก่ทักษิณา หาได้ยากอย่างนี้ เพราะฉะนั้น ท่านอย่าได้ทำจิตให้ยุ่งยากว่าทานของเราเศร้าหมองก็แหละครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว จึงตรัสเวลามสูตร.
ครั้งนั้นแล เทวดานั้นไม่อาจกล่าวกับเศรษฐีในกาลที่ท่านเศรษฐียังเป็นใหญ่ สำคัญว่า บัดนี้ เศรษฐีนี้จักเชื่อถือคำของเรา เพราะเป็นผู้ตกยากในเวลาเที่ยงคืนจึงเข้าไปยังห้องอันเป็นสิริ ได้แผ่แสงสว่างยืนอยู่ในอากาศ. เศรษฐีเห็นดังนั้นจึงกล่าวว่า นั้นใคร. เทวดานั้นกล่าวว่า ท่านมหาเศรษฐีข้าพเจ้าเป็นเทวดาผู้สิงอยู่ที่ซุ้มประตูที่ ๔. เศรษฐีกล่าวว่า ท่านมาเพื่ออะไร. เทวดากล่าวว่า ข้าพเจ้าประสงค์จะกล่าวโอวาทท่านจึงได้มา. เศรษฐีกล่าวว่าถ้าอย่างนั้น ท่านจงกล่าว. เทวดากล่าวว่า มหาเศรษฐี ท่านไม่คิดถึงเวลาหลัง ไม่เห็นแก่บุตรธิดา เรี่ยรายทรัพย์เป็นอันมากลงในศาสนาของพระสมณโคดม ท่านนั้นเกิดเป็นคนยากไร้ เพราะอาศัยพระสมณโคดม โดยสละทรัพย์เกินขอบเขต หรือโดยไม่ทำการค้าขายและการงาน ท่านถึงแม้จะเป็นอย่างนี้ก็ยังไม่ปล่อยพระสมณโคดม แม้ทุกวันนี้ สมณะเหล่านั้นก็ยังเข้าเรือนอยู่นั่นแหละทรัพย์ที่พวกสรณะเหล่านั้นนำออกไปแล้ว ใคร ๆ ไม่อาจให้นำกลับมาได้ ย่อมเป็นอันถือเอาเลย ก็ตั้งแต่นี้ไป ตัวท่านเองก็อย่าได้ไปสำนักของพระสมณโคดมทั้งอย่าได้ให้สาวกทั้งหลายของพระโคดมนั้น เข้ามายังเรือนนี้ ท่านแม้ให้พระสมณโคดมกลับไปแล้ว ก็อย่าได้เหลียวแล จงกระทำคดีฟ้องร้องและการค้าขายของตน รวบรวมทรัพย์สมบัติ. เศรษฐีนั้น จึงกล่าวกะเทวดานั้นอย่างนี้ว่านี้เป็นโอวาทที่ท่านให้เราหรือ. เทวดากล่าวว่า จ้ะ นี้เป็นโอวาท. ท่านเศรษฐีกล่าวว่า เราอันพระทศพลทรงกระทำให้เป็นผู้อันพวกเทวดาเช่นท่านตั้งร้อยก็ดี พันก็ดี แสนก็ก็ดี ไห้หวั่นไหวไม่ได้และศรัทธาของเราไม่คลอนแคลนตั้งมั่นดีแล้วดุจภูเขาสิเนรุ เราสละทรัพย์ในรัตนศาสนาอันเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ ท่านพูดคำอันไม่ควร ท่านผู้ไม่มีอาจาระ ทุศีล เป็นกาลกิณีเห็นปานนี้ให้การประหารพระพุทธศาสนา เราไม่มีกิจคือการอยู่ในเรือนเดียวกันกับท่านท่านจงรีบออกจากเรือนของเราไปอยู่ที่อื่น. เทวดานั้นได้ฟังคำของพระอริยสาวกผู้โสดาบัน ไม่อาจดำรงอยู่ได้ จึงไปยังที่อยู่ของตนแล้วเอามือจับทารกออกไปก็แหละครั้นออกไปแล้วไม่ได้ที่อยู่ในที่อื่น คิดว่า จักให้เศรษฐีอดโทษแล้วอยู่ที่ซุ้มประตูนั้นนั่นแหละ จึงไปยังสำนักของเทวบุตรผู้รักษาพระนคร ไหว้เทวบุตรนั้น แล้วยืนอยู่ และอันเทวบุตรผู้รักษาพระนครกล่าวว่า ท่านมาเพราะต้องการอะไร จึงกล่าวว่า นาย ข้าพเจ้าไม่ได้ใคร่ครวญ พูดกับ ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐีนั้นโกรธเรา ฉุดคร่าเราออกจากที่อยู่ท่านจงนำข้าพเจ้าไปยังสำนักของท่านเศรษฐี ให้ท่านอดโทษแล้วให้ที่อยู่แก่ข้าพเจ้า. เทวบุตรผู้รักษาพระนครถามว่า ก็ท่านพูดกะท่านเศรษฐีอย่างไร ? เทวดานั้นกล่าวว่า ข้าแต่นาย ข้าพเจ้ากล่าวกะท่านเศรษฐีอย่างนี้ว่า นาย ตั้งแต่นี้ท่านอย่ากระทำการอุปัฏฐากพระพุทธเจ้าและพระสงฆ์ ท่านอย่าให้พระสมณโคดมเข้าไปในเรือน. เทวบุตรผู้รักษาพระนครกล่าวว่า ท่านกล่าวคำอันไม่สมควร ท่านให้การประหารในพระศาสนา เราไม่อาจพาท่านไปยังสำนักของท่านเศรษฐี. เทวดานั้นไม่ได้การช่วยเหลือจากสำนักของเทวบุตรนั้น จึงได้ไปยังสำนักของท้าวมหาราชทั้ง ๔ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ นั้นก็ปฏิเสธเหมือนอย่างนั้น จึงเข้าไปเฝ้าท้าวสักกเทวราชกราบทูลเรื่องราวนั้น แล้วอ้อนวอนอย่างดีว่า ข้าแต่เทวราช ข้าพระองค์ไม่ได้ที่อยู่ จูงทารกเป็นคนอนาถาเทียวไป ขอพระองค์จงยังเศรษฐีให้ให้ที่อยู่แก่ข้าพระองค์ ด้วยสิริของพระองค์. แม้ท้าวสักกะนั้นก็ตรัสกะเทวดานั้นว่า ท่านการทำกรรมอันไม่สมควร ท่านให้การประหารในศาสนาของพระชินเจ้า แม้เราก็ไม่อาจกล่าวกับเศรษฐี เหตุอาศัยท่าน แต่เราจะบอกอุบายให้ท่านเศรษฐีนั้นอดโทษแก่ท่านสักอย่างหนึ่ง. เทวดานั้นกราบทูลว่า สาธุ ข้าแต่เทวะ ขอพระองค์จงตรัสบอก. ท้าวสักกะตรัสว่า คนทั้งหลายทำหนังสือไว้กับมือของท่านเศรษฐี ถือเอาทรัพย์ไปนับได้๑๘ โกฏิ มีอยู่ ท่านจงแปลงเพศเป็นคนเก็บส่วยของท่านเศรษฐีนั้น อย่าให้ใคร ๆ รู้จัก ถือเอาหนังสือเหล่านั้น อันพวกยักษ์หนุ่ม ๆ ๒-๓ คน ห้อมล้อม มือหนึ่งถือหนังสือ (สัญญา) มือหนึ่งถือเครื่องเขียน ไปเรือนของคนเหล่านั้น ยืนอยู่ในท่ามกลางเรือน ทำคนเหล่านั้น ให้สะดุ้งกลัวด้วยอานุภาพแห่งยักษ์ของตน แล้วชำระเงิน ๑๘ โกฏิ ทำคลังเปล่าของเศรษฐีให้เต็ม ทรัพย์ที่ฝังไว้ริมฝั่งแม่น้ำอจิรวดีอีกแห่งหนึ่ง เมื่อฝั่งแม่น้ำพังจึงเลื่อนลงสู่สมุทรมีอยู่จงนำเอาทรัพย์แม้นั้น มาด้วยอานุภาพของตนแล้วทำคลังให้เต็ม ทรัพย์แม้อีกแห่งหนึ่งประมาณ ๑๘ โกฏิ ไม่มีเจ้าของหวงแหนมีอยู่ในที่ชื่อโน้น จงนำเอาทรัพย์แม้นั้นมา ทำคลังเปล่าให้เต็ม ท่านจงทำคลังเปล่าอันเต็มด้วยทรัพย์ ๕๔โกฏินี้ให้เป็นทัณฑกรรม แล้วให้มหาเศรษฐีอดโทษ.
เทวดานั้นรับคำของท้าวสักกะนั้นว่า ดีละ ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐแล้วนำทรัพย์ทั้งหมดมาโดยนัยดังกล่าวแล้วนั่นแหละ ในเวลาเที่ยงคืน จึงเข้าไปห้องอันประกอบด้วยสิริของเศรษฐี ได้แผ่แสงสว่างยืนอยู่ในอากาศ เมื่อเศรษฐีกล่าวว่า นั่นใคร จึงกล่าวว่า ท่านมหาเศรษฐี ข้าพเจ้าเป็นเทวดาซึ่งสิงสถิตอยู่ที่ซุ้มประตูที่ ๘ ของท่าน ข้าพเจ้าผู้หลงเพราะโมหะใหญ่ ไม่รู้จักคุณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้กล่าวคำอะไรๆ กับท่านในวันก่อนๆ มีอยู่ ท่านจงอดโทษนั้น แก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้านำทรัพย์ ๕๔ โกฏิ มาตามพระดำรัสของท้าวสักกะเทวราช คือ ทรัพย์ ๑๘ โกฏิโดยชำระสะสางหนี้ของท่าน (และ) ทรัพย์ ๑๘โกฏิของตนผู้ไม่ใช่เจ้าของทรัพย์ ในที่นั้น ๆ กระทำทัณฑกรรมโดยทำคลังว่างเปล่าให้เต็ม ทรัพย์ที่ถึงความสิ้นไป เพราะปรารภ (การสร้าง) พระวิหารเชตวัน ข้าพเจ้าได้รวบรวมมาทั้งหมด ข้าพเจ้าเมื่อไม่ได้ที่อยู่ย่อมลำบากข้าแต่ท่านมหาเศรษฐี ท่านอย่าใส่ใจคำที่ข้าพเจ้ากล่าวเพราะความไม่รู้. จงอดโทษด้วยเถิด.
ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐีได้ฟังคำของเทวดานั่นแล้วคิดว่า เทวดานี้กล่าวว่า ก็ข้าพเจ้าได้ทำทัณฑกรรมแล้ว และปฏิญญายอมรับรู้โทษของตนพระศาสดาจักทรงแนะนำเทวดานี้แล้ว ให้รู้จักคุณของตน ก็เราจักแสดง (เทวดานี้) แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ลำดับนั้น ท่านมหาเศรษฐีจึงกล่าวกะเทวดานั้นว่า ดูก่อนเทวดาผู้สหาย ถึงแม้ท่านจักให้เราอดโทษ จงให้อดโทษในสำนักของพระศาสดา. เทวดานั้นกล่าวว่า ดีละ ข้าพเจ้าจักกระทำอย่างนั้นอนึ่ง ท่านจงพาเราไปยังสำนักของพระศาสดาเถิด. มหาเศรษฐีนั้นกล่าวว่า ดีละเมื่อราตรีสว่างแล้ว จึงพาเทวดานั้น ไปยังสำนักของพระศาสดาแต่เช้าตรู่ แล้วกราบทูลกรรมที่เทวดานั้นกระทำทั้งหมด แก่พระตถาคต.
พระศาสดาได้ทรงสดับคำของท่านมหาเศรษฐีนั้น แล้วจึงตรัสว่า ดูก่อนคฤหบดี แม้บุคคลผู้ลามกในโลกนี้ ย่อมเห็นกรรมอันเจริญ ตราบเท่าที่บาปยังไม่ให้ผล ก็เมื่อใด บาปย่อมให้ผลแก่บุคคลผู้ลามกนั้น เมื่อนั้น บุคคลผู้ลามกนั้นย่อมเห็นแต่บาปเท่านั้น ฝ่ายบุคคลผู้เจริญ ย่อมเห็นบาปทั้งหลายตราบเท่าที่กรรมอันเจริญยังไม่ให้ผล ก็ในกาลใด กรรมอันเจริญย่อมให้ผลแก่บุคคลผู้เจริญนั้น ในกาลนั้น บุคคลผู้เจริญนั้น ย่อมเห็นแต่กรรมอันเจริญเท่านั้นแล้วได้ตรัสคาถา ๒ คาถาในพระธรรมบทดังนี้ว่า
แม้บุคคลผู้ลามกย่อมเห็นธรรมอันเจริญตราบ เท่าที่กรรมอันลามกยังไม่ให้ผล ก็ในกาลใด ธรรม อันลามกย่อมให้ผล ในกาลนั้น บุคคลผู้ลามกนั้นย่อม เห็นกรรมอันลามกทั้งหลาย ฝ่ายบุคคลผู้เจริญย่อมเห็น กรรมอันลามก ตราบเท่าที่กรรมอันเจริญยังไม่ให้ผล ก็ในกาลใดกรรมอันเจริญย่อมให้ผล ในกาลนั้น บุคคล ผู้เจริญนั้น ย่อมเห็นกรรมอันเจริญทั้งหลาย.
ก็แหละในเวลาจบคาถาเหล่านี้ เทวดานั้นตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล. เทวดานั้นหมอบลงที่พระบาททั้งสองของพระศาสดาอันเรี่ยรายด้วยจักรให้พระศาสดาทรงอดโทษว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์อันราคะย้อมแล้ว อันโทสะประทุษร้ายแล้ว หลงแล้วด้วยโมหะ มืดมนเพราะอวิชชาไม่รู้คุณทั้งหลายของพระองค์ ได้กล่าวคำอันลามก ขอพระองค์จงอดโทษคำนั้นแก่ข้าพระองค์แล้วยังมหาเศรษฐีให้อดโทษ สมัยนั้น ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐีกล่าวคุณของตนเบื้องพระพักตร์ของพระศาสดาว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทวดานี้แม้จะห้ามอยู่ว่า จงอย่ากระทำการอุปัฏฐากพระพุทธเจ้าเป็นต้น ก็ไม่อาจห้ามพระองค์ได้ ข้าพระองค์แม้ถูกเทวดานี้ห้ามอยู่ว่า ไม่ควรให้ทาน ก็ได้ให้อยู่นั้นแหละ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คุณของข้าพระองค์มิใช่หรือ. พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนคฤหบดี ท่านแลเป็นพระอริยสาวกผู้โสดาบัน มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีทัสสนะอันหมดจด ความที่ท่านถูกเทวดาผู้มีศักดิ์น้อยนี้ห้ามอยู่ก็ห้ามไม่ได้ ไม่น่าอัศจรรย์ ก็ข้อที่บัณฑิตทั้งหลายในปางก่อน เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่อุบัติขึ้น ดำรงอยู่ในญาณอันยังไม่แก่กล้า ถูกมารผู้เป็นใหญ่ในกามาวจรภพยืนอยู่ในอากาศ แสดงหลุมถ่านเพลิงลึก ๘๐ ศอก โดยกล่าวว่า ถ้าท่านจักให้ทานไซร้ ท่านจักไหม้ในนรกนี้ แล้วห้ามว่า ท่านอย่าได้ให้ทาน ก็ได้ยืนอยู่ในท่ามกลางผูกดอกปทุมให้ทาน นี้น่าอัศจรรย์ อันท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐีทูลอ้อนวอน จึงทรงนำอดีตนิทานมา ดังต่อไป.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๕ หน้า ๓๖๕ – เล่ม ๕๖ หน้า ๑ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เอกกนิบาตชาดก ๒๖ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๖ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
10 Khadiraṅgārajātakaṃ
kāmaṃ patāmi nirayanti idaṃ satthā jetavane viharanto anāthapiṇḍikassa dānaṃ ārabbha kathesi.
Anāthapiṇḍiko hi vihārameva ārabbha catuppaññāsakoṭidhanaṃ buddhasāsane vikiritvā tīhi ratanehi aññattha ratanasaññameva anuppādetvā satthari jetavane viharante devasikaṃ tīṇi mahāupaṭṭhānāni gacchati pātova ekavāraṃ gacchati katapātarāso ekavāraṃ sāyaṇhe ekavāraṃ. Aññānipi antarupaṭṭhānāni hontiyeva. Gacchanto ca kinnu ādāya āgatoti sāmaṇerā vā daharā vā hatthampi me olokeyyunti tucchahattho nāma na gatapubbo pātova gacchanto yāguṃ gāhāpetvā gacchati katapātarāso sappinavanītamadhuphāṇitādīni sāyaṇhasamaye gandhamālāvatthahattho gacchati. Evaṃ divase divase pariccajantassa panassa pariccāge pamāṇaṃ natthi. Bahū vohārūpajīvinopissa hatthato paṇṇe āropetvā aṭṭhārasakoṭisaṅkhyaṃ dhanaṃ iṇaṃ gaṇhiṃsu. Tesaṃ mahāseṭṭhī dhanaṃ āharāpeti. Aññā panassa kulasantakā aṭṭhārasakoṭiyo nadītīre nidahitvā ṭhapitā acīravatodakena nadīkūle bhinne mahāsamuddaṃ paviṭṭhā. Tā yathāpidahitalañcitāva lohacāṭiyo aṇṇavakucchiyaṃ pavattamānā vicaranti. Gehe panassa pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ niccabhattaṃ nibaddhameva hoti. Seṭṭhino hi gehaṃ bhikkhusaṅghassa cātummahāpathe Khaṇitapokkharaṇīsadisaṃ sabbesaṃ bhikkhūnaṃ mātāpituṭṭhāne ṭhitaṃ. Tenassa gharaṃ sammāsambuddhopi gacchati asītimahātherāpi gacchantiyeva sesabhikkhūnaṃ pana āgacchantānañca gacchantānañca pamāṇaṃ natthi.
Tampana gharaṃ sattabhūmikaṃ sattadvārakoṭṭhapaṭimaṇḍitaṃ. Tassa catutthe dvārakoṭṭhake ekā micchādiṭṭhikā devatā vasati. Sā sammāsambuddhe gehaṃ pavisante nikkhamante ca attano vimāne ṭhātuṃ na sakkoti dārake gahetvā otaritvā bhūmiyaṃ patiṭṭhati asītimahātheresupi pavisantesu ca nikkhamantesu ca tatheva karoti. Sā cintesi samaṇagotame ca sāvakesu cassa imaṃ gehaṃ pavisantesu mayhaṃ sukhannāma natthi niccakālaṃ otaritvā bhūmiyaṃ ṭhātuṃ na sakkhissāmi yathā ime etaṃ gharaṃ na pavisanti tathā mayā kātuṃ vaṭṭatīti. Athekadivasaṃ sayanūpagatasseva mahākammantikassa santikaṃ gantvā obhāsaṃ pharitvā aṭṭhāsi ko etthāti ca vutte ahaṃ catutthadvārakoṭṭhake nibbattadevatāti āha. Kasmā āgatāsīti. Tumhe seṭṭhissa kiriyaṃ na passatha attano pacchimakālaṃ anoloketvā dhanaṃ nīharitvā samaṇagotamaṃyeva pūreti neva vaṇijjaṃ payojeti na kammante paṭṭhapeti tumhe seṭṭhiṃ ovadatha yathā attano kammaṃ karoti yathā ca samaṇo gotamo sasāvako imaṃ gharaṃ na pavisati tathā karothāti. Atha naṃ so āha bāladevate seṭṭhī dhanaṃ vissajjento niyyānike buddhasāsane vissajjeti so sace maṃ cuḷāyaṃ gahetvā vikkiṇissati nevāhaṃ Kiñci kathessāmi gaccha tvanti. Sā punekadivasaṃ seṭṭhino jeṭṭhaputtaṃ upasaṅkamitvā tatheva ovadi. Sopi taṃ purimanayeneva tajjesi. Seṭṭhinā pana saddhiṃ kathetuṃyeva na sakkoti. Seṭṭhinopi nirantaraṃ dānaṃ dentassa vohāre akarontassa sāpateyye mandībhūte dhanaṃ parikkhayaṃ agamāsi. Athassa anukkamena dāḷiddiyaṃ sampattassa paribhogasāṭakasayanabhājanāni purāṇasadisāni na bhaviṃsu. Evaṃbhūtopi bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti paṇītaṃ katvā pana dātuṃ na sakkoti. Atha naṃ ekadivasaṃ vanditvā nisinnaṃ satthā diyyati pana te gahapati kule dānanti pucchi. So diyyati bhante tañca lūkhaṃ kāṇājikaṃ bilaṅgadutiyanti āha. Atha naṃ satthā gahapati lūkhaṃ dānaṃ demīti mā cittaṃ saṅkopayittha cittasmiṃ hi paṇīte buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ dinnaṃ dānaṃ lūkhaṃ nāma na hoti kasmā vipākamahantattāti āha. Cittaṃ hi paṇītaṃ kātuṃ sakkontassa dānaṃ lūkhaṃ nāma natthīti cetaṃ evaṃ veditabbaṃ
natthi citte pasannamhi appakā nāma dakkhiṇā
tathāgate vā sambuddhe athavā tassa sāvake
na kiratthi anomadassisu
pāricariyā buddhesu appikā
lūkhāya aloṇikāya ca
passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyāti.
Aparampi āha gahapati tvaṃ tāva lūkhaṃ dānaṃ dadamāno Aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ desi ahaṃ velāmakāle sakalajambūdīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā satta ratanāni dadamāno pañca mahānadiyo ekoghapuṇṇaṃ katvā viya ca mahādānaṃ pavattayamāno tisaraṇagataṃ vā pañcasīlarakkhakaṃ vā kañci nālatthaṃ dakkhiṇeyyapuggalā nāma evaṃ dullabhā tasmā lūkhaṃ me dānanti mā cittaṃ saṅkopayitthāti evañca pana vatvā velāmasuttaṃ kathesi.
Atha kho sā devatā issarakāle seṭṭhinā saddhiṃ kathetuṃ asakkontī idānāyaṃ duggatattā mama vacanaṃ gaṇhissatīti maññamānā aḍḍharattikasamaye sirigabbhaṃ pavisitvā obhāsaṃ pharitvā ākāse aṭṭhāsi. Seṭṭhī taṃ disvā ko esoti āha. Ahaṃ mahāseṭṭhi catutthadvārakoṭṭhake adhivatthā devatāti. Kimatthaṃ āgatāsīti. Tuyhaṃ ovādaṃ kathetukāmā hutvā āgatāti. Tenahi kathehīti. Mahāseṭṭhi tvaṃ pacchimakālaṃ na cintesi puttadhītaro na olokesi samaṇassa gotamassa sāsane bahudhanaṃ vippakiṇṇaṃ so tvaṃ ativelaṃ dhanavissajjanena vā vaṇijjakammantānaṃ akaraṇena vā samaṇaṃ gotamaṃ nissāya duggato jāto evaṃbhūtopi samaṇaṃ gotamaṃ na muñcasi ajjāpi te samaṇā gharaṃ pavisantiyeva tehi nīhaṭaṃ na sakkā paccāharāpetuṃ gahitameva hoti ito paṭṭhāya pana sayañca samaṇassa gotamassa santikaṃ mā gamittha sāvakānañcassa imaṃ gharaṃ pavisituṃ mā adāsi samaṇaṃ gotamaṃ nivattitvāpi anolokento attano vohāre ca vaṇijjañca katvā kuṭumbaṃ saṇṭhapehīti. Atha naṃ so evamāha ayaṃ tayā mayhaṃ dātabbo ovādoti. Āma ayanti. Tādisānaṃ devatānaṃ satenapi sahassenapi satasahassenapi akampanīyo ahaṃ dasabalena kato mama ca saddhā sineru viya acalā supatiṭṭhitā mayā niyyānike ratanasāsane dhanaṃ vissajjitaṃ ayuttaṃ te kathitaṃ buddhasāsane pahāro dinno evarūpāya anācārāya dussīlāya kālakaṇṇiyā saddhiṃ tayā mama ekagehe vasanakiccaṃ natthi sīghaṃ mama gehā nikkhamitvā aññattha gacchāti. Sā sotāpannassa ariyasāvakassa vacanaṃ sutvā ṭhātuṃ asakkontī attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā dārake hatthena gahetvā nikkhami nikkhamitvā ca pana aññattha vasanaṭṭhānaṃ alabhamānā seṭṭhiṃ khamāpetvā tattheva vasissāmīti nagarapariggāhakadevaputtassa santikaṃ gantvā taṃ vanditvā aṭṭhāsi kenatthena āgatāsīti ca vuttā ahaṃ sāmi anupadhāretvā anāthapiṇḍikena saddhiṃ kathesiṃ so maṃ kujjhitvā vasanaṭṭhānā nikkaḍḍhi maṃ seṭṭhissa santikaṃ netvā khamāpetvā vasanaṭṭhānaṃ me dethāti. Kiṃ pana tayā seṭṭhī vuttoti. Sāmi ito paṭṭhāya buddhupaṭṭhānaṃ saṅghupaṭṭhānaṃ mā kari samaṇassa gotamassa ghare pavesanaṃ mā adāsīti evaṃ me vutto sāmīti. Ayuttaṃ tayā vuttaṃ sāsane pahāro dinno ahaṃ taṃ ādāya seṭṭhino santikaṃ gantuṃ na ussahāmīti. Sā tassa santikā saṅgahaṃ alabhitvā catunnaṃ mahārājānaṃ santikaṃ agamāsi tehipi tatheva paṭikkhittā sakkaṃ devarājaṃ upasaṅkamitvā taṃ pavutta ācikkhitvā ahaṃ devarāja Vasanaṭṭhānaṃ alabhamānā dārake hatthena gahetvā anāthā vicarāmi tumhākaṃ siriyā mayhaṃ vasanaṭṭhānaṃ dāpethāti suṭṭhutaraṃ yāci. Sopi taṃ āha tayā ayuttaṃ kataṃ jinasāsane pahāro dinno ahampi taṃ nissāya seṭṭhinā saddhiṃ kathetuṃ na sakkomi ekampana te seṭṭhissa khamanupāyaṃ kathessāmīti. Sādhu deva kathehīti. Mahāseṭṭhissa hatthato manussehi paṇṇaṃ āropetvā aṭṭhārasakoṭisaṅkhyaṃ dhanaṃ gahitaṃ atthi tvaṃ tassa āyuttakavesaṃ gahetvā kañci ajānāpetvā tāni paṇṇāni ādāya katipayehi yakkhataruṇehi parivārito ekena hatthena paṇṇaṃ ekena lekhaṃ gahetvā tesaṃ gehaṃ gantvā gehamajjhe ṭhitā attano yakkhānubhāvena te uttāsetvā imaṃ tumhākaṃ iṇapaṇṇaṃ passatha amhākaṃ seṭṭhī attano issarakāle tumhe na kiñci āha idāni duggato jāto tumhehi gahitakahāpaṇe dethāti vatvā attano yakkhānubhāvaṃ dassetvā sabbāpi aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo sodhetvā seṭṭhissa tucchakoṭṭhe pūretvā aññaṃ aciravatīnadītīre nidahitadhanaṃ nadīkūle bhinne samuddaṃ paviṭṭhakaṃ atthi tampi attano ānubhāvena āharitvā koṭṭhe pūretvā aññampi asukaṭṭhāne nāma assāmikaṃ aṭṭhārasakoṭimattaṃ dhanaṃ atthi tampi āharitvā tucchakoṭṭhe pūrehi imāhi catuppaññāsakoṭīhi imaṃ tucchakoṭṭhapūraṇaṃ daṇḍakammaṃ katvā mahāseṭṭhiṃ khamāpehīti.
Sā sādhu devāti tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā vuttanayeneva Sabbaṃ dhanaṃ āharitvā aḍḍharattikasamaye seṭṭhissa sirigabbhaṃ pavisitvā obhāsaṃ pharitvā ākāse aṭṭhāsi ko esoti vutte ahante mahāseṭṭhi catutthadvārakoṭṭhake adhivatthā andhabāladevatā mayā mahāmohamūḷhāya buddhaguṇe ajānitvā purimesu divasesu tumhehi saddhiṃ kiñci kathitaṃ atthi taṃ me dosaṃ khamatha sakkassāpi me devarājassa vacanena tumhākaṃ iṇaṃ sodhetvā aṭṭhārasa koṭiyo tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne assāmikadhanassa aṭṭhārasa koṭiyoti catuppaññāsakoṭiyo āharitvā tucchakoṭṭhapūraṇena daṇḍakammaṃ kataṃ jetavanavihāraṃ ārabbha parikkhayaṃ gatadhanaṃ sabbaṃ sampiṇḍitaṃ vasanaṭṭhānaṃ alabhamānā kilamāmi mayā aññāṇatāya kathitaṃ manasi akatvā khamatha mahāseṭṭhīti āha. Anāthapiṇḍiko tassā vacanaṃ sutvā cintesi ayaṃ devatā daṇḍakammañca me katanti vadati attano ca dosaṃ paṭijānāti satthā imaṃ vinetvā attano guṇe jānāpessati sammāsambuddhassa pana dassessāmīti. Atha naṃ āha samma devate sacepi maṃ khamāpetukāmā satthu santike khamāpehīti. Sā sādhu evaṃ karissāmi satthu pana maṃ santikaṃ gahetvā gacchāhīti. So sādhūti vatvā vibhātāya rattiyā pātova taṃ gahetvā satthu santikaṃ gantvā tāya kataṃ kammaṃ sabbaṃ tathāgatassa ārocesi. Satthā tassa vacanaṃ sutvā idha gahapati pāpapuggalopi yāva pāpaṃ na paccati tāva bhadrāni passati yadā panassa pāpaṃ paccati tadā pāpameva passati bhadrapuggalopi yāva Bhadraṃ na paccati tāva pāpāni passati yadā panassa bhadraṃ paccati tadā bhadrameva passatīti vatvā imā dhammapade dve gāthā abhāsi
pāpopi passatī bhadraṃ yāva pāpaṃ na paccati
yadā ca paccatī pāpaṃ atha pāpāni passati
bhadropi passatī pāpaṃ yāva bhadraṃ na paccati
yadā ca paccatī bhadraṃ atha bhadrāni passatīti.
Imāsañca pana gāthānaṃ pariyosāne sā devatā sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Sā cakkaṅkitesu satthu pādesu nipatitvā mayā bhante rāgarattāya dosaduṭṭhāya mohamūḷhāya avijjandhāya tumhākaṃ guṇe ajānantiyā pāpakaṃ vacanaṃ vuttaṃ taṃ me khamathāti satthāraṃ khamāpetvā mahāseṭṭhiṃ khamāpesi. Tasmiṃ samaye anāthapiṇḍiko satthu purato attano guṇaṃ kathesi bhante ayaṃ devatā buddhupaṭṭhānādīni mā karohīti vārayamānāpi maṃ vāretuṃ nāsakkhi dānaṃ na dātabbanti imāya vāriyamānopi ahaṃ adāsimeva nanu esa bhante mayhaṃ guṇoti. Satthā tvaṃ khosi gahapati sotāpanno ariyasāvako acalasaddho visuddhadassano tuyhaṃ imāya appesakkhadevatāya vārentiyā avāritabhāvo anacchariyo yampana pubbe paṇḍitā anuppanne buddhe aparipakkaññāṇe ṭhitā kāmāvacarissarena mārena ākāse ṭhatvā sace dānaṃ dassasi imasmiṃ niraye pacissasīti Asītihatthagambhīraṃ aṅgārakāsuṃ dassetvā mā dānaṃ adāsīti vāritā padumakaṇṇikamajjhe ṭhatvā dānaṃ adaṃsu idaṃ acchariyanti vatvā anāthapiṇḍikena yācito atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahammadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bārāṇasīseṭṭhissa kule nibbattitvā nānappakārehi sabbūpakaraṇehi devakumāro viya saṃvaḍḍhiyamāno anukkamena viññutaṃ patvā soḷasavassikakāleyeva sabbasippesu nipphattiṃ patto. So pitu accayena seṭṭhiṭṭhāne ṭhatvā catūsu nagaradvāresu catasso dānasālāyo majjhe nagarassa ekaṃ attano nivesanadvāre ekanti cha dānasālāyo kāretvā mahādānaṃ deti sīlaṃ rakkhati uposathakammaṃ karoti. Athekadivasaṃ pātarāsavelāya bodhisattassa nānaggarasamanuññabhojane upanīyamāne eko paccekabuddho sattāhaccayena nirodhā vuṭṭhāya bhikkhācāravelaṃ sallakkhetvā ajja mayā bārāṇasīseṭṭhissa gehadvāraṃ gantuṃ vaṭṭatīti nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā manosilātale ṭhito nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ pārupitvā iddhimayamattikapattaṃ ādāya ākāsenāgantvā bodhisattassa bhatte upanītamatte gehadvāre aṭṭhāsi. Bodhisatto taṃ disvāva āsanā vuṭṭhāya nipaccakāraṃ dassetvā purisaṃ kammakārakaṃ olokesi. Kiṃ karomi sāmīti vutte ayyassa pattaṃ āharathāti āha. Taṃ khaṇaññeva māro pāpimā vikampamāno uṭṭhāya ayaṃ paccekabuddho ito satta divase āhāraṃ na labhi ajja alabhamāno Nassissati imañca vināsessāmi seṭṭhino ca dānantarāyaṃ karissāmīti taṃ khaṇaññeva āgantvā antaravatthumhi asītihatthamattaṃ aṅgārakāsuṃ nimmini. Sā khadiraṅgārapuṇṇā sampajjalitā sajotibhūtā avīcimahānirayo viya khāyittha. Tampana māpetvā sayaṃ ākāse aṭṭhāsi. Pattāharaṇatthāya gacchamāno puriso taṃ disvā mahābhayaṃ patto nivatti. Bodhisatto kiṃ tāta nivattosīti pucchi. Ayaṃ sāmi antaravatthumhi mahatī aṅgārakāsu sampajjalitā atthi sajotibhūtāti. Athañño athaññoti evaṃ āgatāgatā sabbepi bhayappattā vegena palāyiṃsu. Bodhisatto cintesi ajja mayhaṃ dānantarāyaṃ kātukāmo vasavatti māro uyyutto bhavissati na kho pana jānāti mārasatena mārasahassena mārasatasahassenāpi mayhaṃ akampiyabhāvaṃ ajjadāni mayhaṃ vā mārassa vā balamahantataṃ ānubhāvamahantataṃ jānissāmīti taṃ yathāsajjitameva bhattapātiṃ sayaṃ ādāya gehā nikkhami aṅgārakāsuyā taṭe ṭhatvā ākāsaṃ olokento māraṃ disvā kosi tvanti āha. Ahaṃ māroti. Ayaṃ aṅgārakāsu tayā nimmitāti. Āma mayāti. Kimatthāyāti. Tava dānassa antarāyakaraṇatthāya ca paccekabuddhassa ca jīvitavināsanatthāyāti. Bodhisatto neva te ahaṃ attano dānassa antarāyaṃ na paccekabuddhassa jīvitantarāyaṃ kātuṃ dassāmi ajjadāni mayhaṃ vā tava vā balamahantataṃ ānubhāvamahantataṃ jānissāmīti aṅgārakāsuyā taṭe ṭhatvā bhante paccekbuddha ahaṃ imissāpi aṅgārakāsuyā adhosīso patamānopi na nivattissāmi kevalaṃ tumhe Mayā dinnaṃ bhojanaṃ paṭiggaṇhathāti vatvā imaṃ gāthamāha
kāmaṃ patāmi nirayaṃ uddhaṃpādo avaṃsiro
nānariyaṃ karissāmi handa piṇḍaṃ paṭiggahāti.
Tatrāyaṃ piṇḍattho bhante sacāhaṃ tumhākaṃ piṇḍapātaṃ dento ekaṃseneva imaṃ nirayaṃ uddhaṃpādo avaṃsiro hutvā patāmi tathāpi yadidaṃ adānañca asīlañca ariyehi akattabbattā anariyehi ca kattabbattā anariyanti vuccati na taṃ anariyaṃ karissāmi handa imaṃ mayā diyyamānaṃ piṇḍaṃ paṭiggaṇhāhīti. Ettha ca handāti upasaggatthe nipāto.
Evaṃ vatvā bodhisatto daḷhasamādānena bhattapātiṃ gahetvā aṅgārakāsumatthakena pakkhanto. Tāvadeva asītihatthagambhīrāya aṅgārakāsuyā talato uparupari jātaṃ satapupphitaṃ ekaṃ mahāpadumaṃ uggantvā bodhisattassa pāde sampaṭicchi. Tato mahātumbamattā reṇu uggantvā mahāsattassa muddhani ṭhatvā patitvā sakalasarīraṃ suvaṇṇacuṇṇasamokiṇṇamiva akāsi. So padumakaṇṇikāya ṭhatvā nānaggarasabhojanaṃ paccekabuddhassa patte patiṭṭhāpesi. So taṃ paṭiggahetvā anumodanaṃ katvā pattaṃ ākāse khipitvā passantasseva mahājanassa sayampi vehāsaṃ abbhuggantvā nānappakāraṃ valāhakapantiṃ maddamāno viya himavantameva gato. Māropi parājito domanassaṃ patvā attano vasanaṭṭhānameva gato. Bodhisatto pana padumakaṇṇikāya ṭhito mahājanassa dānasīlasaṃvaṇṇanena dhammaṃ desetvā Mahājanena parivuto attano nivesanameva pavisitvā yāvajīvaṃ dānādīni puññāni karitvā yathākammaṃ gato.
Satthā nayidaṃ gahapati acchariyaṃ yaṃ tvaṃ evaṃdassanasampanno etarahi devatāya na kampito pubbepi paṇḍitehi katameva acchariyanti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi tadā paccekabuddho tattheva parinibbāyi māraṃ parājayitvā padumakaṇṇikāya ṭhatvā paccekabuddhassa piṇḍapātadāyako bārāṇasīseṭṭhī pana ahamevāti.
Khadiraṅgārajātakaṃ dasamaṃ.
Kulāvakavaggo catuttho.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๕
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗