ชาครชาดก
ว่าด้วยผู้หลับและตื่น
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๑๐๐ · บรรทัด ๔๗๐๖ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวันวิหาร ทรงปรารภอุบาสกคนใดคนหนึ่ง แล้วตรัสเรื่องนี้ มีคำเริ่มต้นว่า โกธ ชาครตํ สุตฺโต ดังนี้.
ความพิสดารว่า อุบาสกคนนั้น เป็นอริยสาวกผู้เป็นโสดาบันเดินทางกันดารไปกับพ่อค้าเกวียน. นายกองเกวียน คือหัวหน้าพ่อค้าปลาเกวียน ๕๐๐ เล่มไว้ ณ ที่แห่งหนึ่งในทางกันดารนั้น เป็นสถานที่หาน้ำได้สะดวก จัดแจงเคี้ยวของกินแล้ว ก็เข้าที่พักผ่อน. คนเหล่านั้นพากันนอน ณ ที่นั้น ๆ แล้วก็หลับไป. ส่วนอุบาสกตั้งใจเดินจงกรมที่ควงต้นไม้ต้นหนึ่ง ใกล้ ๆ นายกองเกวียน. ลำดับนั้น พวกโจร ๕๐๐คน ผู้ต้องการจะปล้นพ่อค้านั้น ได้พากันถืออาวุธนานาชนิดมายืนล้อมพ่อค้านั้นไว้. พวกเขาเห็นอุบาสกนั้นกำลังจงกรมอยู่ คิดว่า พวกเราจักปล้นเวลาอุบาสกคนนี้หลับ แล้วได้พากันอยู่ ณ ที่นั้น ๆ. ฝ่ายอุบาสกก็ได้จงกรมอยู่ตลอดราตรี ๓ ยามทีเดียว. เวลาย่ำรุ่ง พวกโจรพากันทิ้งก้อนหินและไม้ค้อนเป็นต้น ที่ถือมาแล้ว พูดว่า นายกองเกวียนผู้เจริญ ท่านได้ชีวิตแล้วเกิดเป็นเจ้าของของสิ่งที่มีอยู่ของท่าน เพราะอาศัยบุรุษคนนี้ผู้ตื่นอยู่ เพราะความไม่ประมาท ท่านควรทำสักการะบุรุษคนนี้ ดังนี้แล้ว จึงหลีกหนีไป. คนทั้งหลายลุกขึ้นตามเวลานั่นเองเห็นก้อนหินและไม้ค้อนเป็นต้น ที่พวกโจรเหล่านั้นทิ้งไว้ แล้วพูดว่าพวกเราได้ชีวิตเพราะอาศัยอุบาสกคนนี้ แล้วได้พากันทำสักการะอุบาสก. ฝ่ายอุบาสกไปสู่ที่ที่ตนต้องการทำกิจเสร็จแล้ว กลับมากรุงสาวัตถีอีกได้ไปสู่พระวิหารเชตวัน บูชาพระตถาคต ถวายนมัสการแล้วนั่ง เมื่อพระองค์ตรัสถามว่า ดูก่อนอุบาสก ท่านไม่ปรากฏตัวหรือ ? แล้วจึงกราบทูลเนื้อความนั้น. พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนอุบาสก ก็ท่านเองไม่หลับนอนปฏิบัติอยู่แต่ไม่ได้คุณพิเศษเลย ฝ่ายบัณฑิตในปางก่อน เมื่อปฏิบัติก็ได้คุณพิเศษ ดังนี้ แล้วถูกอุบาสกทูลขอร้อง จึงทรงนำเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :-
ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติอยู่ในนครพาราณสี พระโพธิสัตว์เกิดในตระกูลพราหมณ์ เติบโตแล้ว เรียนศิลปะทุกอย่างที่เมืองตักกศิลาจบ กลับมาอยู่ที่ท่ามกลางเรือน ในเวลาต่อมาก็ออกบวชเป็นฤาษี ไม่นานเท่าไร ก็ยังฌานและอภิญญาให้เกิดขึ้นเป็นผู้มีอิริยาบถยืนจงกรมอยู่ในถิ่นป่าหิมพานต์ ไม่เข้าถึงการนอน. จงกรมอยู่ตลอดทั้งคืน. ลำดับนั้น เทวดาผู้เกิดบนต้นไม้ใกล้ที่จงกรมของท่านดีใจ ยืนอยู่ที่ค่าคบต้นไม้ เมื่อจะถามปัญหา จึงได้กล่าวคาถาที่ ๑ว่า :-
เมื่อคนทั้งหลายในโลกนี้ตื่นอยู่ ใคร เป็นผู้หลับแล้ว แต่เมื่อคนทั้งหลายในโลกนี้ หลับแล้ว ใครเป็นผู้ตื่น ใครเข้าใจปัญหา ข้อนี้ของเรา ใครจะแก้ปัญหาข้อนั้นของเรา ได้ ?
บรรดาบทเหล่านั้น. บทว่า โกธ ตัดบทเป็น โก อิธ ความว่าในโลกนี้ใคร. บทว่า โก เมตํ ความว่า เทวดาถามว่า ใครรู้ชัดปัญหาข้อนี้ของเรา. บทว่า โก ตํ ปฏิภณ ความว่า ใครจะตอบปัญหาที่เราถามข้อนั้น ๆ ของเราได้ คือว่าใครจักสามารถกล่าวแก้ปัญหาได้.
พระโพธิสัตว์ได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงกล่าวคาถานี้ว่า :เมื่อพระอริยเจ้าทั้งหลายตื่นอยู่ ข้าพเจ้า เป็นผู้หลับแล้ว แต่เมื่อคนทั้งหลายหลับแล้ว ข้าพเจ้าเป็นผู้ตื่น ข้าพเจ้าเข้าใจปัญหาข้อนั้น ข้าพเจ้าจะแก้ปัญหาของท่านได้. ดังนี้แล้ว ถูกเทวดานั้น ถามคาถานี้ว่า :เมื่อคนทั้งหลายตื่นอยู่ ท่านจะเป็นผู้ หลับได้อย่างไร เมื่อคนทั้งหลายหลับแล้ว ท่านจะเป็นผู้ตื่นได้อย่างไร ท่านเข้าใจปัญหา ข้อนี้อย่างไร ท่านจะแก้ปัญหาของข้าพเจ้า อย่างไร ? ดังนี้ เมื่อจะพยากรณ์เนื้อความนั้น จึงได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า :ดูก่อนเทวดา ชนเหล่าใดไม่รู้ธรรม คือ สัญญมะและทมะ เมื่อชนเหล่านั้นหลับแล้ว เพราะประมาท ข้าพเจ้าตื่นอยู่. พระอริยเจ้า เหล่าใดสำรอกราคะโทสะและอวิชชาออกแล้ว เมื่อพระอริยเจ้าเหล่านั้นตื่นอยู่ ข้าพเจ้าเป็นผู้ หลับแล้ว ท่านเทวดา. เมื่อพระอริยเหล่านั้นตื่นอยู่ ข้าพเจ้าชื่อว่าเป็นผู้หลับแล้วอย่างนี้ แต่เมื่อคนทั้งหลายหลับแล้ว ข้าพเจ้าชื่อว่า เป็นผู้ตื่นอย่างนี้ ข้าพเจ้าเข้าใจปัญหาข้อนี้ อย่างนี้ ข้าพเจ้าแก้ปัญหาของท่านอย่างนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กถํ ชาครตํ สุตฺโต ความว่าท่านชื่อว่าเป็นผู้ตื่นแล้ว ในระหว่างสัตว์ทั้งหลายผู้ตื่นอยู่อย่างไร ? ในทุกบทก็มีนัยนี้. บทว่า เย ธมฺมํ ความว่า สัตว์เหล่าใดไม่รู้ชัดโลกุตตรธรรมทั้ง ๙ อย่าง. บทว่า สญฺโมติ ทโมติ จ ความว่าและไม่รู้ทั้งศีล ทั้งอินทรีย์สังวร ที่มาแล้วโดยมรรคอย่างนี้ว่า นี้สัญญมะนี้ทมะ. จริงอยู่อินทรีย์สังวรท่านเรียกว่า ทมะ เพราะข่มอินทรีย์ทั้งหลาย มีใจเป็นที่ ๖ ไว้. บทว่า เตสุ สุตฺตปฺปมาเทสุ ความว่าเมื่อสัตว์เหล่านั้นหลับแล้ว ด้วยอำนาจกิเลสข้าพเจ้าก็ตื่น ด้วยอำนาจแห่งความไม่ประมาท. คาถาว่า เยสํ ราโค จ เป็นต้น มีเนื้อความว่ากิเลสเหล่านี้ คือราคะ กล่าวคือ ความโลภ ๑,๕๐๐ ที่ท่านแสดงไว้ด้วยสตบท โทสะที่มีอาฆาตวัตถุ ๙ ประการเป็นสมุฏฐาน และอวิชชาที่เป็นความไม่รู้ในวัตถุ ๘ ประการ มีทุกข์เป็นต้น อันพระมหาขีณาสพเหล่าใดคลายแล้ว คือละได้แล้ว. ดูก่อนเทวดา เมื่อพระอริยเจ้าเหล่านั้นตื่นอยู่ โดยอาการทั้งปวง ข้าพเจ้าชื่อว่าเป็นผู้หลับแล้ว เพราะหมายเอาพระอริยเจ้าเหล่านั้น. บทว่า เอวํ ชาครตํ ความว่า ข้าพเจ้าชื่อว่าเป็นผู้หลับแล้ว ในระหว่างพระอริยเจ้าทั้งหลายผู้ตื่นอยู่ ด้วยเหตุอย่างนี้ดังนี้. ในทุก ๆ บท มีนัยนี้.
เมื่อพระมหาสัตว์แก้ปัญหาอย่างนี้แล้ว เทวดาพอใจ เมื่อจะทำการสดุดีพระมหาสัตว์ จึงกล่าวคาถาสุดท้ายว่า :-
ถูกแล้ว เมื่อพระอริยเจ้าทั้งหลายตื่นอยู่ ท่านเป็นผู้หลับแล้ว แต่เมื่อคนทั้งหลายหลับ แล้ว ท่านได้เป็นผู้ตื่นดีแล้ว ท่านเข้าใจปัญหา ข้อนี้ของข้าพเจ้าดีแล้ว ท่านตอบปัญหาของ ข้าพเจ้าถูกต้องแล้ว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สาธุ เป็นต้น ความว่า ท่านแก้ปัญหาข้อนี้ทำให้ดีแล้ว คือเจริญแล้ว ถึงเราก็จะแก้ปัญหาข้อนั้นอย่างนี้เหมือนกัน.
เทวดานั้น ครั้นทำการสดุดีพระมหาสัตว์อย่างนี้แล้ว ก็เข้าไปสู่วิมานของตนที่เดียว.
พระศาสดา ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มา แล้วทรงประชุมชาดกไว้ว่า เทวดาในครั้งนั้น ได้แก่ อุบลวรรณาเถรี ส่วนดาบสได้แก่ เราตถาคต ฉะนั้นแล.
จบ อรรถกถาชาครชาดกที่ ๙
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๙ หน้า ๔๑๑–๔๑๖ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
สัตตกนิบาตชาดก ๒๘ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๘ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรไทย
ชาครชาตกํ
โกธ ชาครตํ สุตฺโตติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อญฺญตรํ อุปาสกํ อารพฺภ กเถสิ ฯ
โส หิ โสตาปนฺโน อริยสาวโก สาวตฺถิโต สกฏสตฺเถน สทฺธึ กนฺตารมคฺคํ ปฏิปชฺชิ ฯ สตฺถวาโห ตตฺเถกสฺมึ อุทกผาสุกฏฺฐาเน ปญฺจ สกฏสตานิ โมเจตฺวา ขาทนียํ โภชนียํ สํวิทหิตฺวา วาสํ อุปคจฺฉิ ฯ เต มนุสฺสา ตตฺถ ตตฺถ นิปชฺชิตฺวา สุปึสุ ฯ อุปาสโก ปน สตฺถวาหสฺส สนฺติเก เอกสฺมึ รุกฺขมูเล จงฺกมํ อธิฏฺฐาสิ ฯ อถ ตํ สตฺถํ วิลุมฺปิตุกามา ปญฺจสตา โจรา นานาวุธานิ คเหตฺวา สตฺถํ ปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ ฯ เต ตํ อุปาสกํ จงฺกมนฺตํ ทิสฺวา อิมสฺส นิทฺทายนกาเล วิลุมฺปิสฺสามาติ ตตฺถ ตตฺถ อฏฺฐํสุ ฯ โสปิ ติยามรตฺตึ จงฺกมิเยว ฯ โจรา ปจฺจูสสมเย คหิตปาสาณมุคฺคราทโย ฉฑฺเฑตฺวา โภ สตฺถวาห อิมํ อปฺปมาเทน ชาครนฺตํ ปุริสํ นิสฺสาย ชีวิตํ ลภิตฺวา ตว สนฺตกสฺส สามิโก ชาโตติ เอตสฺส สกฺการํ กเรยฺยาสีติ วตฺวา ปกฺกมึสุ ฯ มนุสฺสา กาลสฺเสว วุฏฺฐาย เตหิ ฉฑฺฑิเต ปาสาณมุคฺคราทโย ทิสฺวา อิมํ นิสฺสาย อมฺเหหิ ชีวิตํ ลทฺธนฺติ อุปาสกสฺส สกฺการํ อกํสุ ฯ อุปาสโกปิ อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ คนฺตฺวา กตกิจฺโจ ปุน สาวตฺถึ อาคนฺตฺวา เชตวนํ คนฺตฺวา ตถาคตํ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา นิสินฺโน กึ อุปาสก น ปญฺญายสีติ วุตฺเต ตมตฺถํ อาโรเจสิ ฯ สตฺถา น โข อุปาสก ตฺวญฺเจว อนิทฺทายิตฺวา ชคฺคนฺโต วิเสสํ ลภิ โปราณกปณฺฑิตาปิ ชคฺคนฺตา วิเสสํ ลภึสูติ วตฺวา เตน ยาจิโต อตีตํ อาหริ
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺโต ตกฺกสิลายํ สพฺพสิปฺปานิ อุคฺคณฺหิตฺวา ปจฺจาคนฺตฺวา อคารมชฺเฌ วสนฺโต อปรภาเค นิกฺขมิตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา น จิรสฺเสว ฌานาภิญฺญา นิพฺพตฺเตตฺวา หิมวนฺตปฺปเทเส ฐานจงฺกมิริยาปโถ หุตฺวา วสนฺโต นิทฺทํ อนุปคนฺตฺวา สพฺพรตฺตึ จงฺกมติ ฯ อถสฺส จงฺกมนโกฏิยํ รุกฺเข นิพฺพตฺตเทวตา ตุสฺสิตฺวา ขนฺธวิฏเป ฐตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺตี ปฐมํ คาถมาห
โกธ ชาครตํ สุตฺโต โกธ สุตฺเตสุ ชาคโร
โก เมตํ นุ วิชานาติ โก ตํ ปฏิภณาติ เมติ ฯ
ตตฺถ โกธาติ โก อิธ ฯ โก เมตนฺติ โก มม เอตํ ปญฺหํ วิชานาติ ฯ โก ตํ ปฏิภณาติ เมติ ตํ เอตํ มยา ปุฏฺฐปญฺหํ มยฺหํ โก ปฏิภณาติ โก พฺยากริตุํ สกฺขิสฺสตีติ ปุจฺฉติ ฯ
โพธิสตฺโต ตสฺสา วจนํ สุตฺวา
อหํ ชาครตํ สุตฺโต อหํ สุตฺเตสุ ชาคโร
อหเมตํ วิชานามิ อหํ ปฏิภณามิ เตติ
อิมํ คาถํ วตฺวา ปุน ตาย
กถํ ชาครตํ สุตฺโต กถํ สุตฺเตสุ ชาคโร
กถํ เอตํ วิชานาสิ กถํ ปฏิภณาสิ เมติ
อิมํ คาถํ ปุฏฺโฐ ตมตฺถํ พฺยากโรนฺโต
เย ธมฺมํ นปฺปชานนฺติ สญฺญโมติ ทโมติ จ
เตสุ สุตฺตปฺปมาเทสุ อหํ ชคฺคามิ เทวเต ฯ
เยสํ ราโค จ โทโส จ อวิชฺชา จ วิราชิตา
เตสุ ชาครมาเนสุ อหํ สุตฺโตสฺมิ เทวเต ฯ
เอวํ ชาครตํ สุตฺโต เอวํ สุตฺเตสุ ชาคโร
เอวเมตํ วิชานามิ เอวํ ปฏิภณามิ เตติ อิมา คาถา อาห ฯ
ตตฺถ กถํ ชาครตํ สุตฺโตติ กถํ ตฺวํ ชาครตํ สตฺตานํ อนฺตเร สุตฺโต นาม โหสิ ฯ เอส นโย สพฺพตฺถ ฯ เย ธมฺมนฺติ เย สตฺตา นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมํ น ชานนฺติ ฯ สญฺญโมติ ทโมติ จาติ อยํ สญฺญโม อยํ ทโมติ เอวญฺจ เยน มคฺเคน อาคตํ สีลญฺเจว อินฺทฺริยสํวรญฺจ น ชานนฺติ ฯ อินฺทฺริยสํวโร หิ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ ทมนโต ทโมติ วุจฺจติ ฯ เตสุ สุตฺตปฺปมาเทสูติ เตสุ กิเลเสสุ นิทฺทาย วเสน สุตฺเตสุ อหํ อปฺปมาทวเสน ชคฺคามิ ฯ เยสํ ราโค จาติ คาถาย เยสํ มหาขีณาสวานํ ปทสเตน นิทฺทิฏฺฐทิยฑฺฒสหสฺสโลภสงฺขาโต ราโค จ นวาฆาตวตฺถุสมุฏฺฐาโน โทโส จ ทุกฺขาทีสุ อฏฺฐสุ วตฺถูสุ อญาณภูตา อวิชฺชา จาติ อิเม กิเลสา วิราชิตา ปหีนา เตสุ อริเยสุ สพฺพากาเรน ชาครมาเนสุ เต อุปาทาย อหํ สุตฺโต นาม เทวเตติ อตฺโถ ฯ เอวํ ชาครตนฺติ เอวํ เทวเต อหํ อิมินา การเณน ชาครตํ สุตฺโต นามาติ ฯ เอส นโย สพฺพตฺถ ปเทสุ ฯ
เอวํ มหาสตฺเตน ปญฺเห กถิเต ตุฏฺฐา เทวตา ตสฺส ถุตึ กโรนฺตี โอสานคาถมาห
สาธุ ชาครตํ สุตฺโต สาธุ สุตฺเตสุ ชาคโร
สาธุ เมตํ วิชานาสิ สาธุ ปฏิภณาสิ เมติ ฯ
ตตฺถ สาธูติ สาธุ ลทฺธกํ กตฺวา ตฺวํ อิมํ ปญฺหํ กเถสิ มยํปิ นํ เอวเมว กเถมาติ ฯ
เอวํ สา โพธิสตฺตสฺส ถุตึ กตฺวา อตฺตโน วิมานเมว ปาวิสิ ฯ
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ ตทา เทวตา อุปฺปลวณฺณา อโหสิ ตาปโส ปน อหเมวาติ ฯ
ชาครชาตกํ นวมํ ฯ
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรไทย เล่มที่ ๓๙
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗