กุมมาสปิณฑชาดก
ว่าด้วยอานิสงส์ถวายขนมกุมมาส
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๑๐๗ · บรรทัด ๔๗๒๘ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ทรงปรารภพระนางมัลลิกาเทวี จึงตรัสเรื่องนี้ มีคำเริ่มต้นว่า น กิรตฺถิ ดังนี้.
ความพิสดารว่า พระนางเป็นธิดาของหัวหน้านายมาลาการคนหนึ่ง ในนครสาวัตถี มีรูปโฉมเลอเลิศ มีปัญญามาก เวลาพระนางมีพระชนมายุ ๑๖ พรรษา วันหนึ่ง กำลังไปสวนดอกไม้พร้อมกับหญิงสาวทั้งหลาย หยิบเอาขนมกุมมาส ๓ ก้อน วางไว้ในกระเช้าดอกไม้เดินไป. เวลาออกไปจากพระนคร พระนางเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปล่งรัศมีแห่งพระสรีระ มีพระภิกษุสงฆ์ห้อมล้อม กำลังเสด็จเข้าพระนคร จึงน้อมก้อนขนมกุมมาสเหล่านั้นเข้าไปถวาย. พระศาสดาทรงยื่นบาตรที่ท้าวจาตุมมหาราชถวายออกรับ. ฝ่ายพระนาง วันทาพระบาทของพระตถาคตด้วยเศียรเกล้าแล้ว ได้ยึดเอาปีติมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ ยืนอยู่ ที่สมควรข้างหนึ่ง. พระศาสดาเมื่อทรงทอดพระเนตรนาง ได้ทรงการทำการแย้มให้ปรากฏ. ท่านพระอานนทเถระจึงทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ในการแย้มสรวลของพระตถาคตเจ้า ? ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสถึงเหตุแห่งการทรงแย้มแก่พระอานนท์ว่า ดูก่อนอานนท์ กุมาริกาคนนี้จักได้เป็นอัครมเหสีของพระเจ้าโกศลในวันนี้ทีเดียว เพราะผลแก่การถวายก้อนขนมกุมมาสเหล่านี้. ฝ่ายนางกุมาริกาไปสวนดอกไม้แล้ว. วันนั้นเอง พระเจ้าโกศล ทรงรบกับพระเจ้าอชาตศัตรู ทรงปราชัยในการรบแล้ว เมื่อทรงล่าถอยได้ทรงม้าต้นเสด็จมา ทรงสดับเสียงเพลงขับของนาง ทรงมีพระทัยปฏิพัทธ์จึงทรงควบม้าต้นมุ่งหน้าสู่สวนนั้น. กุมาริกาผู้ถึงพร้อมด้วยบุญ เห็นพระราชาแล้วไม่หนีเลย มาจับเชือกบังเหียนม้าทรงไว้. พระราชาประทับนั่งบนหลังม้าทรงนั่งเอง ตรัสถามว่า เธอมีสามีหรือยัง ? เมื่อทรงทราบว่ายังไม่มีสามี จึงได้เสด็จลงจากหลังม้าต้น ทรงอิดโรยเพราะลมและแดด ทรงบรรทมม่อยหลับไปงีบหนึ่งบนตักของนาง แล้วให้นางนั่งบนหลังม้าทรง มีพลนิกายแวดล้อมเสด็จเข้าพระนคร ทรงส่งนางไปยังเรือนของผู้มีตระกูลของตน เวลาเย็น ทรงส่งยานไปให้นำเอานางมาจากเรือนของผู้มีสกุล ด้วยสักการะสัมมานะมากให้นั่งใกล้กองรัตนะ ทรงทำการอภิเษกแล้ว ได้ทรงแต่งตั้งให้เป็นอัครมเหสี. จำเดิมแต่นั้นมา พระนางทรงเป็นที่โปรดปราน เป็นที่พอพระราชหฤทัยของพระราชา ทรงเป็นเทพดาของผัวผู้ประกอบด้วยกัลยาณธรรม ๕ ประการ มีการตื่นก่อนเป็นต้น ได้ทรงเป็นผู้ใกล้ชิดแม้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. การที่พระนางทรงถวายขนมกุมมาส๓ ก้อน แต่พระศาสดา แล้วได้ทั้งประสบสมบัตินั้น ได้ระบือไปทั่วพระนคร. ภายหลังอยู่มาวันหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายพากันตั้งข้อสนทนากันขึ้นที่ธรรมสภาว่า ดูก่อนอาวุโส พระนางมัลลิกาเทวี ทรงถวายขนม ๓ ก้อนแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ด้วยผลของการถวายขนมเหล่านั้น ทรงได้รับอภิเษกในวันนั้นเอง ความที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้มีพระคุณยิ่งใหญ่น่าอัศจรรย์จริง. พระศาสดาเสด็จมา แล้วตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายนั่งสนทนากันด้วยเรื่องอะไร ? เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ด้วยเรื่องชื่อนี้ แล้วตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่น่าอัศจรรย์เลย การที่พระนางมัลลิกาเทวีทรงถวายขนมกุมมาสแก่พระสัพพัญญูพุทธเจ้าพระองค์เดียว แล้วทรงได้รับความเป็นพระมเหสีของพระเจ้าโกศล เพราะเหตุไร ? เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงเป็นผู้มีพระคุณมาก ส่วนบัณฑิตในปางก่อน ได้ถวายขนมกุมมาสจืด ไม่ผสมเกลือ ไม่มีน้ำมัน ไม่ผสมน้ำอ้อย แก่พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย แล้วได้รับสิริราชสมบัติ ในแคว้นกาสีประมาณ๓ โยชน์ ในอัตภาพที่ ๒ เพราะผลการถวายขนมนั้น น่าอัศจรรย์แท้ดังนี้ แล้วได้ทรงนำเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :-
ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัตอยู่ในนครพาราณสี พระโพธิสัตว์เกิดในตระกูลของตนยากจนตระกูลหนึ่ง เติบโตแล้วอาศัยเศรษฐีคนหนึ่ง ทำงานรับจ้างเลี้ยงชีวิต. อยู่มาวันหนึ่ง เขาถือขนมกุมมาส ๔ ก้อนมาจากตลาด โดยคิดว่า ขนมเหล่านี้จักเป็นอาหารเช้าของเรา เมื่อเดินไปทำงานได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้า ๔ องศ์กำลังเสด็จมา บ่ายพระพักตร์ไปนครพาราณสีเพื่อประโยชน์แก่ภิกษาจาร จึงคิดว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้ เสด็จไปนครพาราณสีเพื่อต้องการภิกษาจาร เราก็มีขนมกุมมาส ๔ ก้อนนี้ ถ้ากะไรแล้ว เราควรถวายแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้ แล้วเข้าไปเฝ้าท่านทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีขนมกุมมาสในมือ ๔ ก้อน ข้าพระองค์ขอถวายขนมเหล่านี้แก่พระองค์ทั้งหลาย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ดังข้าพระองค์ขอโอกาส ขอพระองค์ทั้งหลายจงทรงรับเถิด แม้เมื่อเป็นเช่นนี้บุญนี้ จักมีแก่ข้าพระองค์ เพื่อประโยชน์และความสุขตลอดกาลนาน ได้ทราบการทรงรับนิมนต์ของพระองค์ท่านแล้ว ก็ตกแต่งอาสนะ ๔ ที่โดยพูนทรายขึ้นลาดกิ่งไม้และผ้าเปลือกไม้ไว้บนกองทรายเหล่านั้น นิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้าให้ประทับนั่งตามลำดับแล้ว เอากระทงใบไม้ตักน้ำมาหลั่งทักขิโณทก วางขนมกุมาส ๔ ก้อนลงในบาตร ๔ ใบ นมัสการแล้วทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยผลแห่งการถวายขนมกุมมาสเหล่านั้นขึ้นชื่อว่าการเกิดในเรือนคนจน ขอจงอย่ามีเลย ขอให้การถวายทานนี้จงเป็นปัจจัยแห่งการบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ. พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายก็เสวยทันที ในที่สุดแห่งการเสวย ทรงทำอนุโมทนาแล้วได้ทรงเหาะไปสู่เงื้อมเขานันทมูลนั่นเอง. พระโพธิสัตว์ประคองอัญชลีแล้วเอาปีติที่ไปในพระปัจเจกพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ พอพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นละสายตาไปแล้วก็ไป ณ ที่ทำงานของตน. แม้ท่านทำกรรมเพียงเท่านี้ แต่รำลึกถึงทานนั้นตลอดอายุถึงแก่กรรมแล้ว ก็ถือกำเนิดในพระอุทรของพระอัครมเหสี ของพระเจ้าพาราณสี. พระญาติทั้งหลายได้ถวายพระนามว่า พรหมทัตกุการ. ท้าวเธอ จำเดิมแต่เวลาที่ตนเสด็จดำเนินไปด้วยพระบาท ทรงเห็นกิริยาอาการของตนในชาติก่อนปรากฏชัดด้วยความรู้ระลึกชาติได้เหมือนเห็นเอาหน้าในกระจกเงาที่ใสว่า เราได้เป็นลูกจ้างในนครนี้นั่นเอง เมื่อเดินไปทำงานได้ถวายขนมกุมมาส ๔ก้อน แก่พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ได้ถือกำเนิดในที่นี้ เพราะผลของกรรมนั้น. ท้าวเธอทรงเจริญวัย แล้วเสด็จไปยังนครตักกศิลาทรงเรียนศิลปะทุกอย่าง แล้วเสด็จกลับมา ทรงแสดงศิลปะที่ทรงศึกษามาแล้ว แก่พระราชบิดา แล้วพระราชบิดาทรงพอพระราชหฤทัย ทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่งอุปราช ในกาลต่อมาโดยสิ้นรัชกาลของพระราชบิดา ก็ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ. ลำดับนั้น อำมาตย์ทั้งหลายพากันนำพระราชธิดาของพระเจ้าโกศลผู้ทรงเลอโฉม มาถวายให้เป็นพระอัครมเหสีของพระองค์. ก็ในวันฉัตรมงคลของพระองค์ คนทั้งหลายได้พากันตบแต่งพระนครทั้งนครให้เหมือนเทพนคร ก็ปานกัน. พระองค์เสด็จเลียบพระนคร แล้วเสด็จขึ้นปราสาทที่ตบแต่ง แล้วเสด็จขึ้นพระราชบัลลังก์ ที่ยกเศวตรฉัตรขึ้นไว้ ณ ท่ามกลางชั้นที่กว้างใหญ่ประทับนั่งแล้ว ทอดพระเนตรพสกนิกรทั้งหลาย ที่พากันยืนเฝ้าด้านหนึ่งเป็นอำมาตย์ ด้านหนึ่งเป็นคหบดี มีพราหมณ์คหบดีเป็นต้นผู้มีสมบัติต่าง ๆ กัน มีความรุ่งเรืองสุกใสด้วยสิริวิลาส ด้านหนึ่งเป็นประชาชนชาวกรุง มีมือถือเครื่องบรรณาการนานาชนิด ด้านหนึ่งเป็นคณะหญิงฟ้อนจำนวนหมื่นหกพันนาง ปานประหนึ่งสาวอัปสรผู้ตบแต่งแล้ว ฉะนั้น และสิริราชสมบัตินี้เป็นที่รื่นรมย์พระทัยยิ่งนักทรงรำลึกถึงกุศลกรรมที่ตนบำเพ็ญไว้ในปางก่อนแล้ว ทรงรำลึกถึงพระคุณของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายว่า สิริสมบัติแม้ทั้งหมดนี้ คือห่อทองห่อนี้ ๑ ดอกไม้ทอง ๑ เศวตรฉัตร ๑ ช้างม้าและรสที่เป็นราชพาหนะเหล่านี้ จำนวนหลายพัน ๑ ห้องคลังที่เต็มด้วยแก้วมณีและแก้วมุกดาเป็นต้น ๑ แผ่นดินใหญ่ที่เต็มไปด้วยธัญชาตินานาชนิด ๑เหล่านารีที่เทียบเคียงกับสาวอัปสร ๑ เป็นสมบัติของเรา ไม่ใช่ของคนอื่น แต่เป็นสิ่งที่อาศัยการถวายขนมกุมมาส ๔ ก้อน แก่พระปัจเจก๔ องค์นั่นเอง สมบัตินั้นเราได้มาเพราะอาศัยพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ดังนี้ แล้วได้กระทำกรรมของตนให้ปรากฏแล้ว. เมื่อพระองค์ทรงรำลึกถึงผลกรรมนั้นแล้ว พระสรีระทั้งสิ้นเต็มเปี่ยมไปด้วยปีติ. พระองค์ทรงมีพระราชหฤทัยชุ่มเย็นด้วยปีติ เมื่อทรงขับเพลงขับที่ทรงอุทานออกมา ที่ท่ามกลางมหาชน ได้ตรัสคาถา ๒ คาถา ว่า :-
ได้ยินว่า การปรนนิบัติพระอโนมทัสสีปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย มีผลหาน้อยไม่ เชิญ ผลของการถวายก้อนขนมกุมมาสที่แห้งและ มีรสจืดชืดเถิด โปรดดูผลแห่งการถวายก้อน ขนมกุมมาสที่เป็นเหตุให้เรามีช้าง โคม้า ทรัพย์ และข้าวเปลือกมากมาย ทั้งแผ่นดิน ทั้งสิ้น และนางนารีเหล่านี้ ที่เปรียบด้วยนางอัปสร เชิญดูผลของการถวายก้อนขนมกุมมาสเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อโนมทสฺสิสุ ความว่า พระปัจเจกพุทธเจ้า ทรงพระนามว่า อโนมทัสสี เพราะได้เห็นปัจเจกโพธิญาณ ที่ไม่ต่ำช้า คือไม่ลามก. การทำสามีจิกรรม มีการอภิวาทการลุกขึ้นรับ และการทำอัญชลีเป็นต้นก็ดี การเห็นสมบัติในปัจจุบันแล้วยังจิตให้เลื่อมใสในไทยธรรมที่เป็นของตน จะน้อยหรือมาก เลวหรือประณีตก็ตาม แล้วกำหนดคุณของปฏิคาหก ชำระเจตนาทั้ง ๓ ให้สะอาด เชื่อผลของกรรม แล้วทำการบริจาคก็ดี ชื่อว่า ปาริจริยาการปรนนิบัติ. บทว่า พุทฺเธสุ ความว่า ในพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย. บทว่า. อปฺปกา ความว่า ธรรมดาการปรนนิบัติที่จะย่อหย่อนหรือน้อยไม่มี. บทว่า สุกฺขาย ความว่า ไม่มียางเหนียว. บทว่าอโลณิกาย ความว่า เว้นจากน้ำอ้อย. อธิบายว่า ก้อนขนมกุมมาสนั้นท่านกล่าวว่า อโลณิกา คือจืดชืด เพราะเขาทำสำเร็จรูปแล้ว โดยไม่ผสมน้ำอ้อย. บทว่า กุมฺมาสปิณฑิยา ความว่า พระราชาตรัสอย่างนี้หมายถึงขนมกุมมาสที่พระโพธิสัตว์ถือไป โดยรวมขนมกุมมาส ๔ ก้อนเข้าด้วยกันนั่นเอง. ทักขิณาทานที่ทายกกำหนดคุณของสมณะพราหมณ์ทั้งหลาย ผู้มีคุณแล้ว ยังจิตให้เลื่อมใส ยังเจตนาทั้ง ๓ ของผู้มุ่งหวังการเกิดผลให้ผ่องแผ้วแล้วจึงถวาย ชื่อว่า มีผลน้อยไม่มี มีแต่จะอำนวย. มหาสมบัติให้ในที่ที่เกิดแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในข้อนี้ จึงมีคำที่ท่านกล่าวรับรองไว้ว่า :-
เมื่อจิตเลื่อมใสแล้ว ทักขิณาที่ถวายแล้ว ในพระตถาคตเจ้า ในพระปัจเจกพุทธเจ้า หรือ สาวกของพระองค์ก็ตาม ชื่อว่า มีผลน้อย ไม่มี.
แต่เพื่อแสดงถึงเนื้อความนั้น ควรนำเรื่องวิมานวัตถุทั้งหลายมาสาธก มีอาทิอย่างนี้ว่า :-
ดิฉันได้ถวายน้ำมันแก่ภิกษุผู้เดินไปบิณฑบาต เชิญชมวิมานของดิฉันนั้นเถิด ดิฉัน เป็นนางอัปสรสาวสวรรค์ ผู้มีผิวพรรณน่ารัก ดิฉันมีนางอัปสรพันหนึ่งเป็นบริวาร เชิญดูผล วิบากของบุญทั้งหลายเถิด ด้วยผลบุญนั้น ผิวพรรณของดิฉัน จึงเป็นเช่นนี้ ด้วยผลบุญนั้น สิ่งนี้จึงสำเร็จแก่ดิฉัน โภคทั้งหลาย ไม่ว่าชนิด ไหน ซึ่งเป็นที่รักเป็นที่พอใจเกิดขึ้นแก่ดิฉัน ด้วยผลบุญนั้น ดิฉันจึงมีอานุภาพรุ่งโรจน์อย่าง นี้ และผิวพรรณของดิฉันเปล่งรัศมีไปทั่วทุก ทิศ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ธนธญฺา ได้แก่ ทรัพย์มีแก้วมุกดาเป็นต้น และธัญชาติ ๗ ชนิด. บทว่า ปวี จ เกวลา ได้แก่แผ่นดินใหญ่นี้ทั้งสิ้นด้วย. พระราชาตรัสสำคัญหมายว่า แผ่นดินทั้งหมดตกอยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ของพระองค์แล้ว. บทว่า ปสฺส ผลํ กุมฺมาสปิณฺฑิยา ความว่า พระราชาเมื่อทรงแสดงผลทานของพระองค์ด้วยพระองค์เอง จึงตรัสอย่างนี้. ได้ทราบมาว่า พระโพธิสัตว์ก็ดี พระสรรเพชญพุทธเจ้าทั้งหลายก็ดี ทรงทราบผลของทานอยู่. และเพราะเหตุนั่นเอง พระศาสดา เมื่อตรัสพระสูตรในอิติวุตตกะ จึงตรัสว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อเป็นเช่นนี้ สัตว์ทั้งหลายก็ควรรู้วิบากของการแจกจ่ายทาน ดังที่เราตถาคตรู้ เพราะฉะนั้น คนทั้งหลายยังไม่ได้ให้ ก็ไม่ควรบริโภค และไม่ควรให้ความตระหนี่ที่เป็นมลทินครอบงำจิตใจของพวกเขาตั้งอยู่. ทั้งยังไม่ได้แจกจ่าย แม้จากคำข้าวคำสุดท้ายคำข้าวคำที่กินเสร็จของพวกเขาก็ไม่ควรบริโภค ถ้าพวกเขาพึงมีปฏิคาหก. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่สัตว์ทั้งหลายไม่รู้วิบากของการแจกจ่ายทานอย่างนี้ เหมือนที่เราตถาคตรู้ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายยังไม่ให้ก็บริโภค และความตระหนี่ที่เป็นมลทิน ก็ครอบงำจิตใจพวกเขาตั้งอยู่.
ฝ่ายพระโพธิสัตว์ ทรงมีปีติปราโมทย์เกิดขึ้นในวันฉัตรมงคลของตน จึงทรงร้องเพลงพระราชอุทาน ด้วยคาถา ๒ คาถาเหล่านี้. จำเดิมแต่นั้นมา เหล่าหญิงฟ้อนของพระโพธิสัตว์พากันร้องเพลงนั้นโดยคิดว่า เป็นเพลงที่พระราชาทรงโปรด คือเพลงพระราชนิพนธ์และคนธรรพ์เป็นนักฟ้อนทั้งหลายเป็นต้น ที่เหลือก็ดี คนภายในเมืองก็ดี คนที่อยู่ภายในพระนครทั้งหลายก็ดี คนที่อยู่ภายนอกพระนครทั้งหลายก็ดี พากันร้องเพลงนั้นเหมือนกัน ที่ร้านเครื่องดื่มภัตตาคารบ้าง ที่บริเวณชุมชนบ้าง โดยคิดว่า เป็นเพลงที่พระราชาของพวกเราทรงโปรด. เมื่อเวลาผ่านไปนานแล้วอย่างนี้ พระมเหสีได้มีพระราชประสงค์จะทรงทราบเนื้อร้องของเพลงนั้น. แต่ไม่กล้าทูลถามพระมหาสัตว์. ต่อมาวันหนึ่ง พระราชาทรงเลื่อมใสในคุณงามความดีอย่างหนึ่ง ของพระนางจึงตรัสว่า น้องนางเอ๋ย ฉันจะให้พรแก่เธอ ขอให้เธอจงรับพระพระนางจึงทูลว่า ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม หม่อมฉันขอรับพระราชทานพระพร บรรดาช้างม้าเป็นต้น เราจะให้อะไรแก่เธอข้าแต่ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ไม่มีอะไรที่หม่อมฉันไม่มี เพราะอาศัยเสด็จพี่ หม่อมฉันไม่มีความต้องการสิ่งเหล่านั้น ถ้าหากเสด็จพี่มีพระราชประสงค์จะพระราชทานพระพร ขอจงตรัสบอกเนื้อเพลง พระราชนิพนธ์ พระราชทานหม่อมฉันเถิด. น้องนาง เธอจะมีประโยชน์อะไรด้วยพรนี้ เธอจงรับเอาพรอื่นเถิด. ขอเดชะพระอาชญาไม่พ้นเกล้า หม่อมฉันไม่มีความต้องการอย่างอื่น ต้องการเนื้อเพลงพระราชนิพนธ์อย่างเดียว. น้องนาง ดีแล้ว เราจักบอกให้ แต่เราจะไม่บอกแต่เธอคนเดียวในที่ลับ จักให้ตีกลองป่าวร้องไปในนครพาราณสี ประมาณ ๑๒ โยชน์ ให้สร้างรัตนบัลลังก์ที่พระทวารหลวง ให้ลาดรัตนบัลลังก์ห้อมล้อมด้วยชาวนครทั้งหลาย มีอำมาตย์และพราหมณ์เป็นต้นและหญิงหมื่นหกพันนาง นั่งบนรัตนบัลลังก์ ท่ามกลางคนเหล่านั้นแล้วบอก พระนางทูลรับว่า ดีแล้ว เพคะ. พระราชาทรงให้ทำอย่างนั้นแล้ว มีหมู่มหาชนแวดล้อม เหมือนท้าวสักกะเทวราชมีหมู่เทวดาห้อมล้อม ฉะนั้น แล้วเสด็จประทับนั่งบนรัตนบัลลังก์. ฝ่ายพระราชเทวีทรงประดับประดาด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง ตั้งพระภัทรบิฐทอง ทรงชำเลืองหางพระเนตรดูที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วประทับ ณ ที่ตามความเหมาะสม ทูลว่า ข้าแต่เสด็จพี่ ขอเสด็จพี่จงตรัสบอกเนื้อร้องของเพลงมงคลที่เสด็จพี่ปลื้มพระทัย แล้วทรงขับร้องแก่หม่อมฉันให้ชัดแจ้งเหมือนให้พระจันทร์โผล่ขึ้นบนท้องฟ้าก่อน ฉะนั้น แล้วทูลคาถาที่ ๓ว่า :-
ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ผู้ทรงทำความ ยิ่งใหญ่ เพราะกุศลธรรม พระองค์ตรัสคาถา ทรงเพลงเสมอ ๆ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพัฒนา รัฐ หม่อมฉันขอทูลถามพระองค์ ขอพระองค์ ผู้มีพระราชหฤทัยประกอบด้วยปีติอย่างแรงกล้า โปรดบอกหม่อมฉันเถิด.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๙ หน้า ๔๒๐–๔๓๙ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
สัตตกนิบาตชาดก ๗๗ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๗๗ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Kummāsapiṇḍajātakaṃ
na kiratthīti idaṃ satthā jetavane viharanto mallikaṃ deviṃ ārabbha kathesi.
Sā hi sāvatthiyaṃ ekassa mālākārajeṭṭhakassa dhītā uttama- rūpadharā mahāpaññā soḷasavassikakāle ekadivasaṃ kumārikāhi saddhiṃ pupphārāmaṃ gacchantī tayo kummāsapiṇḍe gahetvā pupphapacchiyaṃ ṭhapetvā gacchati. Sā nagarato nikkhamanakāle bhagavantaṃ sarīrappabhaṃ vissajjetvā bhikkhusaṅghaparivutaṃ nagaraṃ pavisantaṃ disvā te kummāsapiṇḍe upanesi. Satthā catumahārājadattiyaṃ pattaṃ upanetvā paṭiggahesi. Sāpi tathāgatassa pāde sirasā vanditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthā taṃ olokento sitaṃ pātvākāsi. Āyasmā ānando ko nu kho bhante hetu ko paccayo vā tathāgatassa sitakāraṇeti bhagavantaṃ pucchi. Athassa satthā ānanda ayaṃ kumārikā imesaṃ kummāsapiṇḍikānaṃ phalena ajjeva kosalarañño aggamahesī bhavissatīti sitakāraṇaṃ kathesi. Kumārikāpi pupphārāmaṃ gatā. Taṃ divasameva kosalarājā ajātasattunā saddhiṃ yujjhanto yuddhaparājito palāyitvā assaṃ abhiruyhitvā āgacchanto tassā gītasaddaṃ sutvā paṭibaddhacitto assaṃ ārāmā- bhimukhaṃ pesesi. Puññasampannā kumārikā rājānaṃ disvā apalāyitvāva āgantvā assanāsāya rajjuyā gaṇhi. Rājā assassa Piṭṭhiyaṃ nisinnova sassāmikā assāmikāsīti pucchitvā assāmikabhāvaṃ ñatvā assato oruyha vātātapakilanto tassā aṅke nipanno muhuttaṃ visamitvā taṃ assapiṭṭhiyaṃ nisīdāpetvā balanikāyaparivuto nagaraṃ pavisitvā taṃ attano kulagharaṃ pesetvā sāyaṇhasamaye yānaṃ pahiṇitvā mahantena sakkārasammānena kulagharato āharāpetvā ratanarāsimhi nisīdāpetvā abhisekaṃ katvā aggamahesiṃ akāsi. Tato paṭṭhāya sā rañño piyā ahosi manāpā pubbuṭṭhāyikādīhi pañcahi kalyāṇadhammehi samannāgatā patidevatā buddhānaṃpi vallabhā ahosi. Tassā satthu tayo kummāsapiṇḍe datvā taṃ sampattiṃ adhigatabhāvo sakalanagaraṃ pattharitvā gato. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso mallikā devī buddhānaṃ tayo kummāsapiṇḍe datvā tesaṃ phalena taṃ divasameva abhisekaṃ pattā aho buddhānaṃ guṇamahantatāti. Satthā āgantvā kāya nuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte anacchariyaṃ bhikkhave mallikāya ekassa sabbaññubuddhassa tayo kummāsapiṇḍe datvā kosalarañño aggamahesībhāvādhigamo kasmā buddhānaṃ guṇamahantatāya porāṇakapaṇḍitā pana paccekabuddhānaṃ aloṇikaṃ atelaṃ aphāṇitaṃ kummāsaṃ datvā tassa phalena dutiye attabhāve tiyojanasatike kāsikaraṭṭhe rajjasiriṃ pāpuṇiṃsūti vatvā atītaṃ āhari
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ daliddakule nibbattitvā vayappatto ekaṃ seṭṭhiṃ nissāya Bhatiyā kammaṃ karonto jīvitaṃ kappesi. So ekadivasaṃ pātarāsatthāya me bhavissantīti antarāpaṇato cattāro kummāsapiṇḍe gahetvā kammantaṃ gacchanto cattāro paccekabuddhe bhikkhācāratthāya bārāṇasīnagarābhimukhe āgacchante disvā ime bhikkhācāratthāya bārāṇasiṃ gacchanti mayhañhime cattāro kummāsapiṇḍā santi yannūnāhaṃ imesaṃ dadeyyanti cintetvā te upasaṅkamitvā vanditvā bhante ime me hatthe cattāro kummāsapiṇḍā ahaṃ ime tumhākaṃ dadāmi sādhu bhante paṭiggaṇhatha evampidaṃ puññaṃ mayhaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti vatvā tesaṃ adhivāsanaṃ viditvā vālukaṃ ussāpetvā cattāri āsanāni paññāpetvā tesaṃ upari sākhābhaṅgaṃ attharitvā paccekabuddhe paṭipāṭiyā nisīdāpetvā paṇṇapuṭena udakaṃ āharitvā dakkhiṇodakaṃ pātetvā catūsu pattesu cattāro kummāsapiṇḍe patiṭṭhapetvā vanditvā bhante etesaṃ nissandena daliddagehe nibbatti nāma mā hotu sabbaññutañāṇapaṭivedhassa paccayo hotūti āha. Paccekabuddhā paribhuñjitvāva paribhogāvasāne anumodanaṃ katvā uppatitvā nandamūlakapabbhārameva agamaṃsu. Bodhisatto añjaliṃ paggayha paccekabuddhe gate pītiṃ gahetvā tesu cakkhupathaṃ atikkantesu attano kammakaraṇaṭṭhānaṃ gato. Sopi ettakaṃ kammaṃ katvā yāvatāyukaṃ taṃ dānaṃ anussaritvā kālaṃ katvā tassa phalena bārāṇasīrañño aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti. Brahma- dattakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. So attano padasā gamanakālato paṭṭhāya Ahaṃ imasmiṃyeva nagare bhatiko hutvā kammantaṃ gacchanto pacceka- buddhānaṃ cattāro kummāsapiṇḍe datvā tassa phalena idha nibbattoti pasannādāse mukhanimittaṃ viya sabbaṃ purimajātikiriyaṃ jātissarañāṇena pākaṭaṃ katvā passi. So vayappatto takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggahetvā āgantvā sikkhitasippaṃ pitu dassetvā tuṭaṭhena pitarā uparajje patiṭṭhāpito aparabhāge pitu accayena rajje patiṭaṭhāsi. Athassa uttamarūpadharaṃ kosalarañño dhītaraṃ ānetvā aggamahesiṃ akaṃsu. Chattamaṅgaladivase panassa sakalanagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkariṃsu. So nagarapadakkhiṇaṃ katvā alaṅkatapāsādaṃ abhiruyhitvā mahātalamajjhe samussitasetacchattaṃ pallaṅkaṃ abhiruyhitvā nisinno parivāretvā ṭhite ekato amacce ekato brāhmaṇagahapatikādayo nānāvibhave sirivilāsasamujjale ekato nānāvividhapaṇṇākārahatthe nāgaramanusse ekato alaṅkatadevaccharasaṅghaṃ viya soḷasasahassasaṅkhyaṃ nāṭakitthigaṇaṃ imaṃ atimanoramaṃ sirivibhavaṃ olokento attano pubbe katakammaṃ saritvā imaṃ suvaṇṇapiṇḍikaṃ kāñcanamālaṃ setacchattaṃ imāni anekasahassāni hatthivāhanaassavāhanarathavāhanāni maṇimuttādipūritā sāragabbhā nānā- vividhadhaññapūritā mahāpaṭhavī devaccharapaṭibhāgā nāriyo cāti sabbopesa mayhaṃ sirivibhavo na aññassa santako catunnaṃ paccekabuddhānaṃ dinnassa catukummāsapiṇḍadānasseva santako te nissāya mayā esa laddhoti paccekabuddhānaṃ guṇaṃ anussaritvā attano kammaṃ Pākaṭaṃ akāsi. Tassa taṃ anussarantassa sakalasarīraṃ pītiyā paripūri. So pītiyā temitahadayo mahājanassa majjhe udānagītaṃ gāyanto dve gāthā abhāsi
na kiratthi anomadassisu
pāricariyā buddhesu appakā
sukkhāya aloṇikāya ca
passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyā.
Hatthī gavāssāpi me bahū
dhanadhaññā paṭhavī ca kevalā
nāriyopimā accharūpamā
passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyāti.
Tattha anomadassisūti anomassa alāmakassa paccekabodhi- ñāṇassa diṭṭhattā paccekabuddhā anomadassino nāma. Pāricariyāti abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammādibhedā sāmīcikiriyāpi diṭṭhasampattiṃ disvā attano santakaṃ appaṃ vā bahuṃ vā lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā deyyadhammaṃ cittaṃ pasādetvā guṇaṃ sallakkhetvā tisso cetanā visodhetvā phalaṃ saddahitvā pariccajanakiriyāpi. Buddhesūti pacceka- buddhesu. Appakāti mandā parittā nāma natthi kira. Sukkhāyāti nisnehāya. Aloṇikāyāti phāṇitarahitāya. Nipphāditattā hi sā aloṇikāti vuttā. Kummāsapiṇḍiyāti cattāro Kummāsapiṇḍe ekato katvā gahitaṃ. Kummāsaṃ sandhāyeva āha. Guṇavantānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ guṇaṃ sallakkhetvā cittaṃ pasādetvā phaluppattiṃ kaṅkhamānānaṃ tisso cetanā visodhetvā dinnadakkhiṇā appakā nāma natthi nibbattaṭṭhāne mahāsampattimeva detīti vuttaṃ hoti cettha
natthi citte pasannamhi appakā nāma dakkhiṇā
tathāgate vā sambuddhe atha vā tassa sāvaketi imassa panatthassa dīpanatthāya
khīrodakaṃ ahamadāsiṃ bhikkhuno piṇḍāya carantassa
tassa me passa vimānaṃ accharā kāmavaṇṇinīhamasmi.
Accharasahassānaṃ pavarā passa puññānaṃ phalavipākaṃ
tena me tādiso vaṇṇo tena me idhamijjhati.
Uppajjanti ca me bhogā yekeci manaso piyā
tenamhi evañjalitānubhāvā
vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatīti evamādīni vimānāni āharitabbāni.
Dhanadhaññāti muttādidhanañca satta dhaññāni ca. Paṭhavī ca kevalāti sakalā cesā mahāpaṭhavī. Sakalapaṭhaviṃ hatthagataṃ maññamāno vadati. Passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyāti attano dānaphalaṃ attanova dassento evamāha. Dānaphalaṃ kira bodhisatto ca sabbaññubuddhā ceva jānanti. Teneva ca satthā itivuttake suttaṃ kathento Evañce bhikkhave sattā jāneyyuṃ dānasaṃvibhāgassa vipākaṃ yathāhaṃ jānāmi tasmā na adatvā bhuñjeyyuṃ na ca nesaṃ maccheramalaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya yopi nesaṃ carimo ālopo carimaṃ kabalaṃ tatopi na asaṃvibhajitvā bhuñjeyyuṃ sace nesaṃ paṭiggāhakā assu yasmā ca kho bhikkhave sattā na evaṃ jānanti dānasaṃvibhāgassa vipākaṃ yathāhaṃ jānāmi tasmā adatvā bhuñjanti maccheramalañ ca tesaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti.
Bodhisattopi attano chattamaṅgaladivase sañjātapītipāmojjo imāhi dvīhi gāthāhi udānagītaṃ gāyi. Tato paṭṭhāya rañño piyagītanti bodhisattassa nāṭakitthiyo ca sesanāṭakagandhabbādayopi ca antepurajanopi antonagaravāsinopi bahinagaravāsinopi pānāgāresupi samajjamaṇḍalesupi amhākaṃ rañño piyagītanti tadeva gītaṃ gāyanti. Evaṃ addhāne gate aggamahesī tassa gītassa atthaṃ jānitukāmā ahosi. Mahāsattaṃ pana pucchituṃ na visahati. Athassā ekasmiṃ guṇe pasīditvā ekadivasaṃ rājā bhadde varante dammi varaṃ gaṇhāhīti. Sā sādhu deva varaṃ gaṇhāmīti. Hatthiassādīsu te kiṃ dammīti. Deva tumhe nissāya na mayhaṃ kiñci natthi na me etehi attho sace varaṃ dātukāmattha tumhākaṃ gītassa atthaṃ kathetvā dethāti. Bhadde ko tava iminā varena attho aññaṃ gañhāhīti. Deva aññena me attho natthi etadeva gaṇhāmīti. Sādhu bhadde kathessāmi tuyhaṃ pana ekikāya raho na kathemi Dvādasayojanikāya bārāṇasiyā bheriñcārāpetvā rājadvāre ratanamaṇḍapaṃ kāretvā ratanapallaṅkaṃ paññāpetvā amaccabrāhmaṇādīhi nagarehi ceva soḷasahi ca itthīsahassehi parivuto tesaṃ majjhe ratanapallaṅke nisīditvā kathessāmīti. Sā sādhu devāti sampaṭicchi. Rājā tathā kāretvā marugaṇaparivuto sakko devarājā viya mahājanakāya- parivuto ratanapallaṅke nisīdi. Devīpi sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā kāñcanabhaddapīṭhaṃ attharitvā ekamante akkhikoṭiyā oloketvā yathārūpe ṭhāne nisīditvā deva tumhākaṃ tussitvā gāyanamaṅgalagītassa tāva me atthaṃ gaganatale candaṃ uṭṭhāpento viya pākaṭaṃ katvā kathethāti vatvā tatiyaṃ gāthamāha
abhikkhaṇaṃ rājakuñjara
gāthā bhāsasi kosalādhipa
pucchāmi taṃ raṭṭhavaḍḍhana
bāḷhaṃ pītimano pabhāsasīti.
Tattha kosalādhipāti so kosalaraṭṭhādhipo kusale pana dhamme adhipatiṃ katvā viharati tena naṃ ālapantī evamāha. Kusalādhipāti kusalajjhāsayāti attho. Bāḷhaṃ pītimano pabhāsasīti ativiya pītiyuttacitto hutvā bhāsasi tasmā kathetha tāva me etāsaṃ gāthānaṃ atthanti.
Athassā gāthānamatthaṃ āvīkaronto mahāsatto catasso gāthā abhāsi
Imasmiṃyeva nagare kule aññatare ahuṃ
parakammakaro āsiṃ bhatako sīlasaṃvuto.
Kammāya nikkhamantāhaṃ caturo samaṇe addasaṃ
ācārasīlasampanne sītibhūte anāsave.
Tesu cittaṃ pasādetvā nisīditvā paṇṇasanthate
adāsiṃ buddhānaṃ kummāsaṃ pasanno sakehi pāṇihi.
Tassa kammassa kusalassa idaṃ me edisaṃ phalaṃ
anubhomi idaṃ rajjaṃ phītaṃ dharaṇimuttamanti.
Tattha kule aññatareti nāmena vā gottena vā apākaṭe ekasmiṃyeva kule. Ahunti nibbattiṃ. Parakammakaro āsinti tasmiṃ kule jāto ahaṃ daliddatāya parassa kammaṃ katvā jīvitaṃ kappento parassa kammakaro āsiṃ. Bhatakoti paravetanena bhato. Sīlasaṃvutoti pañcasīlasaṃvare ṭhito bhatiyā jīvantopi duslīlaṃ pahāya sīlasampannova ahosinti dīpeti. Kammāya nikkhamantāhanti taṃ divasaṃ kattabbassa kammassa karaṇatthāya nikkhamanto ahaṃ. Caturo samaṇe addasanti bhadde ahaṃ nagarā nikkhamma mahāmaggamāruyha attano kammabhūmiyaṃ gacchanto bhikkhatthāya bārāṇasīnagaraṃ pavisante samitapāpe cattāro pabbajite addasaṃ. Ācārasīlasampanneti ekavīsatiyā anesanāhi jīvitakappanaṃ anācāro nāma tassa paṭipakkhena ācārena ceva maggaphalehi āgatena sīlena samannāgate. Sītibhūteti rāgādipariḷāhavūpasamena ceva ekādasaagginibbāpanena ca sītibhāvaṃ Patte. Anāsaveti kāmāsavādivirahite. Nisīditvāti vālukāsanānaṃ upari santhate paṇṇasanthare nisīdāpetvā. Santharo hi idha santhatoti vutto. Adāsinti tesaṃ dakkhiṇodakaṃ datvā sakkaccaṃ sakehi hatthehi kummāsaṃ adāsiṃ. Kusalassāti ārogyānavajjatthena kusalassa. Phalanti nissandaphalaṃ. Phītanti sabbasampattiphullitaṃ.
Evaṃ mahāsattassa attano kammaphalaṃ vitthāretvā kathentassa sutvā devī pasannamanā sace mahārāja evaṃ paccakkhato dānaphalaṃ jānatha ito dāni paṭṭhāya ekaṃ bhattapiṇḍaṃ labhitvā dhammikasamaṇa- brāhmaṇānaṃ datvāva paribhuñjeyyāthāti bodhisattassa thutiṃ karontī
dadaṃ bhuñjatha mā pamādo
cakkaṃ vattaya kosalādhipa
mā rāja adhammiko
anudhammaṃ pālaya kosalādhipāti. Imaṃ gāthamāha.
Tattha dadaṃ bhuñjathāti aññesaṃ datvāva attanā bhuñjatha. Mā pamādoti dānādīsu puññesu mā pamajjittha. Cakkaṃ vattaya kosalādhipāti kusalajjhāsaya mahārāja paṭirūpadesavāsādikaṃ catubbidhaṃ dhammacakkaṃ pavattehi. Cakkanti ratho dvīhi cakkehi gacchati. Ayaṃ pana kāyo imehi catūhi cakkehi devalokaṃ gacchati tena te dhammacakkanti saṅkhyaṃ gatā. Taṃ tvaṃ cakkaṃ vattehi pavattehi. Adhammikoti yathā aññe chandāgatiṃ gacchantā lokaṃ ucchuyantena pīḷetvā viya dhanameva saṅkaḍḍhantā adhammikā honti tathā tvaṃ mā adhammiko. Anudhammaṃ pālayāti
dānaṃ sīlaṃ pariccāgaṃ ājjavaṃ maddavaṃ tapaṃ
akkodhaṃ avihiṃsañca khantī ca avirodhananti imaṃ pana dasavidharājadhammameva pālaya rakkha mā pariccaja.
Mahāsatto tassā vacanaṃ sampaṭicchanto
sohaṃ tadeva punappunaṃ
vatumaṃ ācarissāmi sobhane
ariyācaritaṃ sukosale
arahanto me manāpā passitunti gāthamāha.
Tattha vatumanti maggaṃ. Ariyācaritanti ariyehi buddhādīhi āciṇṇaṃ. Sukosaleti sobhane kosalarañño sudhīteti attho. Arahantoti kilesehi ārakattā arānañca arīnañca hatattā paccayānaṃ arahatattā evaṃladdhanāmā paccekabuddhā. Idaṃ vuttaṃ hoti bhadde kosalarājadhīte sohaṃ dānaṃ me dinnanti tittiṃ akatvā punappunaṃ tadeva ariyācaritaṃ dānamaggaṃ ācarissāmi. Mayhaṃ hi aggadakkhiṇeyyattā arahanto manāpā dassanā cīvarādīnaṃ dātukāmatā teyeva passituṃ icchāmīti.
Idañca pana vatvā rājā deviyā sampattiṃ oloketvā Bhadde mayā tava purimabhave attano kusalakammaṃ vitthāretvā kathitaṃ imāsaṃ pana nārīnaṃ majjhe rūpena vā līḷāvilāsena vā tayā sadisī ekāpi natthi sā tvaṃ kiṃ kammaṃ katvā imaṃ sampattiṃ paṭilabhasīti pucchanto puna gāthamāha
devī viya accharūpamā
majjhe nārigaṇassa sobhasi
kiṃ kammamakāsi bhaddakaṃ
kenāsi vaṇṇavatī sukosaleti.
Tassattho bhadde sukosale kosalarañño sudhīte tvaṃ rapasampattiyā accharūpamā tidasapure sakkadevarañño aññatarā devadhītā viya imassa nārīgaṇassa majjhe ativiya sobhasi pubbe kinnāma bhaddakaṃ kalyāṇakammaṃ akāsi kenāsi kāraṇena evaṃ vaṇṇavatī jātāti.
Athassa sā jātissarañāṇena purimabhave kalyāṇakammaṃ kathentī sesaṃ gāthadvayamāha
ambatthakulassa khattiya
dāsayāhaṃ parapesiyā ahuṃ
saññatā dhammajīvinī
sīlavatī ca apāpadassanā.
Uddhatabhattaṃ ahaṃ tadā
caramānassa adāsi bhikkhuno
Cittā sumanā saññamā ahaṃ
tassa kammassa phalaṃ mamedisanti. Sāpi kira jātissarāva ahosi tasmā attano jātissarañāṇena paricchinditvāva kathesi.
Tattha ambatthakulassāti kuṭumbikakulassa. Dāsayāhanti dāsī ahaṃ dāsāhantipi pāṭho. Parapesiyāti parehi tassa tassa kiccassa karaṇatthāya pesitabbā pesanakārikā. Saññatāti dāsiyo nāma dussīlā honti ahaṃ pana tīhi dvārehi saññatā sīlasampannā. Dhammajīvinīti paravañcanādīni akatvā dhammena samena pavattitajīvikā. Sīlavatīti ācārasampannā guṇavatī ahaṃ. Apāpadassanāti kalyāṇadassanā piyadhammā. Uddhatabhattanti attano pattakoṭṭhāsavasena uddharitvā laddhabhāgabhattaṃ. Bhikkhunoti bhinnakilesassa paccekabuddhassa. Cittā sumanāti tuṭṭhā somanassajātā kammaphalaṃ saddahantī. Tassa kammassāti tassa ekabhikkhādānakammassa. Idaṃ vuttaṃ hoti ahaṃ mahārāja pubbe sāvatthiyaṃ aññatarassa kuṭumbikakulassa dāsī hutvā laddhabhāgabhattaṃ ādāya nikkhamantī ekaṃ paccekabuddhaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā attano taṇhaṃ milāpetvā saññamādi- guṇasampannā kammaphalaṃ saddahantī tassa taṃ bhattaṃ adāsiṃ sāhaṃ yāvatāyukaṃ ṭhatvā kālaṃ katvā tattha sāvatthiyaṃ kosalarañño aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā idāni tava pādaṃ paricāriyamānā Evarūpaṃ sampattiṃ anubhavāmi tassa me kammassa idamīdisaṃ phalanti. Tattha guṇasampannānaṃ dinnadānassa mahapphalabhāvadassanatthaṃ
aggato ve pasannānaṃ aggaṃ puññaṃ pavaḍḍhati
aggaṃ āyu ca vaṇṇo ca yaso kitti sukhaṃ balaṃ
aggassa dātā medhāvī aggadhammasamāhito
devabhūto manusso vā aggappatto pamodati.
Esa devamanussānaṃ sabbakāmadado nidhīti ādigāthā vitthāretabbā.
Iti te ubhopi purimakammaṃ vitthārena kathetvā tato paṭṭhāya catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe nivesanadvāreti cha dānasālāyo kārāpetvā sakalajambūdīpaṃ unnaṅgalaṃ karontā mahādānaṃ pavattetvā sīlaṃ rakkhitvā uposathakammaṃ kāretvā jīvitapariyosāne saggaparāyanā ahesuṃ.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi tadā devī rāhulamātā ahosi rājā pana ahamevāti.
Kummāsapiṇḍajātakaṃ dasamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๙
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗