กุมมาสปิณฑชาดก
ว่าด้วยอานิสงส์ถวายขนมกุมมาส
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๑๐๗ · บรรทัด ๔๗๒๘ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โกสลาธิป ความว่า พระมหาสัตว์นั้น ทรงเป็นใหญ่ยิ่งในแคว้นโกศล แต่เสด็จประทับอยู่ โดยทรงทำความเป็นใหญ่ยิ่งในเพราะกุศลธรรม เพราะเหตุนั้น พระราชเทวีเมื่อทรงเรียกพระองค์ จึงทูลอย่างนี้. บทว่า กุสลาธิป มีอธิบายว่าผู้ทรงมีพระอัธยาศัยเป็นกุศล. บทว่า พาฬฺหํ ปีติมโน ปภาสสิความว่า ขอพระองค์โปรดมีพระราชหฤทัย ประกอบด้วยปีติอย่างเหลือเกิน ตรัสบอก คือว่า เพราะฉะนั้น ขอพระองค์โปรดตรัสบอกเนื้อความของคาถา คือเนื้อเพลงเหล่านั้น แก่หม่อมฉันก่อนเถิด.
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ เมื่อจะทรงทำเนื้อความของคาถาทั้งหลายให้แจ่มชัดแก่พระนาง จึงได้ภาษิตคาถา ๔ คาถา ว่า:-
เราได้เกิดในตระกูลหนึ่งในนครนี้นั่นเอง ได้เป็นลูกจ้างทำงานให้คนอื่น แต่มีสีลสังวร เราออกไปทำงานได้เห็นสมณะ ๔ รูป ผู้ สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ เป็นผู้เยือกเย็น ไม่มีอาสวะ ยังจิตให้เลื่อมใสในท่านเหล่านั้น แล้ว ได้ให้ท่านนั่งบนอาสนะที่ปูด้วยใบไม้ เลื่อมใสแล้ว ได้ถวายขนมกุมมาสแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ด้วยมือของตนเอง. ผลของกุศลธรรมนั้นของเรานี้เป็นเช่นนี้ คือเรา ได้เสวยราชสมบัตินี้ ที่มีแผ่นดินอุดมสมบูรณ์ กว้างขวาง.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กุเล อญฺตเร ความว่า ในตระกูลหนึ่งนั่นเอง ที่ไม่ปรากฏชื่อหรือโคตร. บทว่า อหุํ ความว่าเถิดแล้ว. บทว่า ปรกมฺมกโร อาสึ ความว่า เราเกิดในตระกูลนั้นแล้วเมื่อทำงานของผู้อื่นเลี้ยงชีพ เพราะเป็นคนจน ชื่อว่า ได้เป็นกรรมกรของผู้อื่น คือทำงานของผู้อื่น. บทว่า ภตโก คือลูกจ้าง ได้แก่ ผู้ที่เลี้ยงตัวด้วยค่าจ้างของคนอื่น. บทว่า สีลสํวุโต ความว่า ดำรงอยู่แล้ว ในสีลสังวร ๕ ประการ พระมหาสัตว์ทรงแสดงว่า เราแม้เลี้ยงชีพด้วยค่าจ้าง แต่ก็ละความทุศีล ได้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล. บทว่า กมฺมาย นิกฺขมนฺตาหํ ความว่า วันนั้น เราออกไปเพื่อจะทำงานที่ต้องทำ. บทว่า จตุโร สมเณ อทฺทสํ ความว่า ดูก่อนน้องนาง เราออกจากพระนครไป ขึ้นทางหลวงเดินไปแหล่งที่ทำงานของตน ได้เห็นบรรพชิต ๔ รูป ผู้มีบาปสงบแล้ว กำลังเข้าไปสู่นครพาราณสีเพื่อต้องการบิณฑบาต. บทว่า อาจารสีลสมฺปนฺเน ความว่า การเลี้ยงชีพด้วยอเนสนา ๒๑ อย่าง ชื่อว่า อนาจาร ผู้ประกอบพร้อมด้วยอาจาระที่ตรงกันข้ามกับอนาจารนั้น และศีลที่มาแล้ว โดยมรรคและผลทั้งหลาย. บทว่า สีติภูเต ความว่า ผู้ถึงแล้วซึ่งความเย็น เพราะระงับความกระวนกระวาย มีราคะเป็นต้นได้ และดับไฟ ๑๑ กองได้. บทว่าอนาสเว ความว่า ผู้เว้นจากกามาสวะเป็นต้นได้. บทว่า นิสีทิตฺวา ความว่า ให้นั่งบนสันถัดใบไม้ที่เขาปูลาดไว้บนอาสนะกองทราย เพราะว่า สันถระในที่นี้ ท่านกล่าวว่า ได้แก่สันถัด. บทว่า อทาสึ ความว่าข้าพเจ้าถวายทักขิโณทกแก่ท่านเหล่านั้นแล้ว จึงได้ถวายขนมกุมมาสโดยเคารพ ด้วยมือของตนเอง. บทว่า กุสลสฺส ความว่า ชื่อว่ากุศลเพราะหมายความว่า ไม่มีทั้งโรค ไม่มีทั้งโทษ. บทว่า ผลํ ได้แก่ ผลที่หลั่งออกมาจากเหตุ. บทว่า ผีตํ ความว่า ที่ผลิตสมบัติทุกอย่างให้.
เมื่อพระมหาสัตว์บอกผลกรรมของตน โดยพิสดารอย่างนี้แล้วพระเทวีครั้นทรงสดับแล้ว ทรงมีพระทัยเลื่อมใส เมื่อจะทรงทำการสดุดีพระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่มหาราช ถ้าว่า พระองค์ทรงทราบผลทานโดยประจักษ์อย่างนี้แล้วไซร้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป พระองค์ทรงได้ก้อนข้าวก้อนหนึ่งแล้ว ต้องถวายแก่สมณพราหมณ์ผู้ทรงธรรมนั้นแหละจึงจะเสวย ดังนี้แล้ว ได้ทูลคาถานี้ว่า :-
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นอธิบดี ในเพราะ กุศลธรรม ขอพระองค์จงทรงพระราชทานก่อน จึงเสวย ขอพระองค์อย่าทรงประมาท ทรง หมุนล้อ คือพระธรรมเถิด ข้าแต่มหาราช ผู้ ทรงเป็นอธิบดีในเพราะกุศลธรรม ขอพระองค์ อย่าได้ทรงดำรงอยู่ในอธรรม โปรดรักษาทศพิธราชธรรมไว้เถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ททํ ภุญฺชถ ความว่า พระองค์ทรงประทานแก่ผู้อื่นแล้ว จึงเสวยด้วยพระองค์เอง. บทว่า มา ปมาโทความว่า ขอพระองค์อย่าได้ทรงประมาทในบุญทั้งหลาย. บทว่า จกฺกํ วตฺตย โกสลาธิป ความว่า ข้าแต่มหาราช ผู้ทรงมีพระราชอัธยาศัยในกุศลธรรม ขอพระองค์จงทรงหมุนล้อ คือพระธรรม ๔ อย่าง มีการอยู่ในประเทศที่เหมาะสมเป็นต้น. บทว่า จกฺกํ ความว่า รถวิ่งไปด้วยล้อ ๒ ล้อ. แต่กายนี้ไปเทวโลก ด้วยล้อ ๔ ล้อเหล่านี้. ล้อ ๔ ล้อเหล่านั้น นับว่า เป็นล้อ คือพระธรรม. ขอพระองค์จงทรงหมุน คือให้ล้อนั้นกลิ้งไป. บทว่า อธมฺมิโก ความว่า คนเหล่าอื่นถึงความลำเอียงเพราะรักรีดทรัพย์นั่นเอง เหมือนหีบชาวโลก ด้วยเครื่องหีบอ้อย ฉะนั้น ชื่อว่า เป็นผู้ไม่ดำรงธรรมฉันใด ขอพระองค์อย่าทรงเป็นผู้ประพฤติอธรรม ฉันนั้น. บทว่า อนุธมฺมํ ปาลย ความว่าแต่ขอพระองค์จงทรงคุ้มครอง คือรักษา ได้แก่ อย่าทรงสลัดทศพิธราชธรรมนี้ทิ้งเสีย คือ :-
ทาน ๑ ศีล ๑ การบริจาค ๑ ความซื่อ ตรง ๑ ความอ่อนโยน ๑ ตบะ คือความเพียร ๑ ความไม่โกรธ ๑ ความไม่เบียดเบียน ๑ ความ อดทน ๑ และความไม่ผิดพลาด ๑
พระมหาสัตว์ เมื่อจะทรงรับพระดำรัสของพระนาง จึงตรัสคาถานี้ว่า :-
ดูก่อนพระธิดาของพระเจ้าโกศลผู้เลอโฉม เรานั้นจักประพฤติตามทางที่พระอริยเจ้า ทั้งหลายประพฤติมาแล้ว เสมอ ๆ นั้นนั่นเอง พระอรหันต์ทั้งหลาย เป็นที่พอใจของเรา เรา ต้องการจะได้เห็นท่าน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วตุมํ ได้แก่ ทาง. บทว่า อริยาจริตํ ความว่า ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ประพฤติมาแล้ว. บทว่า สุโกสเล มีเนื้อความว่า ดูก่อนพระธิดา คนดีของพระเจ้าโกศลผู้เลอโฉม. บทว่า อรหนฺโต ได้แก่ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ได้พระนามอย่างนี้ เพราะเป็นผู้ใกล้จากกิเลสทั้งหลาย เพราะเป็นผู้หักกำแห่งสังสารจักร์ เพราะเป็นผู้ทำลายข้าศึกทั้งหลาย และเพราะเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยทั้งหลาย. มีคำอธิบายไว้ว่า ดูก่อนพระธิดาของพระเจ้าปัสเสนผู้เจริญ เรานั้น ไม่ทำความอิ่มใจว่า เราถวายทานแล้ว จักประพฤติตามทาง คือทาน ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายประพฤติแล้ว บ่อย ๆนั้นนั่นเอง. ด้วยว่าพระอรหันต์ทั้งหลายเป็นที่ชอบใจ คือน่าทัศนาของเรา เพราะเป็นทักขิไณยบุคคลผู้ล้ำเลิศ เราประสงค์จะเห็นท่านเหล่านั้นนั่นแหละ เพราะต้องการจะถวายจีวรเป็นต้น.
ก็แหละพระราชา ครั้นตรัสคำนี้แล้ว ทรงตรวจดูสมบัติของพระเทวี เมื่อตรัสถามว่า ดูก่อนน้องนางผู้เจริญ เราบอกกุศลกรรมของตนในภพก่อนอย่างพิสดารแก่เธอแล้ว แต่ในท่ามกลางหญิงเหล่านี้ไม่มีหญิงแม้แต่คนเดียวที่เช่นกับเธอ โดยรูปร่างหรือโดยเยื้องกรายและกิริยาเสน่หาของหญิง เธอนั้นทำกรรมอะไรไว้ จึงได้รับสมบัตินี้ดังนี้ จึงได้ตรัสคาถาซ้ำว่า :-
ดูก่อนน้องนางผู้เจริญ ชาวโกศลคน สวยงาม เธออุปมาเหมือนสาวอัปสร สวยงาม ในท่ามกลางหมู่นารี เหมือนพระเทพเทวีของ ท้าวสักกเทวราชก็ปานกันเธอได้ทำความดีอะไร ไว้ เพราะเหตุอะไร เธอจึงมีผิวพรรณงาม ?
คาถานั้น มีเนื้อความว่า ดูก่อนน้องนางผู้เจริญ. ชาวโกศลคนสวยงาม คือผู้เป็นพระราชธิดาคนดีของพระเจ้าโกศล เธออุปมาดังสาวอัปสร โดยรูปสมบัติ สวยงามเหลือเกิน ในท่ามกลางหมู่นารีนี้เหมือนเทพธิดาตนใดตนหนึ่งของท้าวสักกเทวราช ในสรวงสวรรค์ในสมัยก่อน เธอได้ทำกรรมดีงามชื่ออะไรไว้ เพราะเหตุอะไร เธอจึงมีผิวพรรณงามอย่างนี้.
ลำดับนั้น พระราชเทวีนั้น เมื่อจะทูลบอกกรรมดี ในภพก่อนด้วยพระญาณที่ทรงระลึกชาติได้ จึงได้ตรัสคาถา ๒ คาถาที่เหลือว่า :-
ข้าแต่พระมหากษัตริย์ หม่อมฉันได้เป็น ทาส ผู้รับใช้ผู้อื่นของตระกูลกุฎุมพี เป็นผู้ สำรวมระวัง เลี้ยงชีพโดยชอบธรรม มีศีล ไม่พบเห็นบาป. ในครั้งนั้น หม่อมฉันมีจิต เลื่อมใส ได้สำรวมใจ ถวายภัตตาหารที่เขา ยกให้เป็นส่วนของตน แก่พระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้กำลังเดินไปบิณฑบาต ผลแห่งธรรมนั้นของ หม่อมฉัน จึงเป็นเช่นนี้.
ได้ทราบมาว่า แม้พระราชเทวีนั้น ก็ทรงระลึกชาติได้เหมือนกันเพราะฉะนั้น พระนางจึงได้ทูลพระราชา โดยทรงกำหนดด้วยพระญาณที่ทรงระลึกชาติของตนไว้นั่นเอง.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อมฺพตฺถกุลสฺส ความว่า แห่งตระกูลกุฎุมพี. บทว่า ทาสยาหํ ตัดบทเป็น ทาสี อหํ หม่อมฉันเป็นทาสี ปาฐะว่า ทาสาหํ ดังนี้ ก็มี. บทว่า ปรเปสิยา ความว่า เป็นผู้ทำการรับใช้ คือ สาวใช้ที่ถูกผู้อื่นส่งไปเพื่อทำกิจนั้น ๆ. บทว่า สญฺตา ความว่า ธรรมดาว่า ทาสีเป็นผู้ทุศีล แต่หม่อมฉันเป็นผู้สำรวมด้วยทวาร ๓ ถึงพร้อมแล้วด้วยศีล. บทว่า ธมฺมชีวินี ความว่า เป็นผู้เลี้ยงชีพ โดยไม่ทำการลวงผู้อื่นเป็นต้น แล้วประพฤติโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ. บทว่า สีลวตี ความว่า หม่อมฉันเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระมีคุณความดี. บทว่า อปาปทสฺสสนา ความว่า เป็นผู้พบเห็นสิ่งที่ดีงามคือมีธรรมเป็นที่รัก. บทว่า อุทฺธตภตฺตํ ความว่า ภัตรส่วนที่หม่อมฉันได้ โดยยกขึ้น ด้วยสามารถแห่งส่วนที่ถึงแก่ตน. บทว่า ภิกขุโนความว่า แก่พระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้ทรงทำลายกิเลสแล้ว. บทว่า จิตฺตา สุมนา ความว่า เป็นผู้ดีใจ คือเกิดโสมนัสขึ้น เชื่อผลของกรรมอยู่. บทว่า ตสฺส กมฺมสฺส ความว่า แห่งกรรม คือการถวายภิกษาอย่างเดียวนั้น. มีคำอธิบายว่า ข้าแต่มหาราช เมื่อก่อนหม่อมฉันเป็นทาสีของตระกูลกุฎุมพีตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ในนครสาวัตถี ถือเอาภัตตาหารส่วนทีได้แล้วเดินออกไป เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง กำลังทรงดำเนินไปบิณฑบาต ยังความยินดีของตนให้ห่อเหี่ยวลง ถึงพร้อมด้วยคุณธรรม มีความสำรวมระวังเป็นต้น เชื่อผลของกรรมอยู่ จึงได้ถวายภัตตาหารนั้น แก่พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น. หม่อมฉันนั้น ดำรงอยู่จนตลอดอายุถึงแก่กรรมแล้ว ได้ถือกำเนิดในพระอุทรของพระมเหสีของพระเจ้าโกศล ในนครสาวัตถีนั้น บัดนี้ กำลังบำเรอบาทของพระองค์ เสวยสมบัติเห็นปานนี้ ผลกรรมของหม่อมฉันนั้น เป็นอย่างนี้คือเช่นนี้. ในเรื่องนั้น เพื่อแสดงถึงความที่ทานที่บุคคลถวายแล้วแก่บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยคุณความดีว่ามีผลมาก ควรอ้างคาถามาให้พิสดารมีอาทิว่า :-
บุญอันล้ำเลิศย่อมเจริญ แก่ชนทั้งหลาย ผู้เลื่อมใสแล้ว ในบุคคลผู้ล้ำเลิศแล อายุ วรรณะ ยศ เกียรติ ความสุขและกำลังอัน ล้ำเลิศ ก็เจริญ. ผู้มีปัญญา ผู้ให้ของอันล้ำเลิศ ตั้งมั่นแล้ว ในธรรมอันล้ำเลิศ เป็นภูต คือ เทวดาก็ตาม มนุษย์ก็ตาม ผู้ถึงความล้ำเลิศแล้ว ย่อมบรรเทิงใจ นี้เป็นขุมทรัพย์ที่อำนวยสมบัติ ทุกอย่างแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย.
พระราชาและพระมเหสีทั้ง ๒ พระองค์นั้น ครั้นตรัสกรรมเก่าโดยพิสดารด้วยประการอย่างนี้แล้ว จำเดิมแต่นั้นมา ทรงให้สร้างศาลา๖ แห่ง คือที่ประตูพระนคร ๔ แห่ง ที่กลางพระนคร ๑ แห่ง ที่ประตูพระราชวัง ๑ แห่ง ทรงกระทำชมพูทวีปทั้งสิ้นให้กระฉ่อน ยังมหาทานให้เป็นไป ทรงรักษาศีล รักษาอุโบสถ ในอวสานต์แห่งพระชนม์ชีพ ได้ทรงมีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า.
พระศาสดา ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ทรงประชุมชาดกไว้ว่า พระราชเทวีในครั้งนั้น ได้แก่ มารดาพระราหุล ส่วนพระราชา ได้แก่ เราตถาคต ฉะนั้นแล.
จบ อรรถกถากุมมาสปิณฑชาดกที่ ๑๐
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๙ หน้า ๔๒๐–๔๓๙ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
สัตตกนิบาตชาดก ๗๗ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๗๗ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Kummāsapiṇḍajātakaṃ
na kiratthīti idaṃ satthā jetavane viharanto mallikaṃ deviṃ ārabbha kathesi.
Sā hi sāvatthiyaṃ ekassa mālākārajeṭṭhakassa dhītā uttama- rūpadharā mahāpaññā soḷasavassikakāle ekadivasaṃ kumārikāhi saddhiṃ pupphārāmaṃ gacchantī tayo kummāsapiṇḍe gahetvā pupphapacchiyaṃ ṭhapetvā gacchati. Sā nagarato nikkhamanakāle bhagavantaṃ sarīrappabhaṃ vissajjetvā bhikkhusaṅghaparivutaṃ nagaraṃ pavisantaṃ disvā te kummāsapiṇḍe upanesi. Satthā catumahārājadattiyaṃ pattaṃ upanetvā paṭiggahesi. Sāpi tathāgatassa pāde sirasā vanditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthā taṃ olokento sitaṃ pātvākāsi. Āyasmā ānando ko nu kho bhante hetu ko paccayo vā tathāgatassa sitakāraṇeti bhagavantaṃ pucchi. Athassa satthā ānanda ayaṃ kumārikā imesaṃ kummāsapiṇḍikānaṃ phalena ajjeva kosalarañño aggamahesī bhavissatīti sitakāraṇaṃ kathesi. Kumārikāpi pupphārāmaṃ gatā. Taṃ divasameva kosalarājā ajātasattunā saddhiṃ yujjhanto yuddhaparājito palāyitvā assaṃ abhiruyhitvā āgacchanto tassā gītasaddaṃ sutvā paṭibaddhacitto assaṃ ārāmā- bhimukhaṃ pesesi. Puññasampannā kumārikā rājānaṃ disvā apalāyitvāva āgantvā assanāsāya rajjuyā gaṇhi. Rājā assassa Piṭṭhiyaṃ nisinnova sassāmikā assāmikāsīti pucchitvā assāmikabhāvaṃ ñatvā assato oruyha vātātapakilanto tassā aṅke nipanno muhuttaṃ visamitvā taṃ assapiṭṭhiyaṃ nisīdāpetvā balanikāyaparivuto nagaraṃ pavisitvā taṃ attano kulagharaṃ pesetvā sāyaṇhasamaye yānaṃ pahiṇitvā mahantena sakkārasammānena kulagharato āharāpetvā ratanarāsimhi nisīdāpetvā abhisekaṃ katvā aggamahesiṃ akāsi. Tato paṭṭhāya sā rañño piyā ahosi manāpā pubbuṭṭhāyikādīhi pañcahi kalyāṇadhammehi samannāgatā patidevatā buddhānaṃpi vallabhā ahosi. Tassā satthu tayo kummāsapiṇḍe datvā taṃ sampattiṃ adhigatabhāvo sakalanagaraṃ pattharitvā gato. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso mallikā devī buddhānaṃ tayo kummāsapiṇḍe datvā tesaṃ phalena taṃ divasameva abhisekaṃ pattā aho buddhānaṃ guṇamahantatāti. Satthā āgantvā kāya nuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte anacchariyaṃ bhikkhave mallikāya ekassa sabbaññubuddhassa tayo kummāsapiṇḍe datvā kosalarañño aggamahesībhāvādhigamo kasmā buddhānaṃ guṇamahantatāya porāṇakapaṇḍitā pana paccekabuddhānaṃ aloṇikaṃ atelaṃ aphāṇitaṃ kummāsaṃ datvā tassa phalena dutiye attabhāve tiyojanasatike kāsikaraṭṭhe rajjasiriṃ pāpuṇiṃsūti vatvā atītaṃ āhari
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ daliddakule nibbattitvā vayappatto ekaṃ seṭṭhiṃ nissāya Bhatiyā kammaṃ karonto jīvitaṃ kappesi. So ekadivasaṃ pātarāsatthāya me bhavissantīti antarāpaṇato cattāro kummāsapiṇḍe gahetvā kammantaṃ gacchanto cattāro paccekabuddhe bhikkhācāratthāya bārāṇasīnagarābhimukhe āgacchante disvā ime bhikkhācāratthāya bārāṇasiṃ gacchanti mayhañhime cattāro kummāsapiṇḍā santi yannūnāhaṃ imesaṃ dadeyyanti cintetvā te upasaṅkamitvā vanditvā bhante ime me hatthe cattāro kummāsapiṇḍā ahaṃ ime tumhākaṃ dadāmi sādhu bhante paṭiggaṇhatha evampidaṃ puññaṃ mayhaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti vatvā tesaṃ adhivāsanaṃ viditvā vālukaṃ ussāpetvā cattāri āsanāni paññāpetvā tesaṃ upari sākhābhaṅgaṃ attharitvā paccekabuddhe paṭipāṭiyā nisīdāpetvā paṇṇapuṭena udakaṃ āharitvā dakkhiṇodakaṃ pātetvā catūsu pattesu cattāro kummāsapiṇḍe patiṭṭhapetvā vanditvā bhante etesaṃ nissandena daliddagehe nibbatti nāma mā hotu sabbaññutañāṇapaṭivedhassa paccayo hotūti āha. Paccekabuddhā paribhuñjitvāva paribhogāvasāne anumodanaṃ katvā uppatitvā nandamūlakapabbhārameva agamaṃsu. Bodhisatto añjaliṃ paggayha paccekabuddhe gate pītiṃ gahetvā tesu cakkhupathaṃ atikkantesu attano kammakaraṇaṭṭhānaṃ gato. Sopi ettakaṃ kammaṃ katvā yāvatāyukaṃ taṃ dānaṃ anussaritvā kālaṃ katvā tassa phalena bārāṇasīrañño aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti. Brahma- dattakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. So attano padasā gamanakālato paṭṭhāya Ahaṃ imasmiṃyeva nagare bhatiko hutvā kammantaṃ gacchanto pacceka- buddhānaṃ cattāro kummāsapiṇḍe datvā tassa phalena idha nibbattoti pasannādāse mukhanimittaṃ viya sabbaṃ purimajātikiriyaṃ jātissarañāṇena pākaṭaṃ katvā passi. So vayappatto takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggahetvā āgantvā sikkhitasippaṃ pitu dassetvā tuṭaṭhena pitarā uparajje patiṭṭhāpito aparabhāge pitu accayena rajje patiṭaṭhāsi. Athassa uttamarūpadharaṃ kosalarañño dhītaraṃ ānetvā aggamahesiṃ akaṃsu. Chattamaṅgaladivase panassa sakalanagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkariṃsu. So nagarapadakkhiṇaṃ katvā alaṅkatapāsādaṃ abhiruyhitvā mahātalamajjhe samussitasetacchattaṃ pallaṅkaṃ abhiruyhitvā nisinno parivāretvā ṭhite ekato amacce ekato brāhmaṇagahapatikādayo nānāvibhave sirivilāsasamujjale ekato nānāvividhapaṇṇākārahatthe nāgaramanusse ekato alaṅkatadevaccharasaṅghaṃ viya soḷasasahassasaṅkhyaṃ nāṭakitthigaṇaṃ imaṃ atimanoramaṃ sirivibhavaṃ olokento attano pubbe katakammaṃ saritvā imaṃ suvaṇṇapiṇḍikaṃ kāñcanamālaṃ setacchattaṃ imāni anekasahassāni hatthivāhanaassavāhanarathavāhanāni maṇimuttādipūritā sāragabbhā nānā- vividhadhaññapūritā mahāpaṭhavī devaccharapaṭibhāgā nāriyo cāti sabbopesa mayhaṃ sirivibhavo na aññassa santako catunnaṃ paccekabuddhānaṃ dinnassa catukummāsapiṇḍadānasseva santako te nissāya mayā esa laddhoti paccekabuddhānaṃ guṇaṃ anussaritvā attano kammaṃ Pākaṭaṃ akāsi. Tassa taṃ anussarantassa sakalasarīraṃ pītiyā paripūri. So pītiyā temitahadayo mahājanassa majjhe udānagītaṃ gāyanto dve gāthā abhāsi
na kiratthi anomadassisu
pāricariyā buddhesu appakā
sukkhāya aloṇikāya ca
passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyā.
Hatthī gavāssāpi me bahū
dhanadhaññā paṭhavī ca kevalā
nāriyopimā accharūpamā
passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyāti.
Tattha anomadassisūti anomassa alāmakassa paccekabodhi- ñāṇassa diṭṭhattā paccekabuddhā anomadassino nāma. Pāricariyāti abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammādibhedā sāmīcikiriyāpi diṭṭhasampattiṃ disvā attano santakaṃ appaṃ vā bahuṃ vā lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā deyyadhammaṃ cittaṃ pasādetvā guṇaṃ sallakkhetvā tisso cetanā visodhetvā phalaṃ saddahitvā pariccajanakiriyāpi. Buddhesūti pacceka- buddhesu. Appakāti mandā parittā nāma natthi kira. Sukkhāyāti nisnehāya. Aloṇikāyāti phāṇitarahitāya. Nipphāditattā hi sā aloṇikāti vuttā. Kummāsapiṇḍiyāti cattāro Kummāsapiṇḍe ekato katvā gahitaṃ. Kummāsaṃ sandhāyeva āha. Guṇavantānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ guṇaṃ sallakkhetvā cittaṃ pasādetvā phaluppattiṃ kaṅkhamānānaṃ tisso cetanā visodhetvā dinnadakkhiṇā appakā nāma natthi nibbattaṭṭhāne mahāsampattimeva detīti vuttaṃ hoti cettha
natthi citte pasannamhi appakā nāma dakkhiṇā
tathāgate vā sambuddhe atha vā tassa sāvaketi imassa panatthassa dīpanatthāya
khīrodakaṃ ahamadāsiṃ bhikkhuno piṇḍāya carantassa
tassa me passa vimānaṃ accharā kāmavaṇṇinīhamasmi.
Accharasahassānaṃ pavarā passa puññānaṃ phalavipākaṃ
tena me tādiso vaṇṇo tena me idhamijjhati.
Uppajjanti ca me bhogā yekeci manaso piyā
tenamhi evañjalitānubhāvā
vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatīti evamādīni vimānāni āharitabbāni.
Dhanadhaññāti muttādidhanañca satta dhaññāni ca. Paṭhavī ca kevalāti sakalā cesā mahāpaṭhavī. Sakalapaṭhaviṃ hatthagataṃ maññamāno vadati. Passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyāti attano dānaphalaṃ attanova dassento evamāha. Dānaphalaṃ kira bodhisatto ca sabbaññubuddhā ceva jānanti. Teneva ca satthā itivuttake suttaṃ kathento Evañce bhikkhave sattā jāneyyuṃ dānasaṃvibhāgassa vipākaṃ yathāhaṃ jānāmi tasmā na adatvā bhuñjeyyuṃ na ca nesaṃ maccheramalaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya yopi nesaṃ carimo ālopo carimaṃ kabalaṃ tatopi na asaṃvibhajitvā bhuñjeyyuṃ sace nesaṃ paṭiggāhakā assu yasmā ca kho bhikkhave sattā na evaṃ jānanti dānasaṃvibhāgassa vipākaṃ yathāhaṃ jānāmi tasmā adatvā bhuñjanti maccheramalañ ca tesaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti.
Bodhisattopi attano chattamaṅgaladivase sañjātapītipāmojjo imāhi dvīhi gāthāhi udānagītaṃ gāyi. Tato paṭṭhāya rañño piyagītanti bodhisattassa nāṭakitthiyo ca sesanāṭakagandhabbādayopi ca antepurajanopi antonagaravāsinopi bahinagaravāsinopi pānāgāresupi samajjamaṇḍalesupi amhākaṃ rañño piyagītanti tadeva gītaṃ gāyanti. Evaṃ addhāne gate aggamahesī tassa gītassa atthaṃ jānitukāmā ahosi. Mahāsattaṃ pana pucchituṃ na visahati. Athassā ekasmiṃ guṇe pasīditvā ekadivasaṃ rājā bhadde varante dammi varaṃ gaṇhāhīti. Sā sādhu deva varaṃ gaṇhāmīti. Hatthiassādīsu te kiṃ dammīti. Deva tumhe nissāya na mayhaṃ kiñci natthi na me etehi attho sace varaṃ dātukāmattha tumhākaṃ gītassa atthaṃ kathetvā dethāti. Bhadde ko tava iminā varena attho aññaṃ gañhāhīti. Deva aññena me attho natthi etadeva gaṇhāmīti. Sādhu bhadde kathessāmi tuyhaṃ pana ekikāya raho na kathemi Dvādasayojanikāya bārāṇasiyā bheriñcārāpetvā rājadvāre ratanamaṇḍapaṃ kāretvā ratanapallaṅkaṃ paññāpetvā amaccabrāhmaṇādīhi nagarehi ceva soḷasahi ca itthīsahassehi parivuto tesaṃ majjhe ratanapallaṅke nisīditvā kathessāmīti. Sā sādhu devāti sampaṭicchi. Rājā tathā kāretvā marugaṇaparivuto sakko devarājā viya mahājanakāya- parivuto ratanapallaṅke nisīdi. Devīpi sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā kāñcanabhaddapīṭhaṃ attharitvā ekamante akkhikoṭiyā oloketvā yathārūpe ṭhāne nisīditvā deva tumhākaṃ tussitvā gāyanamaṅgalagītassa tāva me atthaṃ gaganatale candaṃ uṭṭhāpento viya pākaṭaṃ katvā kathethāti vatvā tatiyaṃ gāthamāha
abhikkhaṇaṃ rājakuñjara
gāthā bhāsasi kosalādhipa
pucchāmi taṃ raṭṭhavaḍḍhana
bāḷhaṃ pītimano pabhāsasīti.
Tattha kosalādhipāti so kosalaraṭṭhādhipo kusale pana dhamme adhipatiṃ katvā viharati tena naṃ ālapantī evamāha. Kusalādhipāti kusalajjhāsayāti attho. Bāḷhaṃ pītimano pabhāsasīti ativiya pītiyuttacitto hutvā bhāsasi tasmā kathetha tāva me etāsaṃ gāthānaṃ atthanti.
Athassā gāthānamatthaṃ āvīkaronto mahāsatto catasso gāthā abhāsi
Imasmiṃyeva nagare kule aññatare ahuṃ
parakammakaro āsiṃ bhatako sīlasaṃvuto.
Kammāya nikkhamantāhaṃ caturo samaṇe addasaṃ
ācārasīlasampanne sītibhūte anāsave.
Tesu cittaṃ pasādetvā nisīditvā paṇṇasanthate
adāsiṃ buddhānaṃ kummāsaṃ pasanno sakehi pāṇihi.
Tassa kammassa kusalassa idaṃ me edisaṃ phalaṃ
anubhomi idaṃ rajjaṃ phītaṃ dharaṇimuttamanti.
Tattha kule aññatareti nāmena vā gottena vā apākaṭe ekasmiṃyeva kule. Ahunti nibbattiṃ. Parakammakaro āsinti tasmiṃ kule jāto ahaṃ daliddatāya parassa kammaṃ katvā jīvitaṃ kappento parassa kammakaro āsiṃ. Bhatakoti paravetanena bhato. Sīlasaṃvutoti pañcasīlasaṃvare ṭhito bhatiyā jīvantopi duslīlaṃ pahāya sīlasampannova ahosinti dīpeti. Kammāya nikkhamantāhanti taṃ divasaṃ kattabbassa kammassa karaṇatthāya nikkhamanto ahaṃ. Caturo samaṇe addasanti bhadde ahaṃ nagarā nikkhamma mahāmaggamāruyha attano kammabhūmiyaṃ gacchanto bhikkhatthāya bārāṇasīnagaraṃ pavisante samitapāpe cattāro pabbajite addasaṃ. Ācārasīlasampanneti ekavīsatiyā anesanāhi jīvitakappanaṃ anācāro nāma tassa paṭipakkhena ācārena ceva maggaphalehi āgatena sīlena samannāgate. Sītibhūteti rāgādipariḷāhavūpasamena ceva ekādasaagginibbāpanena ca sītibhāvaṃ Patte. Anāsaveti kāmāsavādivirahite. Nisīditvāti vālukāsanānaṃ upari santhate paṇṇasanthare nisīdāpetvā. Santharo hi idha santhatoti vutto. Adāsinti tesaṃ dakkhiṇodakaṃ datvā sakkaccaṃ sakehi hatthehi kummāsaṃ adāsiṃ. Kusalassāti ārogyānavajjatthena kusalassa. Phalanti nissandaphalaṃ. Phītanti sabbasampattiphullitaṃ.
Evaṃ mahāsattassa attano kammaphalaṃ vitthāretvā kathentassa sutvā devī pasannamanā sace mahārāja evaṃ paccakkhato dānaphalaṃ jānatha ito dāni paṭṭhāya ekaṃ bhattapiṇḍaṃ labhitvā dhammikasamaṇa- brāhmaṇānaṃ datvāva paribhuñjeyyāthāti bodhisattassa thutiṃ karontī
dadaṃ bhuñjatha mā pamādo
cakkaṃ vattaya kosalādhipa
mā rāja adhammiko
anudhammaṃ pālaya kosalādhipāti. Imaṃ gāthamāha.
Tattha dadaṃ bhuñjathāti aññesaṃ datvāva attanā bhuñjatha. Mā pamādoti dānādīsu puññesu mā pamajjittha. Cakkaṃ vattaya kosalādhipāti kusalajjhāsaya mahārāja paṭirūpadesavāsādikaṃ catubbidhaṃ dhammacakkaṃ pavattehi. Cakkanti ratho dvīhi cakkehi gacchati. Ayaṃ pana kāyo imehi catūhi cakkehi devalokaṃ gacchati tena te dhammacakkanti saṅkhyaṃ gatā. Taṃ tvaṃ cakkaṃ vattehi pavattehi. Adhammikoti yathā aññe chandāgatiṃ gacchantā lokaṃ ucchuyantena pīḷetvā viya dhanameva saṅkaḍḍhantā adhammikā honti tathā tvaṃ mā adhammiko. Anudhammaṃ pālayāti
dānaṃ sīlaṃ pariccāgaṃ ājjavaṃ maddavaṃ tapaṃ
akkodhaṃ avihiṃsañca khantī ca avirodhananti imaṃ pana dasavidharājadhammameva pālaya rakkha mā pariccaja.
Mahāsatto tassā vacanaṃ sampaṭicchanto
sohaṃ tadeva punappunaṃ
vatumaṃ ācarissāmi sobhane
ariyācaritaṃ sukosale
arahanto me manāpā passitunti gāthamāha.
Tattha vatumanti maggaṃ. Ariyācaritanti ariyehi buddhādīhi āciṇṇaṃ. Sukosaleti sobhane kosalarañño sudhīteti attho. Arahantoti kilesehi ārakattā arānañca arīnañca hatattā paccayānaṃ arahatattā evaṃladdhanāmā paccekabuddhā. Idaṃ vuttaṃ hoti bhadde kosalarājadhīte sohaṃ dānaṃ me dinnanti tittiṃ akatvā punappunaṃ tadeva ariyācaritaṃ dānamaggaṃ ācarissāmi. Mayhaṃ hi aggadakkhiṇeyyattā arahanto manāpā dassanā cīvarādīnaṃ dātukāmatā teyeva passituṃ icchāmīti.
Idañca pana vatvā rājā deviyā sampattiṃ oloketvā Bhadde mayā tava purimabhave attano kusalakammaṃ vitthāretvā kathitaṃ imāsaṃ pana nārīnaṃ majjhe rūpena vā līḷāvilāsena vā tayā sadisī ekāpi natthi sā tvaṃ kiṃ kammaṃ katvā imaṃ sampattiṃ paṭilabhasīti pucchanto puna gāthamāha
devī viya accharūpamā
majjhe nārigaṇassa sobhasi
kiṃ kammamakāsi bhaddakaṃ
kenāsi vaṇṇavatī sukosaleti.
Tassattho bhadde sukosale kosalarañño sudhīte tvaṃ rapasampattiyā accharūpamā tidasapure sakkadevarañño aññatarā devadhītā viya imassa nārīgaṇassa majjhe ativiya sobhasi pubbe kinnāma bhaddakaṃ kalyāṇakammaṃ akāsi kenāsi kāraṇena evaṃ vaṇṇavatī jātāti.
Athassa sā jātissarañāṇena purimabhave kalyāṇakammaṃ kathentī sesaṃ gāthadvayamāha
ambatthakulassa khattiya
dāsayāhaṃ parapesiyā ahuṃ
saññatā dhammajīvinī
sīlavatī ca apāpadassanā.
Uddhatabhattaṃ ahaṃ tadā
caramānassa adāsi bhikkhuno
Cittā sumanā saññamā ahaṃ
tassa kammassa phalaṃ mamedisanti. Sāpi kira jātissarāva ahosi tasmā attano jātissarañāṇena paricchinditvāva kathesi.
Tattha ambatthakulassāti kuṭumbikakulassa. Dāsayāhanti dāsī ahaṃ dāsāhantipi pāṭho. Parapesiyāti parehi tassa tassa kiccassa karaṇatthāya pesitabbā pesanakārikā. Saññatāti dāsiyo nāma dussīlā honti ahaṃ pana tīhi dvārehi saññatā sīlasampannā. Dhammajīvinīti paravañcanādīni akatvā dhammena samena pavattitajīvikā. Sīlavatīti ācārasampannā guṇavatī ahaṃ. Apāpadassanāti kalyāṇadassanā piyadhammā. Uddhatabhattanti attano pattakoṭṭhāsavasena uddharitvā laddhabhāgabhattaṃ. Bhikkhunoti bhinnakilesassa paccekabuddhassa. Cittā sumanāti tuṭṭhā somanassajātā kammaphalaṃ saddahantī. Tassa kammassāti tassa ekabhikkhādānakammassa. Idaṃ vuttaṃ hoti ahaṃ mahārāja pubbe sāvatthiyaṃ aññatarassa kuṭumbikakulassa dāsī hutvā laddhabhāgabhattaṃ ādāya nikkhamantī ekaṃ paccekabuddhaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā attano taṇhaṃ milāpetvā saññamādi- guṇasampannā kammaphalaṃ saddahantī tassa taṃ bhattaṃ adāsiṃ sāhaṃ yāvatāyukaṃ ṭhatvā kālaṃ katvā tattha sāvatthiyaṃ kosalarañño aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā idāni tava pādaṃ paricāriyamānā Evarūpaṃ sampattiṃ anubhavāmi tassa me kammassa idamīdisaṃ phalanti. Tattha guṇasampannānaṃ dinnadānassa mahapphalabhāvadassanatthaṃ
aggato ve pasannānaṃ aggaṃ puññaṃ pavaḍḍhati
aggaṃ āyu ca vaṇṇo ca yaso kitti sukhaṃ balaṃ
aggassa dātā medhāvī aggadhammasamāhito
devabhūto manusso vā aggappatto pamodati.
Esa devamanussānaṃ sabbakāmadado nidhīti ādigāthā vitthāretabbā.
Iti te ubhopi purimakammaṃ vitthārena kathetvā tato paṭṭhāya catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe nivesanadvāreti cha dānasālāyo kārāpetvā sakalajambūdīpaṃ unnaṅgalaṃ karontā mahādānaṃ pavattetvā sīlaṃ rakkhitvā uposathakammaṃ kāretvā jīvitapariyosāne saggaparāyanā ahesuṃ.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi tadā devī rāhulamātā ahosi rājā pana ahamevāti.
Kummāsapiṇḍajātakaṃ dasamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๙
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗