อินทริยชาดก
ว่าด้วยดี ๔ ชั้น
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๑๗๑ · บรรทัด ๔๙๘๓ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภภิกษุถูกภรรยาเก่าประเล้าประโลม จึงตรัสเรื่องนี้ มีคำเริ่มต้นว่า โย อินฺทฺริยานํ ดังนี้.
ได้ยินว่า ในพระนครสาวัตถี มีกุลบุตรคนหนึ่งฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว คิดว่า ผู้อยู่ครองเรือนไม่อาจประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว เราจักบวชในศาสนาที่นำสัตว์ออกจากทุกข์ แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์ ดังนี้แล้วได้มอบสมบัติในเรือนให้แก่บุตรและภรรยา แล้วทูลขอบรรพชากะพระศาสดา. แม้พระบรมศาสดาก็รับสั่งให้บรรพชาแก่กุลบุตรนั้น ครั้นบวชเป็นภิกษุแล้ว ไปบิณฑบาตกับอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ อาสนะในเรือนแห่งตระกูลก็ดี ในโรงฉันก็ดี ไม่ถึงภิกษุนั้น เพราะตนเป็นนวกะและมีภิกษุมากด้วยกัน. ตั่งหรือแผ่นกระดานย่อมถึงในที่สุดท้ายพระสังฆนวกะ. แม้อาหารที่จะพึงได้ ก็ล้วนป่นเป็นแป้งและเป็นน้ำข้าวที่ติดอยู่ตามข้างกระบวยบ้าง เป็นข้าวยาคูบ้าง ของเคี้ยวที่บูดที่แห้งบ้าง เป็นข้าวตังข้าวตากบ้าง ไม่พออิ่ม. ภิกษุนั้นถือเอาอาหารที่ตนไว้แล้ว ไปสำนักของภรรยาเก่า ภรรยาเก่าไหว้แล้วรับบาตรของภิกษุนั้น เอาภัตตาหารออกจากบาตรทิ้งเสีย แล้วถวายข้าวยาคูภัตสูปพยัญชนะที่ตนตกแต่งไว้ดีแล้ว. ภิกษุแก่นั้นติดรสอาหารไม่สามารถจะละภรรยาเก่าได้. ภรรยาเก่าคิดว่า เราจักทดลองภิกษุแก่นี้ว่า จะติดรสอาหารหรือไม่. อยู่มาวันหนึ่ง นางได้ให้มนุษย์ชาวชนบทอาบน้ำ ทาดินสีพองนั่งอยู่ในเรือน บังคับคนใช้อื่นอีก ๒, ๓ คนให้นำน้ำและข้าวมาให้มนุษย์ชนบทนั้นคนละนิดละหน่อย แล้วก็พากันนั่งเคี้ยวกินอยู่. นางได้ให้คนใช้ไปจับโคเข้าเทียมเกวียนไว้เล่มหนึ่งที่ประตูเรือน ส่วนตัวเองก็หลบไปนั่งทอดขนมอยู่ที่ห้องหลังเรือน ลำดับนั้น ภิกษุแก่มายืนอยู่ที่ประตู. ชายแก่คนหนึ่งเห็นภิกษุนั้นกล่าวว่าแน่ะแม่เจ้า พระเถระองค์ มายืนอยู่ที่ประตู. นางตอบไปว่า ท่านช่วยไหว้นิมนต์ให้ท่านไปข้างหน้าเถิด. ชายแก่กล่าวหลายครั้งว่า นิมนต์ไปข้างหน้าเถิดเจ้าข้า ก็ยังเห็นท่านยืนเฉยอยู่ จึงได้บอกกะภรรยาเก่าว่าแน่ะแม่เจ้า พระเถระไม่ยอมไป. ภรรยาเก่าไปเลิกม่านมองดู กล่าวว่าอ้อ พระเถระพ่อของเด็กเรา จึงออกไปไหว้แล้วรับบาตรนิมนต์ให้เข้าไปในเรือนแล้วให้ฉัน ครั้นฉันเสร็จ นางกล่าวว่า พระผู้เป็นเจ้า จงปรินิพพานอยู่ในที่นี่แหละ ตลอดกาลเท่านี้ ดิฉันมิได้ยึดถือตระกูลอื่นเลย ก็เรือนที่ปราศจากสามี จะดำรงการครองเรือนอยู่ด้วยดีไม่ได้ดิฉันจะยึดถือตระกูลอื่นไปอยู่ชนบทที่ไกล ขอพระผู้เป็นเจ้าอย่าได้ประมาท ถ้าดิฉันมีโทษอยู่ไซร้ ขอได้โปรดอดโทษนั้นเสียเถิด. หัวใจของภิกษุแก่ได้เป็นเหมือนถูกฉีกออก. ลำดับนั้น ภิกษุแก่ได้กล่าวกะภรรยาเก่าว่า เราไม่อาจจะละเจ้าไปได้ เจ้าอย่าไปเลย ฉันจักสึกละ เจ้าจงส่งผ้าสาฎกไปให้ฉันที่โน้น เราไปมอบบาตรจีวรแล้วจักมา. นางรับคำแล้ว. ภิกษุแก่ไปวิหารให้อาจารย์อุปัชฌาย์รับบาตรจีวร เมื่ออาจารย์และอุปัชฌาย์ถามว่า อาวุโส เหตุไรเธอจึงทำอย่างนี้ จึงตอบว่า กระผมไม่อาจละภรรยาเก่าได้ กระผมจักสึก ลำดับนั้น อาจารย์และอุปัชฌาย์จึงนำภิกษุนั้นผู้ไม่ปรารถนาจะบวชอยู่ ไปสู่สำนักพระศาสดา เมื่อพระศาสดาตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอนำเอาภิกษุผู้ไม่ปรารถนาจะบวชอยู่นี้มาทำไม ? จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุนี้กระสันอยากจะสึก พระเจ้าข้า. ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสถามภิกษุนั้นว่าได้ยินว่าเธอกระสันจะสึกจริงหรือ เมื่อภิกษุนั้นทราบทูลว่า จริงพระเจ้าข้าตรัสถามว่า ใครทำให้เธอกระสัน เมื่อภิกษุทราบทูลว่า ภรรยาเก่าพระเจ้าข้า จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุมิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น ที่หญิงนั้นทำความพินาศให้แก่เธอ แม้ในกาลก่อนเธอก็เสื่อมจากฌานสี่ ถึงความทุกข์ใหญ่ เพราะอาศัยหญิงนั้น แต่ได้อาศัยเราจึงพ้นจากทุกข์กลับได้ฌานที่เสื่อมเสียไปแล้ว ดังนี้แล้ว ทรงน่าเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :-
ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัต ครองราชสมบัติอยู่ในพระนครพาราณสี พระโพธิสัตว์อาศัยปุโรหิตของพระเจ้าพรหมทัตนั้น เกิดในครรภ์นางพราหมณีภรรยาปุโรหิตนั้น. ในวันที่พระโพธิสัตว์เกิดบรรดาอาวุธที่มีอยู่ทั่วพระนครลุกโพลงขึ้น เพราะเหตุนั้นญาติทั้งหลาย จึงตั้งชื่อพระโพธิสัตว์ว่า โชติปาละ. โชติปาลกุมารนั้นครั้นเจริญวัยแล้ว เรียนศิลปะทุกอย่างในเมืองตักกศิลา แล้วกลับมาแสดงศิลปะแก่พระราชา ต่อมาได้ละอิสริยยศเสียไม่ให้ใคร ๆ รู้ หนีออกทางอัคคทวาร เข้าป่าบวชเป็นฤาษีอยู่ในอาศรม ป่าไม้มะขวิดที่ท้าวสักกเทวราชเนรมิตรถวาย ทำฌานและอภิญญาให้เกิดแล้ว. พระฤๅษีหลายร้อยห้อมล้อมเป็นบริวาร พระโชติปาลฤๅษีผู้อยู่ที่อาศรมนั้น. อาศรมนั้นได้เป็นมหาสมาคม มีลูกศิษย์ชั้นหัวหน้า ๗ องค์ องค์ที่ ๑ ชื่อว่าสาลิสสรฤาษี ได้ออกจากอาศรมป่าไม้มะขวิด ไปอยู่ที่ริมฝั่งแม่น้ำสาโตทกา ในสุรัฏฐชนบท มีฤาษีหลายพันองค์เป็นบริวาร. องค์ที่ ๒ชื่อเมณฑิสสรฤๅษี ไปอาศัยนิคมกลัมพมูลกะ อยู่ในแว่นแคว้นของพระเจ้า ปโชตกราช มีฤาษีหลายพันองค์เป็นบริวาร. องค์ที่ ๓ ชื่อบรรพตฤาษีไปอาศัยอฏวีชนบทแห่งหนึ่งอยู่ มีฤาษีหลายพันเป็นบริวารองค์ที่ ๔ ชื่อกาฬเทวิลฤาษี ไปอาศัยโขดศิลาแห่งหนึ่งอยู่ ณ ทักษิณาบทในแคว้นอวันตี มีฤาษีหลายพันเป็นบริวาร. องค์ที่ ๕ ชื่อกิสวัจฉฤๅษีไปอาศัยนครกุมภวดีของเจ้าทัณฑกี อยู่องค์เดียวในพระราชอุทยาน. องค์ที่ ๖ พระดาบสอนุสิสสะ เป็นอุปัฏฐากอยู่กับพระโพธิสัตว์ องค์ที่๗ ชื่อว่านารทฤๅษี เป็นน้องชายกาฬเทวิลฤาษี ไปอยู่ในถ้ำที่เร้นแห่งหนึ่ง ในระหว่างข่ายภูเขาอัญชนคิรี ในป่ามัชฌิมประเทศแต่องค์เดียว.
ก็ ณ ที่ใกล้ ๆ ภูเขาอัญชนคิรี มีนิคมแห่ง ๑ มีมนุษย์อยู่มาด้วยกัน. ในระหว่างภูเขาอัญชนคิรีกับนิคมมีแม่น้ำใหญ่ พวกมนุษย์พากันไปประชุมที่แม่น้ำนั้นมาก. พวกนางวรรณทาสีรูปงามทั้งหลายเมื่อเล้าโลมผู้ชายก็พากันไปนั่งที่ฝั่งแม่น้ำ. พระนารทดาบสเห็นนาง ๑เข้าในบรรดานางเหล่านั้น มีจิตปฏิพัทธิ์จึงเสื่อมจากฌาน ซูบชีดตกอยู่ในอำนาจกิเลส นอนอดอาหารอยู่ ๗ วัน. ลำดับนั้น กาฬเทวิลดาบสผู้เป็นพี่ชายของนารทดาบสใคร่ครวญดู ก็รู้เหตุนั้น จึงเหาะมาแล้วเข้าไปในถ้ำที่เร้น. นารทดาบสเห็นพระกาฬเทวิลดาบส จึงถามว่า ท่านมาทำไม ? กาฬเทวิลดาบสตอบว่า ท่านไม่สบายเรามาเพื่อรักษาท่าน. นารทดาบสจึงพูดข่มกาฬเทวิลดาบสด้วยมุสาวาทว่า ท่านพูดไม่ได้เรื่องกล่าวคำเหลาะแหละเปล่า ๆ กาฬเทวิลดาบสคิดว่า เราไม่ควรฟัง นารทดาบสจึงไปนำดาบส ๓ องค์มา คือ สาลิสสรดาบส เมณฑิสสรดาบสบรรพติสสรดาบส. นารทดาบสก็กล่าวข่มดาบสเหล่านั้นด้วยมุสาวาท.
กาฬเทวิลดาบสคิดว่า เราจักนำสรภังคดาบสมา จึงเหาะไปเชิญสรภังคดาบสมา. ท่านสรภังคดาบสครั้นมาเห็นแล้วก็รู้ว่า ตกอยู่ในอำนาจแห่งอินทรีย์ จึงถามว่า ดูก่อนนารทะ เธอตกอยู่ในอำนาจแห่งอินทรีย์กระมัง. เมื่อนารทดาบส พอได้ฟังถ้อยคำดังนั้น ก็ลุกขึ้นถวายอภิวาทกล่าวว่า ถูกแล้วท่านอาจารย์ ท่านสรภังคดาบสจึงกล่าวว่า ดูก่อนนารทะ ธรรมดาผู้ที่ตกอยู่ในอำนาจอินทรีย์ ในอัตภาพนี้ก็ซูบชีดเสวยทุกข์ ในอัตภาพที่สองย่อมเกิดในนรก ดังนี้แล้ว กล่าวคาถาที่ ๑ความว่า :-
ดูก่อนนารทะ บุรุษใดตกอยู่ในอำนาจ แห่งอินทรีย์ เพราะกาม บุรุษนั้นละโลกทั้ง ๒ ไปแล้ว ย่อมเกิดในอบายมีนรกเป็นต้น แม้ เมื่อยังเป็นอยู่ ก็ย่อมซูบซีดไป.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โย อินฺทฺริยานํ ความว่า ดูก่อนนารทะ บุรุษใดยึดถืออาการในรูปเป็นต้น ว่างามตกอยู่ในอำนาจแห่งอินทรีย์ ๖ ด้วยสามารถแห่งกิเลสกาม. บทว่า ปริจฺจชฺชุโภ ความว่าบุรุษนั้นละโลกทั้ง ๒ คือมนุษยโลก และเทวโลกเสีย ย่อมบังเกิดในอบายมีนรกเป็นต้น. บทว่า ชีวนฺเตว วิสุสฺสติ ความว่า เมื่อยังเป็นอยู่ ก็ไม่ได้กิเลสวัตถุที่ตนปรารถนา ย่อมเหือดแห้งด้วยความโศกถึงทุกข์ใหญ่.
นารทดาบสได้ฟังดังนั้น จึงถามว่า ข้าแต่ท่านอาจารย์ ขึ้นชื่อว่าการเสพกาม ย่อมเป็นสุข แต่ท่านมากล่าวความสุขเช่นนี้ว่า เป็นทุกข์ดังนี้ หมายถึงอะไร ? ลำดับนั้นท่านสรภังคดาบสได้กล่าวว่า ถ้าเช่นนั้นเธอจงพึง แล้วกล่าวคาถาที่ ๒ ความว่า :-
ทุกข์เกิดในลำดับแห่งสุข สุขเกิดใน ลำดับแห่งทุกข์ ส่วนเธอนั้นประสบทุกข์มา กว่าสุข เธอจงหวังความสุข อันประเสริฐเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สุขสฺสานนฺตรํ ได้แก่ทุกข์คือนรกอันเกิดขึ้นในลำดับแห่งกามสุข. บทว่า ทุกฺขสฺส ได้แก่สุขที่เป็นทิพย์สุขมนุษย์และสุขคือพระนิพพาน อันเกิดในลำดับแห่งความลำบาก คือต้องรักษาศีล.
ท่านกล่าวคำอธิบายไว้ดังนี้ ดูก่อนนารทะ สัตว์เหล่านี้ทำกาละลงในสมัยที่เสพกาม ย่อมเกิดในนรกอันเป็นสถานที่มีทุกข์โดยส่วนเดียวส่วนผู้รักษาศีลและเจริญวิปัสสนาย่อมลำบาก เขาเหล่านั้นรักษาศีลด้วยความลำบากแล้ว ย่อมกลับได้ความสุขดังกล่าวแล้ว ด้วยผลแห่งศีลอาศัยเหตุนี้เราจึงกล่าวอย่างนี้.
บทว่า โสสิ ปตฺโต ความว่า ดูก่อนนารทะ. เธอนั้น บัดนี้ได้ทำฌานสุขให้พินาศเสียแล้วจึงถึงทุกข์ทางใจ ซึ่งอาศัยกามเป็นเหตุมากกว่าสุขนั้น. บทว่า ปาฏิกงฺขา ความว่า เธอจงทิ้งกิเลสทุกข์นี้เสียแล้วจำนง คือปรารถนาฌานสุขี่ประเสริฐคือสูงสุดนั้นแหละเถิด.
นารทดาบสกล่าวว่า ข้าแต่ท่านอาจารย์ ทุกข์นี้นั้นข้าพเจ้าไม่อาจอดกลั้นได้. ลำดับนั้น พระมหาสัตว์กล่าวกะนารทดาบสว่า ดูก่อนนารทะ ธรรมดาทุกข์ที่เกิดขึ้นแล้ว บุคคลพึงอดกลั้นได้ดังนี้ แล้วกล่าวคาถาที่ ๓ ความว่า :-
ในเวลาเกิดความลำบาก บุคคลใดอดทน ความลำบากได้. บุคคลนั้นย่อมไม่เป็นไปตาม ความลำบาก บุคคลนั้นเป็นนักปราชญ์ ย่อม บรรลุสุขปราศจากเครื่องประกอบ อันเป็นที่ สุดแห่งความลำบาก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นาติวตฺตติ แปลว่า ย่อมไม่เป็นไปตาม. พระบาลีก็อย่างนี้เหมือนกัน.
ท่านกล่าวคำอธิบายไว้ว่า ดูก่อนนารทะ บุคคลใดในกาลเมื่อความลำบากคือทุกข์ อันเป็นไปทางกายและทางจิตเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้ไม่ประมาท หาอุบายกำจัดความลำบากนั้นเสียได้ อดกลั้นต่อความลำบากได้ ชื่อว่าไม่เป็นไปตามความลำบาก คือไม่เป็นไปในอำนาจความลำบากนั้นใช้อุบายนั้น ๆ ครอบงำความลำบาก คือทำความลำบากนั้นให้หมดไปได้ บุคคลนั้นเป็นนักปราชญ์ บรรลุความสุขที่ปราศจากอามิสคือสุขที่มีในที่สุดแห่งความลำบาก. หรือว่าเป็นผู้ไม่ลำบาก ย่อมประสบคือบรรลุถึง ซึ่งความสุขที่ปราศจากโยคะ ซึ่งเป็นที่สุขของความลำบากนั้น.
นารทดาบสกล่าวว่า ข้าแต่ท่านอาจารย์ ขึ้นชื่อว่ากามสุขเป็นสุขสูงสุด ข้าพเจ้าไม่อาจละกามสุขนั้นได้. ลำดับนั้น พระมหาสัตว์จึงกล่าวกะนารทดาบสว่า ดูก่อนนารทะ ขึ้นชื่อว่าธรรม บุคคลไม่ควรให้พินาศด้วยเหตุไร ๆ ก็ตาม ดังนี้แล้วกล่าวคาถาที่ ๔ ความว่า :-
เธอไม่ควรเคลื่อนจากธรรม เพราะ ปรารถนากามทั้งหลาย เพราะเหตุใช่ประโยชน์ เพราะเหตุเป็นประโยชน์ ถึงเธอจะทำสุขใน ฌานที่สำเร็จแล้วให้นิราศไป ก็ไม่ควรเคลื่อน จากธรรมเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กามานํ กามา ได้แก่ เพราะความใคร่กาม คือเพราะปรารถนาวัตถุกามทั้งหลาย. บทว่า นานตฺถา นตฺถการณา ความว่า เธอไม่ควรเสื่อมจากธรรม เพราะเหตุใช่ประโยชน์ และเพราะเหตุเป็นประโยชน์. บทว่า น กตญฺจ นิรํกตฺวา ความว่า ถึงเธอจะทำฌานสุขที่ทำจนสำเร็จแล้วให้นิราศไป.
ท่านกล่าวคำอธิบายไว้ว่า ดูก่อนนารทะ เรอไม่ควรเคลื่อนจากธรรม เพราะปรารถนาวัตถุกามเท่านั้นเลย คือ เมื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างหนึ่งเกิดขึ้น ประสงค์จะกำจัดสิ่งมิใช่ประโยชน์นั้น ก็ไม่ควรเคลื่อนจากธรรม เพราะมุ่งประโยชน์ คือเพราะประโยชน์อันเป็นต้นเหตุ. อธิบายว่า ก็เธอสมควรเคลื่อนจากธรรม เพราะเหตุอันเป็นประโยชน์อย่างนี้ว่า ประโยชน์อย่างโน้นจะเกิดแก่เรา คือถึงเธอจะทำฌานสุขที่ทำจนสำเร็จแล้วให้นิราศไป คือเสื่อมสิ้นไป ก็ยังไม่สมควรเคลื่อนเสียจากธรรม.
เมื่อสรภังคดาบสแสดงธรรมด้วยคาถา ๔ คาถาอย่างนี้แล้วกาฬเทวิลดาบส เมื่อจะกล่าวสอนน้องชายของตน จึงกล่าวคาถาที่ ๕ความว่า :-
ความขยันของคฤหบดี ผู้อยู่ครองเรือน ดีชั้น ๑ การแบ่งปันโภคทรัพย์ให้แก่สมณพราหมณ์ ผู้ตั้งอยู่ในธรรมแล้วบริโภคด้วยตน เอง ดีชั้น ๒ เมื่อได้ประโยชน์ไม่ระเริงใจ ด้วยความมัวเมา ดีชั้น ๓ เมื่อเวลาเสื่อม ประโยชน์ ไม่มีความลำบากใจ ดีชั้น ๔
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทกฺขํ คหปตํ ความว่า ดูก่อนนารทะ. คฤหบดีผู้อยู่ครองเรือน ฉลาดไม่เกียจคร้านทำโภคะให้เกิดขึ้น ชื่อว่าขยันมั่นเพียร คือความเป็นผู้ฉลาด ข้อนี้ดีชั้น ๑. บทว่า สํวิภชฺชญฺจ โภชนํ ความว่า การแบ่งปันโภคะที่ให้เกิดแล้วด้วยความลำบาก แก่สมณพราหมณ์ผู้ประพฤติธรรม แล้วจึงบริโภค ข้อนี้ดีที่ ๒. บทว่า อหาโส อตฺถลาเภสุ ความว่า เมื่ออิสริยยศอันยิ่งใหญ่เกิดขึ้นแล้วก็ไม่ร่าเริงใจด้วยอำนาจความมัวเมา ได้แก่ปราศจากความระเริงใจ ข้อนี้ดีที่ ๓. บทว่า อตฺถพฺยาปตฺติ ความว่า ก็เมื่อใดมีความเสื่อมประโยชน์คือยศพินาศ เมื่อนั้นไม่มีความลำบากซบเซา ข้อนี้ดีที่ ๔.
ดูก่อนนารทะ เพราะเหตุนั้น เธออย่าเศร้าโศกไปเลยว่า ฌานของเราเสื่อมไปแล้ว ถ้าเธอไม่ตกอยู่ในอำนาจของอินทรีย์ แม้ฌานของเธอที่เสื่อมแล้ว ก็จักกลับคืนเป็นปกติเหมือนเดิม.
พระศาสดา ผู้ตรัสรู้เองด้วยพระปัญญาอันยิ่ง ทรงทราบความที่กาฬเทวิลดาบส กล่าวสอนนารทดาบสนั้น ตรัสพระคาถาที่ ๖ ความว่า :-
เทวิลดาบสผู้สงบระงับ ได้พร่ำความ เป็นบัณฑิตกะนารทดาบสนั้น ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ว่า บุคคลผู้เลวกว่าผู้ที่ตกอยู่ในอำนาจอินทรีย์ ไม่มีเลย.
พระคาถานั้น มีอรรถาธิบายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวิลดาบสผู้สงบระงับ พร่ำสอนความเป็นบัณฑิตกะนารทดาบสนั้น ด้วยคำเท่านี้ว่า ก็ผู้ใดตกอยู่ในอำนาจแห่งอินทรีย์ ด้วยสามารถแห่งกิเลส คนอื่นที่จะเลวไปกว่าผู้นั้นมิได้มีสักนิดเลย.
ลำดับนั้น สรภังคศาสดาเรียกนารทดาบสนั้นมากล่าวว่า ดูก่อนนารทะ เธอจะฟังคำนี้ก่อน ผู้ใดไม่ทำสิ่งที่ควรจะพึงทำก่อน ผู้นั้นย่อมเศร้าโศกร่ำไร เหมือนมาณพที่เที่ยวไปในป่าฉะนั้น ดังนี้แล้วได้นำเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :-
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๙ หน้า ๕๕๔–๕๗๐ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
อัฏฐกนิบาตชาดก ๔๑ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๑ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Indriyajātakaṃ
yo indriyānanti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇa- dutiyikapalobhanaṃ ārabbha kathesi.
Sāvatthiyaṃ kireko kulaputto satthu dhammadesanaṃ sutvā na sakkā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carituṃ niyyānike sāsane pabbajitvā dukkhassantaṃ karissāmīti ghare vibhavaṃ puttadārassa niyyādetvā satthāraṃ pabbajjaṃ yāci. Satthāpissa pabbajjaṃ dāpeti. Tassa ācariyaupajjhāyehi saddhiṃ piṇḍāya carito navakattā ceva bhikkhūnaṃ bahubhāvena ca kulaghare vā āsanasālāya vā āsanaṃ na pāpuṇāti. Saṅghanavaka- koṭiyaṃ pīṭhakaṃ vā phalakaṃ vā pāpuṇāti. Āhāropi uḷukapiṭṭhena ghaṭṭitabhinnapiṭṭhakañjikaṃ vā yāgu vā pūtisukkhakhajjakaṃ vā jhāmasukkhakuro vā pāpuṇāti yāpanappamāṇaṃ na hoti. So attanā laddhaṃ gahetvā purāṇadutiyikāya santikaṃ gacchati. Athassa sā pattaṃ gahetvā vanditvā pattato bhattaṃ nīharitvā susampāditāni Yāgubhattasūpabyañjanāni deti. Mahallako rasataṇhāya bajjhitvā purāṇadutiyikaṃ jahituṃ na sakkoti. Sā cintesi baddho nu kho noti vīmaṃsissāmi nanti. Athekadivasaṃ janapadamanussaṃ setamattikāya nahāpetvā gehe nisīdāpetvā aññepissa katipaye parivāramanusse āṇāpetvā thokaṃ thokaṃ pānabhojanaṃ dāpesi. Te khādantā bhuñjantā nisīdiṃsu. Te gehadvāre cakkesu goṇe bandhāpetvā ekaṃ sakaṭaṃ ṭhapāpesi sayaṃ pana piṭṭhigabbhe nisīditvā pūve paci. Atha mahallako āgantvā dvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā eko mahallakapuriso ayye eko thero dvāre ṭhitoti āha. Vanditvā aticchāpehīti. So aticchatha bhanteti punappunaṃ kathetvā taṃ agacchantaṃ disvā ayye thero na gacchatīti āha. Sā gantvā sāṇiṃ ukkhipitvā oloketvā ambho amhākaṃ dārakapitāti vatvā nikkhamitvā vanditvā pattaṃ gahetvā gehaṃ pavesetvā bhojetvā bhojanapariyosāne vanditvā tumhe idheva parinibbāyitha mayaṃ ettakaṃ kālaṃ aññaṃ kulaṃ na gaṇhimhā assāmike pana ghare gharāvāso na saṇṭhāti mayaṃ aññaṃ kulaṃ gaṇhāma dūrajanapadaṃ gacchissāma tumhe appamattā hotha sace me doso atthi khamathāti āha. Mahallakassa hadayaṃ phālakālo viya ahosi. Atha naṃ ahaṃ taṃ jahituṃ na sakkomi mā gaccha vibbhamissāmi asukaṭṭhāne me sāṭakaṃ pesehi pattacīvaraṃ paṭicchāpetvā āgacchis- sāmīti āha. Sā sādhūti sampaṭicchi. Mahallako vihāraṃ Gantvā ācariyupajjhāye pattacīvaraṃ paṭicchāpento kasmā āvuso evaṃ karosīti vutte purāṇadutiyikaṃ jahituṃ na sakkomi vibbhamissāmīti āha. Atha naṃ te anicchantaññeva satthu santikaṃ netvā kiṃ bhikkhave imaṃ anicchantaññeva ānayitthāti vutte bhante ayaṃ ukkaṇṭhitvā vibbhamitukāmoti vadiṃsu. Atha naṃ satthā saccaṃ kira tvaṃ ukkaṇṭhitosīti pucchitvā saccaṃ bhanteti ko taṃ ukkaṇṭhāpetīti purāṇadutiyikā bhanteti vutte bhikkhu na idāneva sā itthī tuyhaṃ anatthakārikā pubbepi tvaṃ etaṃ nissāya catūhi jhānehi parihīno mahādukkhaṃ patvā maṃ nissāya tamhā dukkhā muñcitvā naṭṭhaṃ jhānaṃ paṭilabhatīti vatvā atītaṃ āhari
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa purohitaṃ paṭicca tassā brāhmaṇiyā kucchismiṃ nibbatti. Jātadivase cassa sakalanagare āvudhāni pajjaliṃsu. Tenassa jotipāloti nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā rañño sippaṃ dassetvā issariyaṃ pahāya kiñci ajānāpetvā aggadvārena nikkhamitvā araññaṃ pavisitvā sakkadattiye kapiṭṭhaassame isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññā nibbattesi. Taṃ tattha vasantaṃ anekāni isisatāni parivāresuṃ. Mahāsamāgamo ahosi satta antevāsikā jeṭṭhakā ahesuṃ tesaṃ sālissaro nāma isi kapiṭṭhaassamā nikkhamitvā suraṭṭhajanapade sātodakāya nāma nadiyā Tīre anekasahassaisiparivāro vasi. Meṇḍissaro nāma isi pajotakarañño vijite kalambamūlakaṃ nāma nigamaṃ nissāya anekasahassa- isiparivāro vasi. Pabbato nāma isi ekaṃ aṭavijanapadaṃ nissāya anekasahassaisiparivāro vasi. Kāḷadevilo nāma isi avantikaraṭṭhe dakkhiṇāpathe ekaṃ ghanaselaṃ nissāya anekasahassaisiparivāro vasi. Kisavaccho nāma isi ekakova daṇḍakīrañño kumbhavatiṃ nāma nagaraṃ nissāya uyyāne vasi. Anusissatāpaso pana bodhisattassa upaṭṭhāko santike vasi. Nārado nāma isi kāḷadevilassa kaniṭṭho majjhimap- padese araññe añjanagirimhi pabbatajālantare ekakova ekasmiṃ guhāleṇe vasi. Añjanagirino pana avidūre eko ākiṇṇamanusso nigamo atthi. Tesaṃ antare mahatī nadī taṃ bahū manussā osaranti. Uttamarūpadharā vaṇṇadāsiyo purise palobhayamānā tassā nadiyā tīre nisīdanti. Nāradatāpaso tāsu ekaṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā jhānaṃ antaradhāpetvā nirāhāro parisussanto kilesavasaṅgato sattāhaṃ nipajji. Athassa bhātā kāḷadevilo āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ākāsenāgantvā leṇaṃ pāvisi. Nārado taṃ disvā kasmā bhavaṃ āgatosīti āha. Bhavaṃ aphāsuko taṃ bhavantaṃ paṭijaggituṃ āgatosmīti. Atha naṃ so avatthukaṃ bhavaṃ kathesi alikaṃ tucchaṃ kathesīti musāvādena niggaṇhi. So na taṃ pahātuṃ vaṭṭatīti sālissaraṃ ānesi meṇḍissaraṃ ānesi pabbatissaraṃ ānesi. Itaro te musāvādena niggaṇhi. Kāḷadevilo sarabhaṅgasatthāraṃ Ānessāmīti ākāsena gantvā taṃ ānesi. So āgantvā taṃ disvā indriyavasaṃ gatoti ñatvā kaccisi nārada indriyānaṃ vasaṃ gatoti pucchi. Itarena kathaṃ sutvāva uṭṭhāya vanditvā āma ācariyāti vutte nārada indriyavasaṃ gatā nāma imasmiṃ attabhāve sussantā dukkhaṃ anubhavitvā dutiyattabhāve niraye nibbattantīti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha
yo indriyānaṃ kāmena vasaṃ nārada gacchati
so pariccajjubho loke jīvanteva visussatīti.
Tattha yo indriyānanti nārada yo puriso rūpādīsu subhākāraṃ gahetvā kilesakāmavasena channaṃ indriyānaṃ vasaṃ gacchati. Pariccajjubhoti so puriso manussalokañca devalokañcāti ubho loke pariccajitvā nirayādīsu nibbattatīti attho. Jīvanteva visussatīti jīvantoyeva attanā icchitaṃ kilesavatthuṃ alabhanto sokena visussati mahādukkhaṃ pāpuṇāti.
Taṃ sutvā nārado ācariya kāmasevanaṃ nāma sukhaṃ evarūpaṃ sukhaṃ kiṃ sandhāya dukkhanti vadasīti pucchi. Athassa sarabhaṅgo tenahi suṇāhīti dutiyaṃ gāthamāha
sukhassānantaraṃ dukkhaṃ dukkhassānantaraṃ sukhaṃ
sosi patto sukhadukkhaṃ pāṭikaṅkha varaṃ sukhanti.
Tattha sukhassānantaranti kāmasukhassa anantaraṃ nirayadukkhaṃ. Dukkhassāti sīlarakkhaṇadukkhassa anantaraṃ dibbamānusakasukhañceva Nibbānasukhañca. Idaṃ vuttaṃ hoti nārada ime sattā kāmasevana- samayena kālaṃ karitvā ekantadukkhe niraye nibbattanti. Sīlaṃ rakkhantā vipassanāya kammaṃ karontā ca pana kilamanti te dukkhena sīlaṃ rakkhitvā sīlaphalena vuttappakāraṃ sukhaṃ paṭilabhanti idaṃ sandhāyāhaṃ evaṃ vadāmīti. Sosi pattoti so tvaṃ nārada idāni jhānasukhaṃ nāsetvā tato sukhā mahantaṃ kāmanissitaṃ cetasikadukkhaṃ patto. Pāṭikaṅkhāti idaṃ kilesadukkhaṃ chaḍḍetvā puna tadeva varaṃ uttamaṃ jhānasukhaṃ iccha patthehīti.
Nārado idaṃ ācariya dukkhaṃ nāhantaṃ adhivāsetuṃ sakkomīti āha. Atha naṃ mahāsatto nārada dukkhaṃ nāma uppannaṃ adhivāse- tabbamevāti vatvā tatiyaṃ gāthamāha
kicchakāle kicchasaho so kicchaṃ nātivattati
sa kicchantaṃ sukhaṃ dhīro yogaṃ samadhigacchatīti.
Tattha nātivattatīti nānuvattati ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti nārada yo kāyikacetasikadukkhasaṅkhātassa kicchassa uppanna- kāle appamatto tassa kicchassa haraṇupāyaṃ karonto kicchasaho hutvā taṃ kicchaṃ na anuvattati tassa vase avattitvā tehi tehi upāyehi taṃ kicchaṃ abhibhavati vināseti sa dhīro kicchassa antimasaṅkhātaṃ nirāmisaṃ sukhaṃ adhigacchati taṃ vā kicchantaṃ yogasukhaṃ adhigacchati akilamanto pāpuṇātīti.
So ācariya kāmasukhaṃ nāma uttamasukhaṃ na taṃ jahituṃ sakkomīti Āha. Atha naṃ mahāsatto nārada dhammo nāma na kenaci kāraṇena nāsetabboti vatvā catutthaṃ gāthamāha
na heva kāmānaṃ kāmā nānatthā natthakāraṇā
na katañca niraṃkatvā dhammā cavitumarahasīti.
Tattha kāmānaṃ kāmāti kāmānaṃ kāmā vatthukāmānaṃ patthanāyāti attho. Nānatthā natthakāraṇāti na anatthato na atthakāraṇā. Na katañca niraṃkatvāti katañca nipphāditaṃ jhānaṃ niraṃkatvā. Idaṃ vuttaṃ hoti nārada na heva vatthukāmapatthanāya dhammā cavitumarahasi ekasmiṃ anatthe uppanne taṃ paṭihanitukāmo nānatthā natthenapi kāraṇabhūtena dhammā cavitumarahasi. Asuko nāma me attho uppajjissatīti evaṃ atthakāraṇā pana dhammā cavitumarahasi kataṃ puna nipphādituṃ jhānasukhaṃ niraṃkatvāpi nāsetvā neva dhammā cavitumarahasīti.
Evaṃ sarabhaṅgena catūhi gāthāhi dhamme desite kāḷadevilo attano kaniṭṭhaṃ ovadanto pañcamaṃ gāthamāha
dakkhaṃ gahapataṃ sādhu saṃvibhajjañca bhojanaṃ
ahāso atthalābhesu atthabyāpatti abyathoti.
Tattha dakkhaṃ gahapatanti nārada gharāvāsaṃ vasantānaṃ gahapatīnaṃ bhoguppādanatthāya anālasyachekaṃ kusalabhāvasaṅkhātaṃ dukkhaṃ nāma sādhu dakkhabhāvo laddhako. Saṃvibhajjañca bhojananti dukkhena uppāditabhogānaṃ dhammikasamaṇabrāhmaṇehi saṃvibhajitvā paribhogakāraṇaṃ dutiyaṃ sādhu. Ahāso atthalābhesūti mahante issariye uppanne pamādavasena Ahāso anubbilāviggataṃ tatiyaṃ sādhu. Atthabyāpattīti yadā pana attano atthabyāpatti yasavināso hoti tadā abyatho akilamanaṃ catutthaṃ sādhu tasmā tvaṃ nārada jhānaṃ me antarahitanti mā soci sace indriyānaṃ vasaṃ nāgamissasi naṭṭhampi te jhānaṃ puna pākatikameva bhavissatīti.
Taṃ puna kāḷadevilena nāradassa ovaditabhāvaṃ ñatvā satthā abhisambuddho hutvā chaṭṭhaṃ gāthamāha
ettāva tesaṃ paṇḍiccaṃ asito devilo bravi
nayito kiñci pāpiyo yo indriyānaṃ vasaṃ vajeti.
Tassattho bhikkhave ettakaṃ etaṃ paṇḍiccaṃ soyaṃ devilo abravi yo pana kilesavasena indriyānaṃ vasaṃ vajeti ito añño pāpiyo natthīti.
Atha naṃ sarabhaṅgo āmantetvā nārada idaṃ tāva suṇohi paṭhamameva kattabbayuttakaṃ yo na karoti so araññaṃ paviṭṭhamāṇavako viya socati paridevatīti vatvā atītaṃ āhari
atīte ekasmiṃ kāsīnigame eko brāhmaṇamāṇavo abhirūpo ahosi thāmasampanno nāgabalo. So cintesi kimme kasikammādīni katvā mātāpitupaṭṭhehi kiṃ puttadārena kiṃ dānādipuññehi katehi kiñci aposetvā kiñci puññaṃ akatvā araññaṃ pavisitvā mige māretvā attānameva posessāmīti so pañcāvudhasannaddho himavantaṃ gantvā nānāmige vadhitvā khādanto antohimavante vidhiniyā Nāma nadiyā tīre giriparikkhittaṃ mahantaṃ pabbatajālaṃ patvā tattha mige vadhitvā aṅgāre pakkamaṃsaṃ khādanto vāsaṃ kappesi. So cintesi ahaṃ sadā thāmasampanno nāma na bhavissāmi dubbalakāle araññe carituṃ nāsakkhissāmi idāneva nānāvaṇṇe mige pabbatajālaṃ pavesetvā dvāraṃ yojetvā araññaṃ anāhiṇḍantova yathāruciyā migaṃ vadhitvā khādissāmīti. So tathā akāsi. Athassa kāle atikkante taṃ kammaṃ matthakaṃ pattaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ jātaṃ attano hatthapādehi na labhi gantuṃ aparāparaṃ parivattetuṃ nāsakkhi neva kiñci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ na pānīyaṃ pivi sarīraṃ milāyi manussapeto ahosi gimhakāle paṭhavī viya sarīraṃ bhijjitvā rājiyo dassesi. So durūpo dussaṇṭhito mahādukkhaṃ anubhavi. Evaṃ addhāne gate sīviraṭṭhe sīvirājā nāma araññe aṅgārapakkamaṃsaṃ khādissāmīti amaccānaṃ rajjaṃ niyyādetvā pañcāvudhasannaddho araññaṃ pavisitvā mige vadhitvā maṃsaṃ khādanto anupubbena taṃ padesaṃ patvā taṃ purisaṃ disvā bhīto satiṃ upaṭṭhapetvā kosi tvaṃ ambho purisāti pucchi. Sāmi manussapeto ahaṃ attano katakammassa phalaṃ anubhavāmi tvaṃ pana kosīti. Sīvirājāhamasmīti. Atha kasmā idhāgatosīti. Migamaṃsaṃ khādanatthāyāti. Athassa so ahampi mahārāja imināva kāraṇenāgantvā manussapeto jātoti sabbaṃ vitthārena kathetvā attano dukkhitabhāvaṃ rañño ācikkhanto sesagāthā abhāsi
Amittānaṃva hatthatthaṃ sīvi pappoti māmiva
kammaṃ vijjañca dakkheyyaṃ vivāhaṃ sīlamaddavaṃ
eteva yase hāpetvā nibbatto sehi kammehi.
Sohaṃ sahassajīnova abandhu aparāyano
ariyadhammā atikkanto yathā peto tathevahaṃ.
Sukhakāme dukkhāpetvā āpannosmi padaṃ imaṃ
yohaṃ sukhaṃ nādhigacchāmi ṭhito bhāṇumakāsivāti.
Tattha amittānaṃva hatthatthanti amittānaṃ hatthe atthaṃ vināsaṃ viya. Sīvīti rājānaṃ ālapati. Pappoti māmivāti mādiso pāpakamme pāpuṇāti attanova kammena vināsaṃ pāpuṇātīti vuttaṃ hoti. Kammanti kasikammādibhedaṃ ājīvasādhakaṃ kiccaṃ. Vijjanti nānappakārakaṃ hatthisippādikaṃ sippaṃ. Dakkheyyanti nānappakārena bhoguppādanena kosallaṃ. Vivāhanti āvāhavivāhasambaddhaṃ. Sīlamaddavanti pañcavidhasīlañceva muduvacanahitakāmapāpanīvāraṇakalyāṇamittatā ca so hi idha maddavoti adhippeto. Eteva yase hāpetvāti ete ettake yasadāyakadhamme hāpetvā. Nibbatto sehi kammehīti attano kammehi nibbatto. Idaṃ vuttaṃ hoti ahaṃ mahārāja imasmiṃ loke issariyadāyakaṃ kattabbayuttakaṃ kammaṃ akatvā sippaṃ asikkhitvā upāyena bhoge anuppādetvā āvāhavivāhaṃ akatvā sīlaṃ arakkhitvā maṃ akiccaṃ karontaṃ nīvāraṇasamatthe kalyāṇamitte abhajitvā ime ettake yasadāyakattā yaseti saṅkhyaṃ gate Lokappavattidhamme avahāpetvā chaḍḍetvā imaṃ araññaṃ pavisitvā sayaṃ katehi pāpakammehi idāni manussapeto hutvā nibbattosmīti. Sahassajīnovāti sahassajinapuriso viyāti attho. Sacāhaṃ sammā- paṭipajjitvā bhoge uppādeyyaṃ tehi anekasahassehi bhogehi jīnotipi attho. Aparāyanoti asaraṇo nippatīti attho. Ariyadhammāti sappurisadhammato. Yathā petoti yathā mato peto hutvā uppajjeyya jīvamānoyeva tathā manussapeto jātosmīti attho. Sukhakāme dukkhāpetvāti sukhakāme satte dukkhāpetvā. Sukhakāmotipi pāṭho. Sayaṃ sukhakāmo paraṃ dukkhāpetvāti attho. Āpannosmi padaṃ imanti imaṃ evarūpaṃ koṭṭhāsaṃ pattosmi pathantipi pāṭho. Idaṃ dukkhassa pathabhūtaṃ attabhāvaṃ pattosmīti attho. Ṭhito bhāṇumakāsivāti bhāṇumā vuccati aggi vītacchitaṅgārehi samantā parikiṇṇo viya sarīre uṭṭhitena mahāḍāhena ḍahanto kāyikacetasikasukhaṃ na vindāmīti vadati.
Evañca pana vatvā ahaṃ mahārāja sukhakāmo paraṃ dukkhāpetvā diṭṭheva dhamme manussapetosmi tasmā tvaṃ pāpakammaṃ mā kari attano nagaraṃ gantvā dānādīni puññāni karohīti āha. Rājā tathā katvā saggapadaṃ pūresi.
Sarabhaṅgasatthā imaṃ kāraṇaṃ āharitvā tāpasaṃ saññāpesi. So tassa kathāya saṃvegaṃ paṭilabhitvā taṃ vanditvā khamāpetvā Kasiṇaparikammaṃ katvā naṭṭhajjhānaṃ paṭipākatikaṃ akāsi. Sarabhaṅgo tassa tattha vasituṃ adatvā ādāya attano assamaṃ gato.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā nārado ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi sālissaro sārīputto meṇḍissaro kassapo pabbato anuruddho kāḷadevilo kaccāyano anusisso ānando kisavaccho moggallāno sarabhaṅgo pana ahamevāti.
Indriyajātakaṃ sattamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๙
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗