อุทยชาดก
ว่าด้วยบารมี ๑๐ ทัศ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๕๒๖ · บรรทัด ๖๑๔๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดา เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภภิกษุผู้เบื่อหน่าย ได้ตรัสพระธรรมเทศนานี้มีคำเริ่มต้นว่า เอกา นิสินฺนา ดังนี้. เรื่องจักมีแจ้งในกุสชาดกข้างหน้า.
ก็พระศาสดา ตรัสถามภิกษุนั้นว่า ดูก่อนภิกษุ จริงหรือที่ว่าเธอเป็นผู้เบื่อหน่ายแล้ว เมื่อเธอกราบทูลว่า จริงพระเจ้าข้า จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุเหตุไรเล่า เธอบรรพชาในพระศาสนา อันเป็นที่นำสัตว์ออกจากทุกข์เห็นปานนี้ยังเป็นผู้เบื่อหน่ายด้วยอำนาจกิเลส แม้แต่บัณฑิตในปางก่อน เสวยราชสมบัติณ สุรุนธนนคร มีบริเวณได้ ๑๒ โยชน์ อันมั่งคั่ง ถึงจะอยู่ร่วมห้องกับหญิงผู้เทียบเท่านางเทพอัปสร ตลอด ๗๐๐ ปี ก็ยังมิได้ทำลายอินทรีย์ แลดูด้วยอำนาจความโลภเลย ดังนี้แล้ว จึงทรงนำอดีตนิทานมาดังต่อไปนี้
ในอดีตกาล ครั้งพระเจ้ากาสีเสวยราชสมบัติ ณ สุรุนธนนครแคว้นกาสี. พระองค์ไม่เคยมีพระโอรสหรือพระธิดาเลย. พระองค์ตรัสกับพระเทวีทั้งหลายของพระองค์ว่า พวกเธอจงพากันปรารถนาบุตรเถิด. พระราชเทวี รับพระราชดำรัสแล้ว ได้ทรงกระทำเช่นนั้น. ครั้งนั้นพระโพธิสัตว์จุติจากพรหมโลก ถือปฏิสนธิในพระอุทรแห่งพระอัครมเหสีของพระราชา. ลำดับนั้น พระประยูรญาติ ทรงขนานพระนามพระราชกุมารนั้นว่าอุทัยภัทรเพราะทรงบังเกิดทำให้หทัยของมหาชนจำเริญ. ในกาลที่พระราชกุมารทรงย่างพระบาทไปได้ สัตว์ผู้อื่นจุติจากพรหมโลก บังเกิดเป็นกุมาริกา ในพระอุทรของพระเทวี พระองค์ใดพระองค์หนึ่งของพระราชาพระองค์นั้นแล. พระประยูรญาติ ทรงขนานพระนามพระราชกุมารีนั้นว่า อุทัยภัทรา. พระราชกุมารทรงจำเริญวัย จบการศึกษาศิลปศาสตร์ทั้งหมด แต่ทรงเป็นพรหมจารีโดยกำเนิด ไม่ทรงทราบเรื่องเมถุนธรรมแม้ด้วยความฝัน. พระทัยของพระองค์ มิได้พัวพันในกิเลสทั้งหลายเลย. พระราชาทรงพระประสงค์จะอภิเษกพระราชโอรส ทรงส่งข่าวสาสน์ไปว่า พ่อลูกชาย บัดนี้เป็นกาลที่จะเสวยความสุขในราชสมบัติของลูกละ พ่อจักให้ราชสมบัติทั้งหมดแก่ลูก พระโพธิสัตว์เจ้ากราบทูลห้ามเสียว่า ข้าพระองค์ มิได้มีความต้องการด้วยราชสมบัติเลยจิตของข้าพระองค์ มิได้พัวพันในกองกิเลสเลย เมื่อได้รับพระราชดำรัสเตือนบ่อย ๆ เข้า จึงให้ช่างสร้างรูปสตรี สำเร็จด้วยทองคำชมพูนุทอันเปล่งปลั่งแล้วทรงส่งข่าวสาสน์ถวายแด่พระราชบิดาและพระราชมารดาว่า ถ้าข้าพระองค์ได้พบเห็นผู้หญิงงามเห็นปานนี้ไซร้ ก็จักขอรับมอบราชสมบัติ. พระราชบิดาและพระราชมารดาให้อำมาตย์พาเอารูปทองคำนั้น ตระเวนไปทั่วชมพูทวีปเมื่อไม่ได้ผู้หญิงงามเช่นนั้น จึงตบแต่งพระนางอุทัยภัทรา ให้ประทับอยู่ในวังของพระราชกุมารนั้น . พระนางทรงข่มรูปทองคำนั้นเสียหมดสิ้น. ครั้งนั้นพระราชบิดาและพระราชมารดา ทรงอภิเษกพระโพธิสัตว์เจ้า กระทำพระน้องนางต่างพระชนนีอุทัยภัทราราชกุมารี ให้เป็นอัครมเหสี ทั้ง ๆ ที่พระราชกุมาร และพระราชกุมารี ทั้ง ๒ พระองค์นั้นมิได้ปรารถนาเลย. แต่ทั้ง ๒พระองค์นั้น ก็ทรงประทับอยู่ด้วยการอยู่อย่างพระพฤติพรหมจรรย์นั่นแล. ครั้นกาลต่อมา พระราชบิดาและพระราชมารดาล่วงลับไป พระโพธิสัตว์จึงครอบครองราชสมบัติ. แม้ทั้ง ๒ พระองค์ จะประทับร่วมห้องกัน ก็มิได้ทรงทำลายอินทรีย์ ทอดพระเนตรกันด้วยอำนาจความโลภเลย ก็แต่ว่า ทรงกระทำข้อผูกพันกันไว้ว่า ในเราทั้ง ๒ ผู้ใดสิ้นพระชนม์ไปก่อน ผู้นั้นต้องมาจากที่ที่เกิดแล้วบอกว่า ฉันเกิดในสถานที่โน้นดังนี้ เท่านั้น. ต่อมาล่วงได้๗๐๐ ปี นับแต่เวลาได้อภิเษก พระโพธิสัตว์เจ้าก็สวรรคต. ผู้อื่นที่จะเป็นพระราชาหามีไม่ พระนางอุทัยภัทรา พระองค์เดียวทรงสำเร็จราชการแทน. หมู่อำมาตย์ร่วมกันปกครองราชสมบัติ ฝ่ายพระโพธิสัตว์เจ้านั้น ในขณะที่ทรงจุติ ทรงถึงความเป็นท้าวสักกะในดาวดึงส์พิภพ เพราะทรงมียศใหญ่ยิ่ง ไม่สามารถจะทรงอนุสรณ์ได้ตลอดสัปดาห์. ดังนั้นเป็นอันล่วงไปถึง ๗๐๐ ปีด้วยการนับปีของมนุษย์ ท้าวเธอจึงทรงระลึกได้ ทรงพระดำริว่า เราจักทดลองพระราชธิดาอุทัยภัทรา ด้วยทรัพย์ แล้วเปล่งสีหนาทแสดงธรรม เปลื้องข้อผูกพันแล้ว จึงมา. ได้ยินว่า ครั้งนั้นเป็นเวลาที่มนุษย์มีอายุได้ ๑๐,๐๐๐ ปีคืนวันนั้นเอง พระราชธิดาพระองค์เดียวเท่านั้น ประทับนั่งมิได้ทรงไหวติงทรงนึกถึงศีลของพระองค์อยู่ ในห้องอันทรงพระสิริ อันอลงกต ณ พื้นชั้นสูงสุดแห่งพระมหาปราสาท ๗ ชั้น ในเมื่อราชบุรุษ ปิดพระทวารแล้ววางพระองค์เรียบร้อยแล้ว. ครั้งนั้นท้าวสักกเทวราช ทรงถือเอาถาดทองคำ๑ ใบ บรรจุเหรียญมาสกทองคำจนเต็ม ไปปรากฏพระกาย ในห้องพระบรรทมทีเดียว ประทับนั่ง ณ ส่วนข้างหนึ่ง. เมื่อพระโพธิสัตว์จะตรัสปราศรัยกับพระนาง จึงตรัสพระคาถาที่ ๑ ว่า
ดูก่อนพระนาง ผู้มีพระวรกายอันงดงามหาที่ติมิ ได้ มีช่วงพระเพลากลมกลึงผึ่งผาย ทรงวัตถาภรณ์อัน สะอาด เสด็จสู่ปราสาท ประทับนั่งอยู่เพียงพระองค์เดียว ดูก่อนพระนางผู้มีพระเนตรอันงดงาม ดังเนตร กินนร หม่อมฉันขอวิงวอนพระนางเจ้า เราทั้ง ๒ ควร อยู่ร่วมกัน ตลอดคืน ๑ นี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สุจิ แปลว่า ทรงผ้าอันสะอาด. บทว่า สฺตูรุ ท่านอธิบายว่า มีพระเพลาทั้ง ๒ ข้าง ประดิษฐานอยู่ด้วยดีพระนางทรงหยุดการเคลื่อนไหว ทรงพระภูษาอันสะอาด ประทับนั่งลำพังเพียงพระองค์เดียว. บทว่า อนินฺทิตงฺคี ความว่า พระนางมีพระวรกายหาที่ตำหนิมิได้ ตั้งแต่ปลายพระบาทจรดปลายพระเกศา คือมีพระสรีระอันทรงพระเสาวภาคย์เป็นเยี่ยม. บทว่า กินฺนรเนตฺตจกฺขุ ความว่า พระนางทรงมีพระเนตรทั้งคู่ เปรียบได้กับดวงเนตรของกินนร เพราะงดงามด้วยมณฑลทั้ง ๓ และประสาททั้ง ๕. บทว่า อิเมกรตฺตึ ความว่า หม่อมฉันขอวิงวอนตลอดราตรี ๑ นี้ คือคืนวันนี้ เราทั้งสองพึงอยู่ร่วมกันในห้องพระบรรทมอันอลงกตนี้.
ลำดับนั้น พระราชธิดา ได้ตรัสพระคาถา ๒ พระคาถาว่า
พระนครนี้ มีคูรายรอบ มีป้อมและซุ้มประตู มั่นคง มีหมู่ทหารถือกระบี่รักษา ยากที่ใคร ๆ จะเข้า มาได้ ทหารนักรบหนุ่ม ก็ไม่ได้มีมาเลย เมื่อเป็น เช่นนี้ ท่านปรารถนามาพบข้าพเจ้าด้วยเหตุอะไรหนอ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โอกิณฺณนฺตรปริกฺขํ ความว่า บุรีอันมีนามว่า สุรุนธนะนี้ มีบริเวณกว้าง ๑๒ โยชน์ มีคูรายรอบคั่นเป็นระหว่างเพราะเรียงรายด้วยคูเป็นชั้น ๆ คือคูน้ำ คูตม และคูแห้ง. บทว่า ทฬฺหมณฺฑาลโกฏฺกํ ความว่า ประกอบด้วยป้อมและซุ้มประตู อย่างแข็งแรงครบครัน. บทว่า ขคฺคหตฺเถหิ ความว่า มีทหารนับหมื่น ล้วนถืออาวุธเฝ้าล้อมแน่นหนา. บทว่า ทุปฺปเวสมิทํ ปุรํ ความว่า บุรีทั้งสิ้นนี้ก็ดี พระราชวังอันเป็นที่อยู่ของข้าพเจ้า ที่สร้างไว้ภายในบุรีนั้นก็ดี ทั้ง ๒ แห่ง ใคร ๆ ไม่อาจที่จะเข้าไปได้. บทว่า อาคโม จ ความว่า อนึ่งเล่า ในพระนครนี้ ในเวลานี้ขึ้นชื่อว่า การมาถึงของผู้เป็นนักรบผู้สมบูรณ์ด้วยกำลัง ผู้หนุ่ม หรือผู้กำลังรุ่นหนุ่ม หรือของผู้อื่น ที่น้อมนำบรรณาการดังมากมายมา ก็มิได้มี. บทว่า สงฺคมํ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านแอบเข้ามาพบข้าพเจ้าได้ ในเวลานี้ด้วยเหตุอะไรเล่า.
ลำดับนั้น ท้าวสักกเทวราช จึงตรัสพระคาถาที่ ๔ ว่า
ดูก่อนพระนางผู้เลอโฉม หม่อมฉันเป็นเทพบุตร มาในตำหนักของพระนาง ดูก่อนพระนางผู้เจริญ เชิญพระนางชื่นชมกับหม่อมฉันเถิด หม่อมฉันจัก ถวายถาดทองคำ อันเต็มเปี่ยมด้วยเหรียญทองคำแด่ พระนาง.
คำอันเป็นคาถานั้น มีอธิบายว่า ดูก่อนพระนางผู้เลอโฉม คือจะพิศไหนก็งามพร้อม หม่อมฉันเป็นเทพบุตรผู้หนึ่ง มาถึงพระตำหนักนี้ได้ด้วยเทวตานุภาพ วันนี้ เชิญพระองค์ทรงชื่นชมยินดีกับกระหม่อมฉันเถิด หม่อมฉันจะถวายถาดทองคำ อันเต็มเปี่ยมด้วยเหรียญมาสกทองคำนี้แด่พระนาง.
พระราชธิดาทรงสดับดังนั้นแล้ว จึงตรัสพระคาถาที่ ๕ ว่า
นอกจากเจ้าชายอุทัยแล้ว ข้าพเจ้าไม่พึงปรารถนา เทวดา ยักษ์ หรือมนุษย์ผู้อื่นเลย ดูก่อนเทพบุตรผู้มี อานุภาพมาก ท่านจงไปเสียเถิด อย่ากลับมาอีกเลย.
คำแห่งคาถานั้นมีอธิบายว่า ดูก่อนเทวราช พ้นเสียจากพระอุทัยแล้วข้าพเจ้าไม่ต้องการผู้อื่น ไม่ว่าจะเป็นเทวดา เป็นยักษ์ หรือเป็นมนุษย์เชิญท่านนั้นไปเสียเถิด อย่าขืนอยู่ที่นี่เลย ข้าพเจ้าไม่ต้องการบรรณาการที่ท่านนำมาดอกนะ ครั้นท่านไปแล้วอย่าได้กลับมาที่นี่อีกเลย.
ท้าวสักกะ ทรงสดับพระสุรสีหนาทของพระนางแล้ว ทำท่าคล้ายจะไม่อยู่ไปแล้ว ได้หายวับไปทรงที่นั้นนั่นเอง. รุ่งขึ้นในเวลานั้นแหละ ท้าวเธอถือถาดเงินเต็มเปี่ยมด้วยเหรียญมาสกทองคำมา เมื่อจะทรงสนทนากับพระนางจึงตรัสพระคาถาที่ ๖ ว่า
ความยินดีอันใดอันเป็นที่สูงสุดของผู้บริโภคกาม สัตว์ทั้งหลายประพฤติไม่สมควร เพราะเหตุแห่งความ ยินดีอันใด พระนางอย่าพลาดจากความยินดี ในทาง อันสะอาดของพระนางนั้นเลย หม่อมฉันขอถวายถาด เงิน อันเต็มไปด้วยเหรียญเงินแด่พระนาง.๑
คำอันเป็นคาถานั้น มีอธิบายว่า ข้าแต่พระราชธิดา ผู้ทรงพระเจริญบรรดาความยินดีของฝูงสัตว์ผู้บริโภคกาม ชื่อว่าความยินดีในกรรมคือเมถุนเป็นสูงสุด ความยินดีอันสูงสุดนี้ใดเล่า เพราะเหตุแห่งความยินดีใดเล่านะฝูงสัตว์จึงพากันประพฤติธรรม อันปราศจากความเหมาะสม มีกายทุจริตเป็นต้นพระนางผู้ทรงพระเจริญ ขอพระนางโปรดอย่าพลาดจากความยินดีนั้น ในทางที่สะอาดของพระนางเสียเลย แม้จะเป็นการเสมอด้วยพระนามก็ตามที. แม้หม่อมฉันเมื่อมา ก็มิได้มามือเปล่า วันวานนำถาดทองคำเต็มด้วยเหรียญมาสกมา วันนี้ก็นำถาดเงินเต็มด้วยเหรียญทองคำมา หม่อมฉันขอถวายถาดเงินเต็มด้วยเหรียญทองนี้แด่พระนาง.
พระราชธิดาทรงพระดำริว่า เทพบุตรนี้ เมื่อได้การสนทนาปราศรัยคงมาบ่อย ๆ คราวนี้เราจะไม่พูดกะเขาละ. พระนางไม่ได้ตรัสคำอะไร ๆ เลย. ท้าวสักกเทวราชทรงทราบความที่พระนางไม่ตรัส ก็เลยหายวับไปตรงที่นั้นนั่นเอง วันรุ่งขึ้น พอถึงเวลานั้น ก็ถือถาดโลหะเต็มด้วยเหรียญกระษาปณ์มาอรรถกถาว่า สุวณฺณมาสกปูรํ เต็มด้วยเหรียญทองคำตรัสว่า พระนางผู้ทรงพระเจริญ เชิญพระนางโปรดปรนปรือหม่อมฉันด้วยความยินดีในกามเถิด หม่อมฉันจะถวายถาดโลหะเต็มด้วยเหรียญกระษาปณ์แด่พระนาง วันนั้นพระราชธิดาตรัสพระคาถาที่ ๗ ว่า
ธรรมดาว่า ชายหมายจะให้หญิงเอออวยด้วย ทรัพย์ ย่อมประมูลราคาขึ้น จนให้ถึงความพอใจ ของท่านตรงกันข้าม ท่านประมูลราคาลดลง ดังที่เห็น ประจักษ์อยู่.
คำอันเป็นคาถานั้น มีอธิบายว่า บุรุษผู้เจริญ ท่านช่างโง่ อันธรรมดาชายหมายจะให้หญิงเอออวยปลงใจตกลงด้วยทรัพย์ เพราะเหตุแห่งความยินดีด้วยอำนาจกิเลส ย่อมประมูล พรรณนา ชมเชย ประเล้าประโลมด้วยทรัพย์ที่มากกว่า จนเป็นที่จุใจนาง แต่เทวสภาพนี้ ของท่านตรงกันข้ามเลย เพราะท่านนำทรัพย์มาลดลงเรื่อย ๆ ดังที่ประจักษ์แก่ข้าพเจ้า คือวันก่อนนำถาดทองเต็มด้วยเหรียญทองมา วันที่สองนำถาดเงินเต็มด้วยเหรียญทอง วันที่สามนำถาดโลหะเต็มด้วยเหรียญกระษาปณ์มา.
ท้าวสักกเทวราชได้ทรงสดับดังนั้นแล้ว จึงตรัสว่า ดูก่อนพระนางราชกุมารีผู้ทรงพระเจริญ หม่อมฉันเป็นพ่อค้าผู้ฉลาด ย่อมไม่ยังประโยชน์ให้เสื่อมเสียไปโดยไร้ประโยชน์ ถ้าพระนางพึงจำเริญด้วยพระชนมายุ หรือด้วยพระฉวีวรรณไซร้ หม่อมฉันก็พึงนำบรรณาการมาเพิ่มแด่พระนาง แต่พระนางมีแต่จะเสื่อมไปถ่ายเดียว เหตุนั้น หม่อมฉันจำต้องลดจำนวนทรัพย์ลงดังนี้แล้ว ทรงภาษิตคาถา ๓ คาถาว่า
ดูก่อนพระนางผู้มีพระวรกายอันงดงาม อายุและ วรรณะของหมู่มนุษย์ในมนุษยโลก ย่อมเสื่อมลง ด้วย เหตุนั้นแล แม้ทรัพย์สำหรับพระนางก็จำต้องลดลง เพราะวันนี้พระนางชราลงกว่าวันก่อน. ดูก่อนพระราชบุตรีผู้ทรงพระยศ เมื่อหม่อมฉัน กำลังเพ่งมองอยู่อย่างนี้ พระฉวีวรรณของพระนาง ย่อมเสื่อมไป เพราะวันคืนล่วงไป ๆ ดูก่อนพระราชบุตรีผู้มีพระปรีชา เพราะเหตุนั้น พระนางพึงประพฤติ พรหมจรรย์เสียแต่วันนี้ทีเดียว จะได้มีพระฉวีวรรณ งดงามยิ่งขึ้นอีก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นิหิยฺยติ ความว่า ก็แลอายุและวรรณะของหมู่มนุษย์ ย่อมเสื่อมถอยไป เหมือนดังน้ำที่ลาดลงในผ้ากรองน้ำ. แท้จริงหมู่สัตว์ในมนุษยโลก พากันเสื่อมอยู่เรื่อย ๆ โดยฐานะมีชีวิตผิวพรรณประสาทจักษุเป็นต้นทุก ๆ วัน. บทว่า ชิณฺณตราสิ ความว่า พระชนมายุของพระนาง ที่เป็นไปในวันที่หม่อมฉันมาครั้งแรก ยังไม่ถึงอายุวันวานพระชนมายุที่เป็นไปในวันที่หม่อมฉันมาคราวแรก ดับไปแล้วในวันนั้นเองเหมือนถูกตัดด้วยจอบ ถึงพระชนมายุที่เป็นไปแล้วในวันวานเล่า ก็ยังไม่ถึงวันนี้ คงดับไปในวันวานนั่นแหละ เหมือนตัดเสียด้วยจอบในวันวานทีเดียวเพราะเหตุนั้น ในวันนี้ พระนางย่อมทรงชราไปกว่าที่เห็นในวันวาน. บทว่า เอวํ เม ความว่า เมื่อหม่อมฉันเห็นอยู่ในวันวาน เพ่งมองดูในวันนี้เล่าพระฉวีวรรณเสื่อมไปกว่าวันนั้นเป็นไหน ๆ. บทว่า อโหรตฺตานมจฺจเย ความว่า ตั้งแต่บัดนี้ไป เมื่อคืนวันล่วงไป เพราะล่วงไปหลายวันหลายคืนพระฉวีวรรณจักต้องเป็นภาวะหาบัญญัติมิได้ทีเดียว. บทว่า อิมินาว ความว่าดูก่อนพระนางผู้ทรงพระเจริญ เหตุนั้น ถ้าพระนางพึงพระพฤติจริยธรรมอันประเสริฐ คือ ทรงถือบวชบำเพ็ญสมณธรรม ด้วยวัยนี้ทีเดียว คือ ในเมื่อพระสรีระอันมีวรรณะเพียงดังทองนี้ ยังไม่ถูกชราปล้นไปเสียก่อน. บทว่า ภิยฺโย วณฺณวตี สิยา ความว่า ก็พระนางพึงมีพระฉวีวรรณยิ่ง ๆ ขึ้นไปเถิด.
ลำดับนั้น พระราชธิดาตรัสพระคาถาต่อไปว่า
เทวดาทั้งหลาย ไม่แก่เหมือนมนุษย์หรือไร เส้นเอ็นในร่างกายของเทวดาเหล่านั้นไม่มีหรือไร ดูก่อนเทพบุตร ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มีอานุภาพมาก ร่างกายของเทวดาเป็นอย่างไรเล่า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สรีรเทโห ความว่า ร่างกายคือสรีระพระราชธิดาตรัสว่า สรีระของทวยเทพย่อมไม่แก่ชราได้อย่างไร ข้าพเจ้าขอถามท่านในข้อนี้.
ลำดับนั้น ท้าวสักกเทวราช เมื่อจะตรัสบอกแก่พระนาง จึงตรัสพระคาถาต่อไปว่า
เทวดาทั้งหลาย ไม่แก่ชราเหมือนพวกมนุษย์ เส้นเอ็นในร่างกายของเทวดาเหล่านั้นไม่มี ฉวีวรรณ อันเป็นทิพย์ของเทวดาเหล่านั้น ผุดผ่องยิ่งขึ้นทุก ๆ วัน และโภคสมบัติก็ไพบูลย์ขึ้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยถา มนุสฺสา ความว่า หมู่มนุษย์พากันแก่ชราเสื่อมทรุดโทรมด้วยรูป ด้วยผิวพรรณ ด้วยโภคะ ด้วยประสาทมีจักษุประสาทเป็นต้น ฉันใด ทวยเทพไม่เสื่อมไปฉันนั้น เพราะว่า ในตัวของทวยเทพเหล่านั้น แม้แต่เส้นเอ็นก็ไม่มีเลย สรีระจึงมีวรรณะเพียงดังแท่งทองที่มีแต่เกลี้ยงเกลาถ่ายเดียว. บทว่า สุเว สุเว คือ ทุก ๆ วัน. บทว่า ภิยฺยตโรว ความว่า ผิวพรรณอันเป็นทิพย์ และโภคะทั้งหลายของทวยเทพเหล่านั้น นับวันแต่จะยิ่งเปล่งปลั่งและไพบูลย์ถ่ายเดียว. แท้จริงในหมู่มนุษย์ความเสื่อมถอยทางรูป เป็นประจักษ์พยานว่าเกิดแล้วมานาน ในหมู่ทวยเทพรูปสมบัติที่ยิ่งขึ้น และบริวารสมบัติที่มากขึ้น เป็นประจักษ์พยานว่าเกิดแล้วมานาน. เทวโลกนั้นได้นามว่า มีความไม่เสื่อมถอยเป็นธรรมดา ด้วยประการฉะนี้ เหตุนั้น พระนางจึงยังไม่ถึงความชราทีเดียว จงเสด็จออกผนวชเสียเถิดครั้นจุติจากมนุษยโลก อันมีแต่ความเสื่อมถอยเป็นสภาวะเช่นนี้แล้ว จักเสด็จไปสู่เทวโลก อันมีแต่สิ่งที่ไม่รู้จักเสื่อมถอยเป็นสภาวะ เห็นปานฉะนี้.
พระนางได้ทรงสดับพระดำรัสพรรณนาถึงเทวโลก ดังนี้แล้ว เมื่อจะตรัสถามถึงทางไปเทวโลกนั้น จึงตรัสพระคาถาต่อไปว่า
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๓๕–๕๐ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เอกาทสกนิบาตชาดก ๑๐๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๐๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
4 Udayajātakaṃ.
Ekā nisinnāti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthuṃ kusajātake āvībhavissati.
Satthā pana taṃ bhikkhuṃ saccaṃ kira tvaṃ ukkaṇṭhitosīti pucchitvā saccaṃ bhanteti vutte bhikkhu kasmā kilesavasena evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā ukkaṇṭhitosi porāṇakapaṇḍitāpi samiddhe dvādasayojanike surundhananagare rajjaṃ kārentā devaccharapaṭibhāgāya itthiyā saddhiṃ satta vassasatāni ekagabbhe vasantāpi indriyāni bhinditvā lobhavasena na olokesunti vatvā atītaṃ āhari
atīte kāsikaraṭṭhe surundhananagare kāsikarājā rajjaṃ kāresi. Tassa neva putto na dhītā ahosi. So attano deviyo putte paṭṭhethāti āha. Devīpi rañño vacanaṃ sampaṭicchitvā tathā akāsi. Tadā bodhisatto brahmalokā cavitvā rañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhitvā nibbatti. Atha mahājanassa hadayaṃ vaḍḍhetvā jātabhāvena tassa udayabhaddoti nāmaṃ kariṃsu. Kumārassa pādacaraṇakāle añño satto brahmalokato cavitvā tasseva rañño aññatarāya deviyā kucchimhi kumārikā hutvā nibbatti. Tassāpi udayabhaddāti nāmaṃ kariṃsu. Kumāro vayappatto sabbasippānaṃ nipphattiṃ pāpuṇi jātibrahmacārī pana ahosi supinantenapi methunadhammaṃ na jānāti. Nāssa kilesesu cittaṃ allīyi. Rājā puttaṃ abhisiñcitukāmo kumāra idānissa rajjasukhasevanakālo tamevassa dassāmīti sāsanaṃ pesesi. Bodhisatto na mayhaṃ rajjenattho kilesesu me cittaṃ na allīyīti paṭikkhipitvā punappunaṃ vuccamāno rattajambūnudamayaṃ itthīrūpaṃ kāretvā sace evarūpaṃ itthiṃ labhamāno rajjaṃ sampaṭicchissāmīti mātāpitūnaṃ pesesi. Te taṃ suvaṇṇarūpakaṃ sakalajambūdīpaṃ pariharāpetvā tathārūpaṃ itthiṃ alabhantā udayabhaddaṃ alaṅkaritvā tassa santike vasāpesuṃ. Sā taṃ suvaṇṇarūpakaṃ abhibhavitvā aṭṭhāsi. Atha nesaṃ anicchamānānaññeva vemātikabhaginiṃ udayabhaddakumāriṃ aggamahesiṃ katvā bodhisattaṃ abhisiñciṃsu. Te pana dvepi brahmacariyavāsameva vasiṃsu. Aparabhāge mātāpitūnaṃ accayena bodhisatto rajjaṃ kāresi. Ubhopi ekagabbhe vasamānā ca lobhavasena indriyāni bhinditvā aññamaññaṃ na olokesuṃ apica kho pana yo amhesu paṭhamataraṃ kālaṃ karoti so nibbattaṭṭhānato āgantvā asukaṭṭhāne nibbattosmīti ārocetūti saṅkaramakaṃsu. Atha bodhisatto abhisekato sattavassasataccayena kālamakāsi. Añño rājā nāhosi. Udayabhaddāyeva āṇā pavattati. Amaccā rajjaṃ anusāsiṃsu. So bodhisattopi cutikkhaṇe tāvatiṃsabhavane sakkattaṃ patvā yasamahantatāya sattāhaṃ anussarituṃ nāsakkhi. Iti so manussagaṇanāya sattavassasataccayena āvajjitvā udayabhaddaṃ rājadhītaraṃ dhanena vimaṃsitvā sīhanādaṃ nadāpetvā dhammaṃ desetvā saṅkaraṃ mocetvā āgamissāmīti cintesi. Tadā kira manussānaṃ dasavassasahassāyukakālo hoti. Rājadhītāpi taṃ divasaṃ rattibhāge pidahitesu dvāresu ṭhapite ārakkhe sattabhūmikapāsādavaratale alaṅkatasirigabbhe ekikāva niccalā attano sīlaṃ āvajjamānā nisīdi. Atha sakko suvaṇṇamāsakapūraṃ ekaṃ suvaṇṇapātiṃ ādāya gantvā sayanagabbheyeva pātubhavitvā ekamantaṃ nisīdi. Bodhisatto tāya saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha
ekā nisinnā suci saññatūru
pāsādamāruyha aninditaṅgī
yācāmi taṃ kinnaranettacakkhu
imekarattiṃ ubhayo vasemāti.
Tattha sucīti sucivatthanivatthā. Saññatūrūti suṭṭhu ṭhapitaūru iriyāpathaṃ saṇṭhapetvā sucivatthā ekikāva nisinnāsīti vuttaṃ hoti. Aninditaṅgīti pādantato yāva kesaggā aninditasarīrā paramasobhaggappattasarīrā. Kinnaranettacakkhūti tīhi maṇḍalehi pañcahi ca pasādehi upasobhitattā kinnarānaṃ nettasadisehi cakkhūhi samannāgate. Imekarattinti idaṃ ekarattiṃ ajja imasmiṃ alaṅkatasayanagabbhe ekato vaseyyāmāti yācati.
Tato rājadhītā dve gāthā abhāsi
okiṇṇantaraparikkhaṃ daḷhamaṇḍālakoṭṭhakaṃ
rakkhitaṃ khaggahatthehi duppavesamidaṃ puraṃ.
Daharassa yuvino cāpi āgamo ca na vijjati
atha kena nu vaṇṇena saṅgamaṃ icchase mayāti.
Tattha okiṇṇantaraparikkhanti idaṃ dvādasayojanikaṃ surundhanapuraṃ antarantarā udakaparikkhānaṃ kaddamaparikkhānaṃ sukkhaparikkhānañca okiṇṇattā okiṇṇantaraparikkhaṃ. Daḷhamaṇḍālakoṭṭhakanti thirehi addālakehi dvārakoṭṭhakehi ca samannāgataṃ. Khaggahatthehīti āvudhahatthehi dasahi yodhasahassehi rakkhitaṃ. Duppavesamidaṃ puranti idaṃ sakalapuraṃpi tassa anto māpitaṃ mayhaṃ nivāsanapuraṃpi ubhayaṃ kassaci pavisituṃ na sakkā. Āgamo cāti idha imāya velāya taruṇassa vā yobbanappattassa vā thāmasampannayodhassa vā aññassa vā mahantaṃpi paṇṇākāraṃ gahetvā āgacchantassa āgamonāma Natthi. Saṅgamanti atha tvaṃ kena kāraṇena imāya velāya mayā samāgamaṃ icchasīti.
Atha sakko catutthaṃ gāthamāha
yakkhohamasmi kalyāṇi āgatosmi tavantike
tvaṃ maṃ nandassu bhaddante puṇṇakaṃsaṃ dadāmi teti.
Tassattho kalyāṇi sundaradassane ahameko devaputto devatānubhāvena idhāgato tvaṃ ajja maṃ nandassu tosehi ahaṃ te imaṃ suvaṇṇamāsakapuṇṇaṃ suvaṇṇapātiṃ dadāmīti.
Taṃ sutvā rājadhītā pañcamaṃ gāthamāha
devaṃ vā yakkhaṃ athavā manussaṃ
na paṭṭhaye udayaṃ paṭicca aññaṃ
gaccheva tvaṃ yakkha mahānubhāva
mā cassu gantvā punarāvajitthāti.
Tassattho ahaṃ devarāja devaṃ vā yakkhaṃ vā manussaṃ vā udayaṃ atikkamitvā aññaṃ na paṭṭhemi so tvaṃ gaccheva mā idha aṭṭhāsi na me tayā ābhaṭena paṇṇākārena attho gantvāva mā imaṃ ṭhānaṃ punarāvajitthāti.
So tassā sīhanādaṃ sutvā aṭhatvā gatasadiso hutvā tattheva antarahito aṭṭhāsi. So punadivase tāyameva velāyaṃ suvaṇṇamāsakapūraṃ rajaṭapātiṃ ādāya tāya saddhiṃ sallapanto chaṭṭhaṃ gāthamāha
Yā sā ratī uttamā kāmabhoginaṃ
ratīsu sattā visamaṃ caranti
mā taṃ ratiṃ jīyi tuvaṃ sucimhi te
dadāmi te rūpiyakaṃsapūranti.
Tassattho bhadde rājadhīte yā esā kāmabhogīnaṃ sattānaṃ ratīsu methunakāmaratināma uttamā uttamarati yassā ratiyā kāraṇā sattā kāyaduccaritādivisamaṃ caranti taṃ ratiṃ tvaṃ bhadde sucimhi te nāmasamāpi mā jīyi. Ahaṃpi āgacchanto na tucchahattho āgato hīyo suvaṇṇamāsakapūraṃ suvaṇṇapātiṃ āhariṃ ajja rūpiyapāṭiṃ suvaṇṇapūraṃ imaṃ te ahaṃ rūpiyapātiṃ suvaṇṇapūraṃ dadāmīti.
Rājadhītā cintesi ayaṃ kathāsallāpaṃ labhanto punappunaṃ āgamissati nadāni tena saddhiṃ kathessāmīti. Sā kiñci na kathesi. Sakko tassā akathitabhāvaṃ ñatvā tattheva antarahito hutvā punadivase tāya velāya lohapātiṃ kahāpaṇapūraṃ ādāya bhaddaṃ tvaṃ maṃ kāmaratiyā santappehi imaṃ te kahāpaṇapūraṃ lohapātiṃ dassāmīti āha. Taṃ divasaṃ rājadhītā sattamaṃ gāthamāha
nāriṃ naro nijjhapayaṃ dhanena
ukkaṃsatī yattha karoti channaṃ
vipaccanīko tava devadhammo
paccakkhato thokatarena esīti.
Tassattho bho purisa tvaṃ jaḷo naro hi nāma nāriṃ kilesaratikāraṇā dhanena nijjhāpayaṃ nijjhāpento saññāpento yattha nāriyā chandaṃ karoti taṃ ukkaṃsati vaṇṇetvā thometvā bahutarena dhanena palobheti tuyhaṃ paneso devasabhāvo vipaccaniko tvaṃ hi mayā paccakkhato thokatarena esi paṭhamadivase suvaṇṇapūraṃ suvaṇṇapātiṃ āharitvā dutiyadivase suvaṇṇapūraṃ rajaṭapātiṃ tatiyadivase kahāpaṇapūraṃ lohapātiṃ āharasīti.
Taṃ sutvā sakko bhadde rājakumāri ahaṃ chekavāṇijo niratthakena atthaṃ na nāsemi sace tvaṃ āyunā vā vaṇṇena vā vaḍḍheyyāsi ahaṃ te paṇṇākāraṃ vaḍḍhetvā āhareyyaṃ tvaṃ pana parihāpeseva tenāhaṃpi dhanaṃ parihāpemīti vatvā tisso gāthā abhāsi
āyu ca vaṇṇo ca manussaloke
nihiyyati manujānaṃ sugatte
teneva vaṇṇena dhanaṃpi tuyhaṃ
nihiyyati jiṇṇatarāsi ajja.
Evaṃ me pekkhamānassa rājaputti yasassini
hāyateva tato vaṇṇo ahorattānamaccaye.
Imināva tvaṃ vayasā rājaputti sumedhase
brahmacariyaṃ careyyāsi bhiyyo vaṇṇavatī siyāti. Tattha nihiyyatīti manussānaṃ pana parissāvane āsittaudakaṃ viya Parihāyati. Manussalokasmimhi sattā jīvitena vaṇṇena cakkhupasādādīhi dine dine parihāyanteva. Jiṇṇatarāsīti mama paṭhamaṃ āgatadivase pavattaṃ hi te āyu hīyodivasaṃ na pāpuṇi kudhāriyā chinnaṃ viya tattheva nirujjhi hīyo pavattaṃpī ajjadivasaṃ na pāpuṇi hīyova kudhāriyā chinnaṃ viya tattheva nirujjhi tasmā ajja jiṇṇatarāsi rājā. Evaṃ meti hīyova passato ajjeva pana mayhaṃ evaṃ pekkhamānasseva hāyateva tato vaṇṇo. Ahorattānamaccayeti ito paṭṭhāya rattindivesu vītivattesu ahorattānaṃ accaye apaṇṇattikabhāvameva bhavissatīti dasseti. Imināvāti tasmā bhadde sace tvaṃ imināva vayena imasmiṃ suvaṇṇavaṇṇe sarīre jarāya avilutteyeva seṭṭhacariyaṃ careyyāsi pabbajitvā samaṇadhammaṃ kareyyāsīti. Bhiyyo vaṇṇavatī siyāti atirekataravaṇṇiṃ bhaveyyāsīti.
Tato rājadhītā itaraṃ gāthamāha
devā na jīranti yathā manussā
gattesu tesaṃ valiyo na honti
pucchāmi taṃ yakkha mahānubhāvaṃ
kathannu devāna sarīradehoti.
Tattha sarīradehoti sarīrasaṅkhāto deho devānaṃ sarīraṃ kathaṃ na jīrati idaṃ ahaṃ taṃ pucchāmīti vadati.
Athassā kathento sakko itaraṃ gāthamāha
Devā na jīranti yathā manussā
gattesu tesaṃ valiyo na honti
suve suve bhiyyatarova tesaṃ
dibbo ca vaṇṇo vipulā ca bhogāti.
Tattha yathā manussāti yathā manussā jīrantā rūpena vaṇṇena bhogena cakkhupasādādīhi jīranti na evaṃ devā tesaṃ hi gattesu valliyopi na santi maṭṭhakāñcanamattavaṇṇameva sarīraṃ hoti. Suve suveti divase divase. Bhiyyatarovāti atirekatarova tesaṃ dibbo ca vaṇṇo vipulā ca bhogā honti. Manussesu hi rūpaparihāni ciraṃ jātabhāvassa sakkhi devesu atirekarūpasampatti ca atirekaparivārasampatti ca. Evaṃ aparihānadhammonāmesa devaloko tasmā tvaṃ jaraṃ appatvāva nikkhamitvā pabbaja evaṃ parihāniyasabhāvā manussalokā cavitvā aparihāniyasabhāvaṃ evarūpaṃ devalokaṃ gamissasīti.
Sā devalokassa vaṇṇaṃ sutvā tassa gamanamaggaṃ pucchantī itaraṃ gāthamāha
kiṃsūdha bhītā janatā anekā
maggo ca nekāyatanappavutto
pucchāmi taṃ yakkha mahānubhāva
kattha ṭhito paralokaṃ na bhāyeti.
Tattha kiṃsūdha bhītāti devarāja ayaṃ khattiyādibhedā janatā anekā kiṃ bhītā kassa bhayena parihāniyasabhāvā manussalokā devalokaṃ na Gacchātīti pucchati. Maggoti devalokagāmimaggo. Idha pana kinti āharitvā koti pucchā kattabbā. Ayaṃ hetthattho anekatitthāyatana- vasena paṇḍitehi pavutto devalokamaggova ko kataroti vutto hoti. Kattha ṭhitoti paralokaṃ gacchanto katarasmiṃ magge ṭhito na bhāyatīti.
Athassā kathento sakko itaraṃ gāthamāha
vācaṃ manañca paṇidhāya sammā
kāyena pāpāni akubbamāno
bahunnapānaṃ gharamāvasanto
saddho mudū saṃvibhāgī vadaññū
saṅgāhako sakhilo saṇhavāco
ettha ṭhito paralokaṃ na bhāyeti.
Tassattho bhadde yo vācaṃ manañca sammā ṭhapetvā kāyenapi pāpāni akaronto ime dasa kusalakammapathe samādāya pavattanto bahuannapāne pahutadeyyadhamme ghare vasanto dānassa vipāko atthīti saddhāya samannāgato muducitto dānasaṃvibhāgatāya saṃvibhāgī pabbajitā bhikkhāya caramānā vadanti tesaṃ paccayadānajānanato imassa vādassa jānanato vadaññū catūhi saṅgahavatthūhi saṅgāhako piyabhāṇitāya sakhilo atthavacanatāya saṇhavāco ettha ettake guṇarāsimhi ṭhito paralokaṃ gacchanto na bhāyatīti.
Tato rājadhītā tassa vacanaṃ sutvā thutiṃ karontī itaraṃ gāthamāha
Anussāsasi maṃ yakkha yathā mātā yathā pitā
uḷāravaṇṇa pucchāmi konu tvamasi subrahāti.
Tassattho yathā mātāpitaro puttake anusāsenti tathā maṃ anusāsati. Uḷāravaṇṇa sobhaggappattarūpādhāraka konusi tvaṃ evaṃ accuggatasarīroti.
Tato bodhisatto itaraṃ gāthamāha
udayohamasmi kalyāṇi saṅkaratthāyidhāgato
āmanta kho taṃ gacchāmi muttosmi tava saṅkarāti.
Tassattho kalyāṇadassane ahaṃ purimabhave tava sāmiko udayonāma tāvatiṃsabhavane sakko hutvā nibbatto idhāgacchanto na kilesavasenāgato taṃ vimaṃsitvā pana saṅkaraṃ mocessāmīti saṅkaratthāya pubbe saṅkarassa katattā āgatosmi idāni taṃ āmantetvā gacchāmi muttosmi tava saṅkarāti.
Rājadhītā assāsetvā sāmi tvaṃ udayabhaddarājāti assudhārāya pavattamānāya ahaṃ tumhehi vinā vasituṃ na sakkomi yathā tumhākaṃ santike vasāmi tathā maṃ anusāsathāti vatvā itaraṃ gāthamāha
sace kho tvaṃ udayosi saṅkaratthāyidhāgato
anusāsa maṃ rājaputta yathāssu puna saṅgamoti.
Atha naṃ anusāsanto mahāsatto catasso gāthā abhāsi
Adhipatati vayo khaṇo tatheva
ṭhānaṃ natthi dhuvaṃ cavanti sattā
parijīyati adhuvaṃ sarīraṃ
udaye mā pamādaṃ carassu dhammaṃ.
Kasiṇā paṭhavī dhanassa pūrā
ekasseva siyā anaññadheyyā
taṃ vā vijahati avītarāgo
udaye mā pamādaṃ carassu dhammaṃ.
Mātā pitā ca bhātaro
sāmiko sadhanena hoti
te vāpi jahanti aññamaññaṃ
udaye mā pamādaṃ carassu dhammaṃ.
Kāyo parabhojananti ñatvā
saṃsāre sugatī ca duggatī ca
itaravāsoti jānitvā
udaye mā pamādaṃ carassu dhammanti.
Tattha adhipatatīti ativiya patati siṅghaṃ atikkamati. Vayoti paṭhamavayāditividhopi. Khaṇo tathevāti uppādaṭhitibhaṅgakkhaṇopi tatheva adhipatatīti ubhayenāpi bhinno imesaṃ sattānaṃ āyusaṅkhāronāma siṅghasotā nadī viya ativattanto siṅghaṃ atikkamatīti dasseti. Ṭhānaṃ natthīti uppannā saṅkhārā abhijjitvā tiṭṭhantīti patthanāyapi Tesaṃ ṭhānaṃnāma natthi dhuvaṃ ekaṃseneva buddhaṃ bhagavantaṃ ādiṃ katvā sabbepi sattā cavanti dhuvaṃ maraṇaṃ adhuvaṃ jīvitanti evaṃ maraṇassatiṃ bhāvehīti dīpeti. Parijīyatīti idaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ jīrateva evaṃ jānāhīti. Mā pamādanti tasmā tvaṃ udayabhadde mā pamādaṃ āpajja appamattā hutvā dasakusalakammapathaṃ dhammaṃ carāhīti. Kasiṇāti sakalā. Ekassevāti yadi ekasseva rañño tasmiṃ ekasmiṃyeva atītānāgatāpi hoti. Taṃ vā vijahati avītarāgoti taṇhāvasiko puggalo ettakenāpi yasena atitto maraṇakāle avītarāgova taṃ vijahati evaṃ taṇhāya apūraṇīyabhāvaṃ jānāhīti dīpeti. Tevāpīti mātā puttaṃ putto mātaraṃ pitā puttaṃ putto pitaraṃ bhariyā sāmikaṃ sāmiko bhariyanti ete aññamaññaṃ pajahanti nānā honti evaṃ sattānaṃ vinābhāvaṃ jānāhīti dīpeti. Parabhojananti vividhānaṃ kākādīnaṃ parasattānaṃ bhojanaṃ. Itaravāsoti yā esā imasmiṃ saṃsāre manussabhūtā sugati ca tiracchānabhūtā duggati ca etaṃ ubhayaṃpi itaravāsoti jānitvā mā pamādaṃ carassu dhammaṃ imesaṃ sattānaṃ nānāṭhānato āgantvā ekaṭṭhāne samāgamo paritto ime sattā appakameva kālaṃ ekato vasanti tasmā appamattā hohīti evaṃ mahāsatto tassā ovādaṃ adāsi.
Sāpi tassa dhammakathāya pasīditvā thutiṃ karontī osānagāthamāha
Sādhu bhāsati yaṃ yakkho appaṃ maccāna jīvitaṃ
kasirañca parittañca tañca dukkhena saṃyutaṃ
sāhaṃ ekā pabbajissāmi hitvā kāsaṃ surundhananti.
Tattha sādhūti sundaraṃ. Appaṃ maccānajīvitanti bhāsamāno ayaṃ devarājā sādhu bhāsati kiṃkāraṇā idañca kasirañca dukkhaṃ assādarahitaṃ parittañca na bahukaṃ ittarakālaṃ sace hi kasirampi samānaṃ dīghakālaṃ pavatteyya parittakampi ca samānaṃ sukhaṃ bhaveyya idaṃ pana kasirañceva parittañca sakalena vaṭṭadukkhena saṃyuttaṃ sannihitaṃ. Sāhanti sā ahaṃ. Surundhananti surundhananagarañca kāsikaraṭṭhañca chaḍḍetvā ekikā pabbajissāmīti āha.
Bodhisatto tassā ovādaṃ datvā sakaṭṭhānameva gato. Sāpi punadivase amacce rajjaṃ paṭicchāpetvā antonagareyeva rammaṇīye uyyāne isipabbajjaṃ pabbajitvā dhammaṃ caritvā āyupariyosāne tāvatiṃsabhavane bodhisattassa pādaparicārikā hutvā nibbatti.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi (saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi) tadā rājadhītā rāhulamātā ahosi. Sakko pana ahamevāti.
Udayajātakaṃ catutthaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗