อุทยชาดก
ว่าด้วยบารมี ๑๐ ทัศ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๕๒๖ · บรรทัด ๖๑๔๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
หมู่ชนเป็นอันมากในโลกนี้ กลัวอะไรเล่า จึง ไม่ไปเทวโลกกัน ก็หนทางไปยังเทวโลก บัณฑิต ทั้งหลายกล่าวไว้หลายด้าน ดูก่อนเทพบุตรผู้มีอานุภาพ มาก ข้าพเจ้าขอถามท่าน บุคคลตั้งอยู่ในหนทางไหน จึงไม่กลัวปรโลก.
บรรดาบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า กีสูธ ภีตา นี้ พระราชธิดาตรัสถามว่า ข้าแต่เทวราชเจ้า ข้าพเจ้าขอถามท่าน หมู่ชนต่างโดยกษัตริย์เป็นต้นนี้มิใช่เล็กน้อยเลย พากันกลัวอะไรเสียเล่า คือ เพราะหวาดกลัวอะไรกันเล่าจึงไม่พากันไปสู่เทวโลก จากมนุษยโลกอันมีแต่สิ่งที่จะพึงเสื่อมถอยเป็นสภาวะ. บทว่า มคฺโค ได้แก่ หนทางที่จะไปยังเทวโลก. ก็ในข้อนี้ ใคร ๆ พึงตั้งปัญหาว่า ใครนำอะไรมา บัณฑิตทั้งหลายกล่าวจำแนกความนี้ไว้ ด้วยอำนาจเป็นแดนต่อคือลัทธิมิใช่น้อย ทางแห่งเทวโลกที่แน่นอน ท่านกล่าวอธิบายว่าเป็นทางอะไร. บทว่า กตฺถ ิโต ความว่า ผู้จะไปยังปรโลก ดำรงอยู่ในทางไหน จึงจะไม่หวาดกลัว.
ลำดับนั้น เมื่อท้าวสักกเทวราชจะตรัสบอกแก่พระนาง จึงได้ตรัสพระคาถาต่อไปว่า
บุคคลผู้ตั้งวาจาและใจไว้โดยชอบ ไม่ทำบาป ด้วยกาย อยู่ครองเรือนอันมีข้าวและน้ำมาก เป็นผู้มี ศรัทธา อ่อนโยน จำแนกแจกทาน รู้ความประสงค์ ชอบสงเคราะห์ มีวาจาน่าคบเป็นสหาย มีวาจาอ่อนหวาน ผู้ตั้งอยู่ในคุณธรรมดังกล่าวมานี้ ไม่พึง หวาดกลัวปรโลกเลย.
คำเป็นคาถานั้น มีอธิบายดังต่อไปนี้ ดูก่อนพระนางผู้ทรงพระเจริญบุคคลใดตั้งวาจาและใจไว้โดยชอบ แม้ด้วยทั้งกายก็มิได้กระทำบาปต่าง ๆ คือมาประพฤติยึดมั่นซึ่งกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการเหล่านี้ เมื่ออยู่ครองเรือนอันมีข้าวและน้ำมากมาย คือ มีไทยธรรมเพียงพอ ประกอบด้วยความเชื่อมั่นว่าวิบากแห่งทานมีอยู่ มีจิตอ่อนโยน ได้นามว่า ผู้จำแนกแจกจ่าย เพราะการจำแนกทานได้นามว่าผู้รู้ถ้อยคำ เพราะทราบถึงการให้ปัจจัย แก่เหล่าบรรพชิตผู้ท่องเที่ยวไปเพื่อภิกษาพากันกล่าวไว้ หมายความว่า เพราะทราบวาทะนี้ชอบสงเคราะห์กันด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ ได้นามว่าผู้มีวาจาน่าคบหาเป็นสหาย เพราะเป็นผู้พูดแต่วาจาที่น่ารัก ได้นามว่า ผู้พูดอ่อนหวาน เพราะกล่าววาจาที่เป็นประโยชน์ บุคคลนั้นดำรงอยู่ในกองแห่งคุณธรรมนี้ คือนี้ประมาณเท่านี้ เมื่อจะไปยังปรโลก ก็ไม่ต้องหวาดกลัวเลย.
ลำดับนั้น พระราชธิดาได้ทรงสดับถ้อยคำของท้าวเธอแล้ว เมื่อจะทรงทำการชมเชย จึงตรัสพระคาถาสืบไปว่า
ข้าแต่เทพบุตร ท่านพร่ำสอนข้าพเจ้าเหมือนดัง มารดาบิดา ข้าแต่ท่านผู้มีผิวพรรณงดงามยิ่ง ข้าพเจ้า ขอถาม ท่านเป็นใครกันหนอ จึงมีร่างกายสง่างามนัก.
คำเป็นคาถานั้น มีอธิบายว่า มารดาบิดาพร่ำสอนลูกน้อย ฉันใดท่านก็พร่ำสอนข้าพเจ้า ฉันนั้น. ข้าแต่ท่านผู้มีผิวพรรณงดงามยิ่งนัก คือผู้ทรงรูปโฉมอันถึงความเป็นผู้งดงาม ท่านเป็นใครกันเล่าหนอ จึงมีร่างกายสง่างามอย่างนี้.
ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์จึงตรัสพระคาถาต่อไปว่า
ดูก่อนพระนางเจ้าผู้เลอโฉม ข้าพเจ้าเป็นพระเจ้า อุทัยมายังที่นี่ เพื่อต้องการจะเปลื้องข้อผูกพัน ข้าพเจ้า บอกพระนางแล้ว จะขอลาไป ข้าพเจ้าพ้นจากข้อ ผูกพันของพระนางแล้ว.
คำเป็นคาถานั้น มีอธิบายดังต่อไปนี้ ดูก่อนพระนางผู้พิศดูน่างดงามข้าพเจ้าในภพก่อนนั้นได้เป็นสามีของเธอ นามว่าอุทัย บังเกิดเป็นท้าวสักกเทวราชในดาวดึงส์พิภพ มาในที่นี้ มิใช่มาด้วยอำนาจกิเลส แต่ดำริว่าจักทดลองเธอดู แล้วจักเปลื้องข้อผูกพัน เป็นอันมาตามข้อผูกพัน คือ ตามข้อตกลงที่ทำกันไว้ในกาลก่อน บัดนี้ข้าพเจ้าได้บอกเธอแล้ว จะขอลาไป ข้าพเจ้าพ้นจากข้อผูกพันของท่านแล้ว.
พระราชธิดา ทรงดีพระทัย ทรงเปล่งพระราชเสาวนีย์ว่า ทูลกระหม่อมพระองค์คือพระเจ้าอุทัยภัทร ดังนี้ พลางก็มีพระกระแสพระอัสสุชลหลั่งไหลตรัสว่า หม่อมฉันไม่สามารถจะอยู่ห่างพระองค์ได้ โปรดทรงพร่ำสอนหม่อมฉันตามที่หม่อมฉันจะอยู่ใกล้ชิดพระองค์ได้เถิดเพคะ ดังนี้แล้ว จึงตรัสพระคาถาต่อไปว่า
ข้าแต่พระราชสวามี ถ้าพระองค์เป็นพระเจ้าอุทัย เสด็จมา ณ ที่นี้ เพื่อต้องการจะปลดเปลื้องข้อผูกพัน แล้วไซร้ ข้าแต่พระราชสวามี ขอเชิญพระองค์จง โปรดพร่ำสอนหม่อมฉัน ด้วยวิธีที่เราทั้ง ๒ จะได้พบ กันใหม่อีกเถิดเพคะ.
ลำดับนั้น เมื่อพระมหาสัตว์เจ้าจะทรงพร่ำสอนพระนาง จึงได้ตรัสพระคาถา ๔ พระคาถาว่า
วัยล่วงไปรวดเร็วยิ่งนัก ขณะก็เช่นนั้นเหมือนกัน ความตั้งอยู่ยั่งยืนไม่มี สัตว์ทั้งหลายย่อมจุติไปแน่แท้ สรีระไม่ยั่งยืน ย่อมเสื่อมถอย ดูก่อนพระนางอุทัยภัทรา เธออย่าประมาท จงประพฤติธรรมเถิด พื้นแผ่นดิน ทั้งหมดเต็มไปด้วยทรัพย์ ถ้าจะพึงเป็นของของ พระราชาแต่เพียงพระองค์เดียว ไม่มีผู้อื่นครอบครอง ถึงกระนั้น ผู้ที่ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ก็ต้อง ทิ้งสมบัตินั้นไป ดูก่อนพระนางอุทัยภัทรา เธอจงอย่า ประมาท จงประพฤติธรรมเถิด มารดา บิดา พี่ชาย น้องชาย พี่สาว น้องสาว ภริยาและสามี พร้อมทั้ง ทรัพย์ แม้เขาเหล่านั้น ต่างก็จะละทิ้งกันไป ดูก่อน พระนางอุทัยภัทรา เธออย่าประมาท จงประพฤติ ธรรมเถิด ดูก่อนพระนางอุทัยภัทรา เธอพึงทราบว่า ร่างกายเป็นอาหารของสัตว์อื่น ๆ พึงทราบว่าสุคติและ ทุคติ ในสงสารเป็นที่พักพิงชั่วคราว ขอเธอจงอย่า ประมาท จงประพฤติธรรมเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อธิปตติ ความว่า วัยย่อมล่วงไปรวดเร็วเหลือเกิน คือผ่านไปโดยพลัน. บทว่า วโย ได้แก่ แม้วัยทั้ง ๓ มีปฐมวัยเป็นต้น. บทว่า ขโณ ตเถว ได้แก่ ทั้งอุปปาทขณะ ฐิติขณะ และภังคขณะย่อมพลันล่วงไปเช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยบททั้งสองดังว่ามานี้ ท้าวสักกเทวราชแสดงว่า ขึ้นชื่อว่า อายุสังขารของสัตว์เหล่านี้ เป็นสภาวะแตกสลาย ชื่อว่าย่อมล่วงไปโดยพลัน เพราะเปลี่ยนแปลงไปรวดเร็วยิ่งนักประดุจแม่น้ำมีกระแสอันเชี่ยว ฉะนั้น . บทว่า านํ นตฺถิ ความว่า ขึ้นชื่อว่า ความหยุดอยู่แห่งวัยและขณะทั้งสองนั้น ไม่มีเลย แม้ด้วยความปรารถนาว่า สังขารทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่แตกสลาย ดำรงอยู่ดังนี้ ก็ไม่เป็นไปได้ สัตว์แม้ทั้งปวงตั้งต้นแต่พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ย่อมเคลื่อนไปแน่นอน คือโดยส่วนเดียวเท่านั้น ท้าวสักกเทวราช ทรงบ่งถึงว่า เธอจงเจริญมรณสติอย่างนี้ว่า ความตายแน่นอน ความเป็นอยู่ไม่แน่นอนเลย. บทว่า ปริชียติ ความว่า สรีระอันมีพรรณะเพียงดังทองคำนี้ คร่ำคร่าทั้งนั้นแล เธอจงรู้อย่างนี้เถิด. บทว่ามา ปมาทํ ความว่า ดูก่อนแม่อุทัยภัทรา เหตุนั้น เธออย่าถึงความประมาทเลย จงเป็นผู้ไม่ประมาท ประพฤติธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการเถิด. บทว่า กสิณา แปลว่า ทั้งสิ้น. บทว่า เอกสฺเสว ความว่า ถ้าว่าเป็นของพระราชาพระองค์เดียวเท่านั้น แม้จะเป็นอดีต อนาคต ก็เป็นอยู่ ในพระราชาพระองค์นั้นพระองค์เดียว. บทว่า ตํ วา วิชหติ อวีตราโค ความว่าบุคคลผู้ตกอยู่ในอำนาจแห่งตัณหา คงไม่อิ่มด้วยยศแม้เพียงเท่านี้เลย จะต้องทอดทิ้งแผ่นดินนั้นไป ทั้ง ๆ ที่ยังไม่หมดรักเลย ในเวลาตาย ท้าวสักกเทวราชระบุถึงว่า เธอจงรู้ว่าตัณหาเป็นธรรมชาติที่ไม่รู้จักเต็ม ด้วยอาการอย่างนี้เถิด. บทว่า เตวาปิ ความว่า บุคคลแม้เหล่านั้น ย่อมทอดทิ้งกันไป คือ ย่อมพลัดพรากจากกันไป มารดาบิดาย่อมทิ้งบุตร บุตรทิ้งมารดาบิดา ภริยาทิ้งสามีสามีทิ้งภริยา ท้าวสักกเทวราชระบุว่า เธอจงทราบว่า หมู่สัตว์ต้องพลัดพรากจากกัน ด้วยประการฉะนี้. บทว่า ปรโภชนํ ความว่า เธอพึงทราบเถิดว่ากายเป็นอาหารของหมู่สัตว์เหล่าอื่น ต่างด้วยชนิดมีกาเป็นต้น. บทว่า อิตรวาโส ความว่า เธอพึงทราบเถิดว่า ในสงสารนี้ สุคติคือที่เกิดของมนุษย์และทุคติคือที่เกิดของสัตว์ดิรัจฉานนี้ใด แม้ทั้งสองนั้น เป็นที่พักชั่วคราวแล้ว จงไปประพฤติธรรม อย่าประมาทเสียนะ การมาจากที่ต่าง ๆ แล้วพบกันในที่แห่งเดียวกันของสัตว์เหล่านั้น เป็นการนิดหน่อย สัตว์เหล่านี้ อยู่ร่วมกันชั่วกาลมีประมาณเล็กน้อยเท่านั้น เพราะฉะนั้น เธอจงเป็นผู้ไม่ประมาทพระมหาสัตว์เจ้า ได้ประทานโอวาทแก่พระนาง ด้วยประการฉะนี้แล.
ฝ่ายพระนางทรงเลื่อมใส ในธรรมกถาของท้าวเธอ เมื่อจะทำการชมเชย จึงตรัสพระคาถาสุดท้ายว่า
เทพบุตร ช่างพูดดีจริง ชีวิตของสัตว์ทั้งหลาย น้อยนัก ทั้งลำเค็ญ ทั้งนิดหน่อย ประกอบไปด้วย ความทุกข์ หม่อมฉันจักสละสุรุนธนนคร แคว้นกาสี ออกบวช อยู่โดยลำพังแต่ผู้เดียว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สาธุ แปลว่า งามจริง. บทว่า อปฺปํ มจฺจานชีวิตํ ความว่า เทวราชนี้เมื่อจะตรัส ย่อมตรัสว่า ชีวิตของหมู่สัตว์เป็นของน้อยนิด ช่างตรัสดีจริง ๆ เพราะเหตุไร ? เพราะเหตุว่า ชีวิตนี้ลำเค็ญเป็นทุกข์ ปราศจากความยินดี ทั้งเป็นของนิดหน่อย คือ ไม่มากเป็นของชั่วคราว ก็ถ้าชีวิตทั้ง ๆ ที่ลำเค็ญ จะพึงเป็นไปได้ตลอดกาลนาน ก็เป็นอันว่า ทั้ง ๆ ที่เป็นของนิดหน่อย จะพึงมีความสุขได้ ก็แต่ว่า ชีวิตนี้เป็นทั้งลำเค็ญ ทั้งนิดหน่อยประกอบไว้ คือพร้อมร่วมกันกับด้วยวัฏทุกข์ทั้งสิ้น. บทว่า สาหํ ตัดเป็น สา อหํ. บทว่า สุรุนฺธนํ ความว่า พระนางตรัสว่า หม่อมฉันนั้น จักทิ้งพระนครสุรุนธนะ และแคว้นกาสีไปผนวชแต่โดยลำพังผู้เดียว.
พระโพธิสัตว์เจ้า ประทานพระโอวาทแด่พระนางแล้ว เสด็จไปสู่ที่อยู่ของพระองค์ตามเดิม. ฝ่ายพระนางพอรุ่งขึ้น ก็ทรงมอบราชสมบัติให้พวกอำมาตย์รับไว้ ทรงผนวชเป็นฤาษิณี ในพระราชอุทยานอันน่ารื่นรมย์ ภายในพระนครนั่นเอง ทรงประพฤติธรรม ในที่สุดพระชนมายุ ก็บังเกิดเป็นบาทบริจาริกา ของพระโพธิสัตว์เจ้าในดาวดึงส์พิภพ.
พระศาสดา ทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ทรงประกาศสัจจะทั้งหลาย ในเวลาจบสัจจะ ภิกษุผู้เบื่อหน่ายได้ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล ทรงประชุมชาดกว่า พระราชธิดาในครั้งนั้น ได้มาเป็นพระมารดาของพระราหุล ส่วนท้าวสักกเทวราช ก็คือเราตถาคตนั่นแล.
จบอรรถกถาอุทยชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๓๕–๕๐ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เอกาทสกนิบาตชาดก ๑๐๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๐๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
4 Udayajātakaṃ.
Ekā nisinnāti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthuṃ kusajātake āvībhavissati.
Satthā pana taṃ bhikkhuṃ saccaṃ kira tvaṃ ukkaṇṭhitosīti pucchitvā saccaṃ bhanteti vutte bhikkhu kasmā kilesavasena evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā ukkaṇṭhitosi porāṇakapaṇḍitāpi samiddhe dvādasayojanike surundhananagare rajjaṃ kārentā devaccharapaṭibhāgāya itthiyā saddhiṃ satta vassasatāni ekagabbhe vasantāpi indriyāni bhinditvā lobhavasena na olokesunti vatvā atītaṃ āhari
atīte kāsikaraṭṭhe surundhananagare kāsikarājā rajjaṃ kāresi. Tassa neva putto na dhītā ahosi. So attano deviyo putte paṭṭhethāti āha. Devīpi rañño vacanaṃ sampaṭicchitvā tathā akāsi. Tadā bodhisatto brahmalokā cavitvā rañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhitvā nibbatti. Atha mahājanassa hadayaṃ vaḍḍhetvā jātabhāvena tassa udayabhaddoti nāmaṃ kariṃsu. Kumārassa pādacaraṇakāle añño satto brahmalokato cavitvā tasseva rañño aññatarāya deviyā kucchimhi kumārikā hutvā nibbatti. Tassāpi udayabhaddāti nāmaṃ kariṃsu. Kumāro vayappatto sabbasippānaṃ nipphattiṃ pāpuṇi jātibrahmacārī pana ahosi supinantenapi methunadhammaṃ na jānāti. Nāssa kilesesu cittaṃ allīyi. Rājā puttaṃ abhisiñcitukāmo kumāra idānissa rajjasukhasevanakālo tamevassa dassāmīti sāsanaṃ pesesi. Bodhisatto na mayhaṃ rajjenattho kilesesu me cittaṃ na allīyīti paṭikkhipitvā punappunaṃ vuccamāno rattajambūnudamayaṃ itthīrūpaṃ kāretvā sace evarūpaṃ itthiṃ labhamāno rajjaṃ sampaṭicchissāmīti mātāpitūnaṃ pesesi. Te taṃ suvaṇṇarūpakaṃ sakalajambūdīpaṃ pariharāpetvā tathārūpaṃ itthiṃ alabhantā udayabhaddaṃ alaṅkaritvā tassa santike vasāpesuṃ. Sā taṃ suvaṇṇarūpakaṃ abhibhavitvā aṭṭhāsi. Atha nesaṃ anicchamānānaññeva vemātikabhaginiṃ udayabhaddakumāriṃ aggamahesiṃ katvā bodhisattaṃ abhisiñciṃsu. Te pana dvepi brahmacariyavāsameva vasiṃsu. Aparabhāge mātāpitūnaṃ accayena bodhisatto rajjaṃ kāresi. Ubhopi ekagabbhe vasamānā ca lobhavasena indriyāni bhinditvā aññamaññaṃ na olokesuṃ apica kho pana yo amhesu paṭhamataraṃ kālaṃ karoti so nibbattaṭṭhānato āgantvā asukaṭṭhāne nibbattosmīti ārocetūti saṅkaramakaṃsu. Atha bodhisatto abhisekato sattavassasataccayena kālamakāsi. Añño rājā nāhosi. Udayabhaddāyeva āṇā pavattati. Amaccā rajjaṃ anusāsiṃsu. So bodhisattopi cutikkhaṇe tāvatiṃsabhavane sakkattaṃ patvā yasamahantatāya sattāhaṃ anussarituṃ nāsakkhi. Iti so manussagaṇanāya sattavassasataccayena āvajjitvā udayabhaddaṃ rājadhītaraṃ dhanena vimaṃsitvā sīhanādaṃ nadāpetvā dhammaṃ desetvā saṅkaraṃ mocetvā āgamissāmīti cintesi. Tadā kira manussānaṃ dasavassasahassāyukakālo hoti. Rājadhītāpi taṃ divasaṃ rattibhāge pidahitesu dvāresu ṭhapite ārakkhe sattabhūmikapāsādavaratale alaṅkatasirigabbhe ekikāva niccalā attano sīlaṃ āvajjamānā nisīdi. Atha sakko suvaṇṇamāsakapūraṃ ekaṃ suvaṇṇapātiṃ ādāya gantvā sayanagabbheyeva pātubhavitvā ekamantaṃ nisīdi. Bodhisatto tāya saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha
ekā nisinnā suci saññatūru
pāsādamāruyha aninditaṅgī
yācāmi taṃ kinnaranettacakkhu
imekarattiṃ ubhayo vasemāti.
Tattha sucīti sucivatthanivatthā. Saññatūrūti suṭṭhu ṭhapitaūru iriyāpathaṃ saṇṭhapetvā sucivatthā ekikāva nisinnāsīti vuttaṃ hoti. Aninditaṅgīti pādantato yāva kesaggā aninditasarīrā paramasobhaggappattasarīrā. Kinnaranettacakkhūti tīhi maṇḍalehi pañcahi ca pasādehi upasobhitattā kinnarānaṃ nettasadisehi cakkhūhi samannāgate. Imekarattinti idaṃ ekarattiṃ ajja imasmiṃ alaṅkatasayanagabbhe ekato vaseyyāmāti yācati.
Tato rājadhītā dve gāthā abhāsi
okiṇṇantaraparikkhaṃ daḷhamaṇḍālakoṭṭhakaṃ
rakkhitaṃ khaggahatthehi duppavesamidaṃ puraṃ.
Daharassa yuvino cāpi āgamo ca na vijjati
atha kena nu vaṇṇena saṅgamaṃ icchase mayāti.
Tattha okiṇṇantaraparikkhanti idaṃ dvādasayojanikaṃ surundhanapuraṃ antarantarā udakaparikkhānaṃ kaddamaparikkhānaṃ sukkhaparikkhānañca okiṇṇattā okiṇṇantaraparikkhaṃ. Daḷhamaṇḍālakoṭṭhakanti thirehi addālakehi dvārakoṭṭhakehi ca samannāgataṃ. Khaggahatthehīti āvudhahatthehi dasahi yodhasahassehi rakkhitaṃ. Duppavesamidaṃ puranti idaṃ sakalapuraṃpi tassa anto māpitaṃ mayhaṃ nivāsanapuraṃpi ubhayaṃ kassaci pavisituṃ na sakkā. Āgamo cāti idha imāya velāya taruṇassa vā yobbanappattassa vā thāmasampannayodhassa vā aññassa vā mahantaṃpi paṇṇākāraṃ gahetvā āgacchantassa āgamonāma Natthi. Saṅgamanti atha tvaṃ kena kāraṇena imāya velāya mayā samāgamaṃ icchasīti.
Atha sakko catutthaṃ gāthamāha
yakkhohamasmi kalyāṇi āgatosmi tavantike
tvaṃ maṃ nandassu bhaddante puṇṇakaṃsaṃ dadāmi teti.
Tassattho kalyāṇi sundaradassane ahameko devaputto devatānubhāvena idhāgato tvaṃ ajja maṃ nandassu tosehi ahaṃ te imaṃ suvaṇṇamāsakapuṇṇaṃ suvaṇṇapātiṃ dadāmīti.
Taṃ sutvā rājadhītā pañcamaṃ gāthamāha
devaṃ vā yakkhaṃ athavā manussaṃ
na paṭṭhaye udayaṃ paṭicca aññaṃ
gaccheva tvaṃ yakkha mahānubhāva
mā cassu gantvā punarāvajitthāti.
Tassattho ahaṃ devarāja devaṃ vā yakkhaṃ vā manussaṃ vā udayaṃ atikkamitvā aññaṃ na paṭṭhemi so tvaṃ gaccheva mā idha aṭṭhāsi na me tayā ābhaṭena paṇṇākārena attho gantvāva mā imaṃ ṭhānaṃ punarāvajitthāti.
So tassā sīhanādaṃ sutvā aṭhatvā gatasadiso hutvā tattheva antarahito aṭṭhāsi. So punadivase tāyameva velāyaṃ suvaṇṇamāsakapūraṃ rajaṭapātiṃ ādāya tāya saddhiṃ sallapanto chaṭṭhaṃ gāthamāha
Yā sā ratī uttamā kāmabhoginaṃ
ratīsu sattā visamaṃ caranti
mā taṃ ratiṃ jīyi tuvaṃ sucimhi te
dadāmi te rūpiyakaṃsapūranti.
Tassattho bhadde rājadhīte yā esā kāmabhogīnaṃ sattānaṃ ratīsu methunakāmaratināma uttamā uttamarati yassā ratiyā kāraṇā sattā kāyaduccaritādivisamaṃ caranti taṃ ratiṃ tvaṃ bhadde sucimhi te nāmasamāpi mā jīyi. Ahaṃpi āgacchanto na tucchahattho āgato hīyo suvaṇṇamāsakapūraṃ suvaṇṇapātiṃ āhariṃ ajja rūpiyapāṭiṃ suvaṇṇapūraṃ imaṃ te ahaṃ rūpiyapātiṃ suvaṇṇapūraṃ dadāmīti.
Rājadhītā cintesi ayaṃ kathāsallāpaṃ labhanto punappunaṃ āgamissati nadāni tena saddhiṃ kathessāmīti. Sā kiñci na kathesi. Sakko tassā akathitabhāvaṃ ñatvā tattheva antarahito hutvā punadivase tāya velāya lohapātiṃ kahāpaṇapūraṃ ādāya bhaddaṃ tvaṃ maṃ kāmaratiyā santappehi imaṃ te kahāpaṇapūraṃ lohapātiṃ dassāmīti āha. Taṃ divasaṃ rājadhītā sattamaṃ gāthamāha
nāriṃ naro nijjhapayaṃ dhanena
ukkaṃsatī yattha karoti channaṃ
vipaccanīko tava devadhammo
paccakkhato thokatarena esīti.
Tassattho bho purisa tvaṃ jaḷo naro hi nāma nāriṃ kilesaratikāraṇā dhanena nijjhāpayaṃ nijjhāpento saññāpento yattha nāriyā chandaṃ karoti taṃ ukkaṃsati vaṇṇetvā thometvā bahutarena dhanena palobheti tuyhaṃ paneso devasabhāvo vipaccaniko tvaṃ hi mayā paccakkhato thokatarena esi paṭhamadivase suvaṇṇapūraṃ suvaṇṇapātiṃ āharitvā dutiyadivase suvaṇṇapūraṃ rajaṭapātiṃ tatiyadivase kahāpaṇapūraṃ lohapātiṃ āharasīti.
Taṃ sutvā sakko bhadde rājakumāri ahaṃ chekavāṇijo niratthakena atthaṃ na nāsemi sace tvaṃ āyunā vā vaṇṇena vā vaḍḍheyyāsi ahaṃ te paṇṇākāraṃ vaḍḍhetvā āhareyyaṃ tvaṃ pana parihāpeseva tenāhaṃpi dhanaṃ parihāpemīti vatvā tisso gāthā abhāsi
āyu ca vaṇṇo ca manussaloke
nihiyyati manujānaṃ sugatte
teneva vaṇṇena dhanaṃpi tuyhaṃ
nihiyyati jiṇṇatarāsi ajja.
Evaṃ me pekkhamānassa rājaputti yasassini
hāyateva tato vaṇṇo ahorattānamaccaye.
Imināva tvaṃ vayasā rājaputti sumedhase
brahmacariyaṃ careyyāsi bhiyyo vaṇṇavatī siyāti. Tattha nihiyyatīti manussānaṃ pana parissāvane āsittaudakaṃ viya Parihāyati. Manussalokasmimhi sattā jīvitena vaṇṇena cakkhupasādādīhi dine dine parihāyanteva. Jiṇṇatarāsīti mama paṭhamaṃ āgatadivase pavattaṃ hi te āyu hīyodivasaṃ na pāpuṇi kudhāriyā chinnaṃ viya tattheva nirujjhi hīyo pavattaṃpī ajjadivasaṃ na pāpuṇi hīyova kudhāriyā chinnaṃ viya tattheva nirujjhi tasmā ajja jiṇṇatarāsi rājā. Evaṃ meti hīyova passato ajjeva pana mayhaṃ evaṃ pekkhamānasseva hāyateva tato vaṇṇo. Ahorattānamaccayeti ito paṭṭhāya rattindivesu vītivattesu ahorattānaṃ accaye apaṇṇattikabhāvameva bhavissatīti dasseti. Imināvāti tasmā bhadde sace tvaṃ imināva vayena imasmiṃ suvaṇṇavaṇṇe sarīre jarāya avilutteyeva seṭṭhacariyaṃ careyyāsi pabbajitvā samaṇadhammaṃ kareyyāsīti. Bhiyyo vaṇṇavatī siyāti atirekataravaṇṇiṃ bhaveyyāsīti.
Tato rājadhītā itaraṃ gāthamāha
devā na jīranti yathā manussā
gattesu tesaṃ valiyo na honti
pucchāmi taṃ yakkha mahānubhāvaṃ
kathannu devāna sarīradehoti.
Tattha sarīradehoti sarīrasaṅkhāto deho devānaṃ sarīraṃ kathaṃ na jīrati idaṃ ahaṃ taṃ pucchāmīti vadati.
Athassā kathento sakko itaraṃ gāthamāha
Devā na jīranti yathā manussā
gattesu tesaṃ valiyo na honti
suve suve bhiyyatarova tesaṃ
dibbo ca vaṇṇo vipulā ca bhogāti.
Tattha yathā manussāti yathā manussā jīrantā rūpena vaṇṇena bhogena cakkhupasādādīhi jīranti na evaṃ devā tesaṃ hi gattesu valliyopi na santi maṭṭhakāñcanamattavaṇṇameva sarīraṃ hoti. Suve suveti divase divase. Bhiyyatarovāti atirekatarova tesaṃ dibbo ca vaṇṇo vipulā ca bhogā honti. Manussesu hi rūpaparihāni ciraṃ jātabhāvassa sakkhi devesu atirekarūpasampatti ca atirekaparivārasampatti ca. Evaṃ aparihānadhammonāmesa devaloko tasmā tvaṃ jaraṃ appatvāva nikkhamitvā pabbaja evaṃ parihāniyasabhāvā manussalokā cavitvā aparihāniyasabhāvaṃ evarūpaṃ devalokaṃ gamissasīti.
Sā devalokassa vaṇṇaṃ sutvā tassa gamanamaggaṃ pucchantī itaraṃ gāthamāha
kiṃsūdha bhītā janatā anekā
maggo ca nekāyatanappavutto
pucchāmi taṃ yakkha mahānubhāva
kattha ṭhito paralokaṃ na bhāyeti.
Tattha kiṃsūdha bhītāti devarāja ayaṃ khattiyādibhedā janatā anekā kiṃ bhītā kassa bhayena parihāniyasabhāvā manussalokā devalokaṃ na Gacchātīti pucchati. Maggoti devalokagāmimaggo. Idha pana kinti āharitvā koti pucchā kattabbā. Ayaṃ hetthattho anekatitthāyatana- vasena paṇḍitehi pavutto devalokamaggova ko kataroti vutto hoti. Kattha ṭhitoti paralokaṃ gacchanto katarasmiṃ magge ṭhito na bhāyatīti.
Athassā kathento sakko itaraṃ gāthamāha
vācaṃ manañca paṇidhāya sammā
kāyena pāpāni akubbamāno
bahunnapānaṃ gharamāvasanto
saddho mudū saṃvibhāgī vadaññū
saṅgāhako sakhilo saṇhavāco
ettha ṭhito paralokaṃ na bhāyeti.
Tassattho bhadde yo vācaṃ manañca sammā ṭhapetvā kāyenapi pāpāni akaronto ime dasa kusalakammapathe samādāya pavattanto bahuannapāne pahutadeyyadhamme ghare vasanto dānassa vipāko atthīti saddhāya samannāgato muducitto dānasaṃvibhāgatāya saṃvibhāgī pabbajitā bhikkhāya caramānā vadanti tesaṃ paccayadānajānanato imassa vādassa jānanato vadaññū catūhi saṅgahavatthūhi saṅgāhako piyabhāṇitāya sakhilo atthavacanatāya saṇhavāco ettha ettake guṇarāsimhi ṭhito paralokaṃ gacchanto na bhāyatīti.
Tato rājadhītā tassa vacanaṃ sutvā thutiṃ karontī itaraṃ gāthamāha
Anussāsasi maṃ yakkha yathā mātā yathā pitā
uḷāravaṇṇa pucchāmi konu tvamasi subrahāti.
Tassattho yathā mātāpitaro puttake anusāsenti tathā maṃ anusāsati. Uḷāravaṇṇa sobhaggappattarūpādhāraka konusi tvaṃ evaṃ accuggatasarīroti.
Tato bodhisatto itaraṃ gāthamāha
udayohamasmi kalyāṇi saṅkaratthāyidhāgato
āmanta kho taṃ gacchāmi muttosmi tava saṅkarāti.
Tassattho kalyāṇadassane ahaṃ purimabhave tava sāmiko udayonāma tāvatiṃsabhavane sakko hutvā nibbatto idhāgacchanto na kilesavasenāgato taṃ vimaṃsitvā pana saṅkaraṃ mocessāmīti saṅkaratthāya pubbe saṅkarassa katattā āgatosmi idāni taṃ āmantetvā gacchāmi muttosmi tava saṅkarāti.
Rājadhītā assāsetvā sāmi tvaṃ udayabhaddarājāti assudhārāya pavattamānāya ahaṃ tumhehi vinā vasituṃ na sakkomi yathā tumhākaṃ santike vasāmi tathā maṃ anusāsathāti vatvā itaraṃ gāthamāha
sace kho tvaṃ udayosi saṅkaratthāyidhāgato
anusāsa maṃ rājaputta yathāssu puna saṅgamoti.
Atha naṃ anusāsanto mahāsatto catasso gāthā abhāsi
Adhipatati vayo khaṇo tatheva
ṭhānaṃ natthi dhuvaṃ cavanti sattā
parijīyati adhuvaṃ sarīraṃ
udaye mā pamādaṃ carassu dhammaṃ.
Kasiṇā paṭhavī dhanassa pūrā
ekasseva siyā anaññadheyyā
taṃ vā vijahati avītarāgo
udaye mā pamādaṃ carassu dhammaṃ.
Mātā pitā ca bhātaro
sāmiko sadhanena hoti
te vāpi jahanti aññamaññaṃ
udaye mā pamādaṃ carassu dhammaṃ.
Kāyo parabhojananti ñatvā
saṃsāre sugatī ca duggatī ca
itaravāsoti jānitvā
udaye mā pamādaṃ carassu dhammanti.
Tattha adhipatatīti ativiya patati siṅghaṃ atikkamati. Vayoti paṭhamavayāditividhopi. Khaṇo tathevāti uppādaṭhitibhaṅgakkhaṇopi tatheva adhipatatīti ubhayenāpi bhinno imesaṃ sattānaṃ āyusaṅkhāronāma siṅghasotā nadī viya ativattanto siṅghaṃ atikkamatīti dasseti. Ṭhānaṃ natthīti uppannā saṅkhārā abhijjitvā tiṭṭhantīti patthanāyapi Tesaṃ ṭhānaṃnāma natthi dhuvaṃ ekaṃseneva buddhaṃ bhagavantaṃ ādiṃ katvā sabbepi sattā cavanti dhuvaṃ maraṇaṃ adhuvaṃ jīvitanti evaṃ maraṇassatiṃ bhāvehīti dīpeti. Parijīyatīti idaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ jīrateva evaṃ jānāhīti. Mā pamādanti tasmā tvaṃ udayabhadde mā pamādaṃ āpajja appamattā hutvā dasakusalakammapathaṃ dhammaṃ carāhīti. Kasiṇāti sakalā. Ekassevāti yadi ekasseva rañño tasmiṃ ekasmiṃyeva atītānāgatāpi hoti. Taṃ vā vijahati avītarāgoti taṇhāvasiko puggalo ettakenāpi yasena atitto maraṇakāle avītarāgova taṃ vijahati evaṃ taṇhāya apūraṇīyabhāvaṃ jānāhīti dīpeti. Tevāpīti mātā puttaṃ putto mātaraṃ pitā puttaṃ putto pitaraṃ bhariyā sāmikaṃ sāmiko bhariyanti ete aññamaññaṃ pajahanti nānā honti evaṃ sattānaṃ vinābhāvaṃ jānāhīti dīpeti. Parabhojananti vividhānaṃ kākādīnaṃ parasattānaṃ bhojanaṃ. Itaravāsoti yā esā imasmiṃ saṃsāre manussabhūtā sugati ca tiracchānabhūtā duggati ca etaṃ ubhayaṃpi itaravāsoti jānitvā mā pamādaṃ carassu dhammaṃ imesaṃ sattānaṃ nānāṭhānato āgantvā ekaṭṭhāne samāgamo paritto ime sattā appakameva kālaṃ ekato vasanti tasmā appamattā hohīti evaṃ mahāsatto tassā ovādaṃ adāsi.
Sāpi tassa dhammakathāya pasīditvā thutiṃ karontī osānagāthamāha
Sādhu bhāsati yaṃ yakkho appaṃ maccāna jīvitaṃ
kasirañca parittañca tañca dukkhena saṃyutaṃ
sāhaṃ ekā pabbajissāmi hitvā kāsaṃ surundhananti.
Tattha sādhūti sundaraṃ. Appaṃ maccānajīvitanti bhāsamāno ayaṃ devarājā sādhu bhāsati kiṃkāraṇā idañca kasirañca dukkhaṃ assādarahitaṃ parittañca na bahukaṃ ittarakālaṃ sace hi kasirampi samānaṃ dīghakālaṃ pavatteyya parittakampi ca samānaṃ sukhaṃ bhaveyya idaṃ pana kasirañceva parittañca sakalena vaṭṭadukkhena saṃyuttaṃ sannihitaṃ. Sāhanti sā ahaṃ. Surundhananti surundhananagarañca kāsikaraṭṭhañca chaḍḍetvā ekikā pabbajissāmīti āha.
Bodhisatto tassā ovādaṃ datvā sakaṭṭhānameva gato. Sāpi punadivase amacce rajjaṃ paṭicchāpetvā antonagareyeva rammaṇīye uyyāne isipabbajjaṃ pabbajitvā dhammaṃ caritvā āyupariyosāne tāvatiṃsabhavane bodhisattassa pādaparicārikā hutvā nibbatti.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi (saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi) tadā rājadhītā rāhulamātā ahosi. Sakko pana ahamevāti.
Udayajātakaṃ catutthaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗