สมุททวาณิชชาดก
ว่าด้วยพ่อค้าทางสมุทร
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๖๒๕ · บรรทัด ๖๔๔๘ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดา เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภความที่พระเทวทัตพาสกุล ๕๐๐ เข้าไปในนรก ตรัสเรื่องนี้มีคำเริ่มต้นว่า กสนฺติ วปนฺติ เต ชนา ดังนี้.
เรื่องพิสดารมีว่า พระเทวทัตนั้น ครั้นพระอัครสาวกพาบริษัทหลีกไปแล้ว ไม่สามารถจะอดกลั้นความโศกได้ เมื่อเลือดอุ่นกระอักออกมาจากปากถูกเวทนาอันมีกำลังบีบคั้น หวนระลึกถึงพระคุณของพระตถาคตเจ้า คิดว่าเราคนเดียวคิดทำลายล้างพระตถาคตเจ้า แต่พระศาสดามิได้มีจิตคิดร้ายในเราเลย แม้พระเถระเจ้า ๘๐ องค์ ก็มิได้มีอาฆาตในเราเลย เราเองต้องไร้ที่พึ่งบัดนี้ ด้วยกรรมที่เรากระทำ พระศาสดาเล่าก็ทรงทอดทิ้งเราเสีย พระมหาเถระทั้งหลายเล่าก็ทอดทิ้งเราแล้ว พระราหุลเถระ ญาติผู้ประเสริฐเล่าก็ทอดทิ้งบ้างถึงศากยราชสกุล ก็พากันทอดทิ้งเราเสีย เราต้องไปกราบทูลขอขมากะพระศาสดาแล้วให้สัญญาแก่บริษัท ให้ช่วยหามตนไปด้วยเตียงค้างคืนค้างแรมไป จนลุถึงแคว้นโกศล พระอานนทเถระเจ้า กราบทูลแด่พระศาสดาว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข่าวว่าพระเทวทัตกำลังเดินทางมาเพื่อให้พระองค์ทรงอดโทษ ตรัสว่าดูก่อนอานนท์ เทวทัตจักไม่ได้เห็นเรา ครั้งนั้น เมื่อพระเทวทัตบรรลุถึงประตูพระนครสาวัตถี พระเถรเจ้ากราบทูลอีก แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า ก็ทรงมีพระดำรัสอย่างนั้นทีเดียว เมื่อพระเทวทัตมาถึงที่ใกล้สระโบกขรณีเชตวันใกล้ประตูพระวิหารเชตวัน บาปกรรมก็ถึงที่สุด ความร้อนบังเกิดขึ้นในร่างกายพระเทวทัตปรารถนาจะอาบน้ำ ดื่มน้ำ จึงกล่าวว่า ผู้มีอายุทั้งหลายให้เราลงจากเตียงเถิด เราจักดื่มน้ำ พอพระเทวทัตนั้น ก้าวลงเหยียบแผ่นดินเท่านั้นยังไม่ทันจะได้สมใจปองเลย มหาปฐพีได้แหวกช่องให้ ทันใดนั้นเอง เปลวเพลิงจากอเวจีก็พวยพุ่งขึ้นโอบอุ้มเอาตัวไป พระเทวทัตนั้นคิดว่า บาปกรรมของเราถึงที่สุดกันแล้ว หวนรำลึกถึงพระคุณของพระตถาคตเจ้า ดำรงในสรณะด้วยคาถานี้ว่า
ข้าพเจ้าขอถึงพระพุทธเจ้า ผู้เป็นบุคคลเลิศ เป็นเทพยิ่งกว่าเทพ เป็นสารีแห่งคนที่ควรฝึก มี พระจักษุเห็นรอบด้าน ทรงบุญลักษณ์นับร้อยพระองค์
นั้น ด้วยลมปราณกับกระดูกทั้งหลายเหล่านี้ ดังนี้ได้บ่ายหน้าไปอเวจี ก็แลสกุลอุปัฏฐากของพระเทวทัต นั้นได้มีถึง ๕๐๐ ตระกูล. แม้ตระกูลเหล่านั้นพากันเข้าข้างพระเทวทัตนั้นด่าพระทศพล พากันไปในอเวจีทั้งนั้นเลย. พระเทวทัตนั้นชักจูงตระกูล ๕๐๐ ไปไว้ในนรกอเวจีด้วยประการฉะนี้.
ครั้นวันหนึ่ง พวกภิกษุพากันยกเรื่องขึ้นสนทนาในธรรมสภาว่า ผู้มีอายุทั้งหลาย เทวทัตคนบาป ผูกความโกรธอันมิใช่ฐานะ ในพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะหมกมุ่นในลาภสักการะ ไม่มองดูภัยในอนาคตเลย ต้องบ่ายหน้าไปสู่อเวจีกับสกุลทั้ง ๕๐๐ พระศาสดาเสด็จมาถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเมื่อกี้พวกเธอประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไรกัน ครั้นพากันกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น ที่เทวทัตหมกมุ่นในลาภและสักการะ ไม่มองดูภัยในอนาคต แม้ในกาลก่อน ก็ไม่มองดูภัยในอนาคต ถึงความพินาศใหญ่หลวงกับพรรคพวก เพราะแสวงหาความสุขเฉพาะหน้าดังนี้ แล้วทรงนำอดีตนิทานมาดังต่อไปนี้.
ในอดีตกาล ครั้นพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติในพระนครพาราณสี ณ ที่อันไม่ไกลจากพระนครพาราณสีได้มีบ้านช่างไม้หมู่ใหญ่ มีครอบครัวอาศัยอยู่พันครอบครัว ในที่นั้นพวกช่างไม้พากันกล่าวว่า พวกข้าพเจ้าจักกระทำเตียงให้แก่พวกท่าน จักกระทำตั่ง จักกระทำเรือนให้พวกท่าน ต่างกู้หนี้เป็นอันมากจากมือของฝูงคน แล้วไม่อาจจะทำอะไร ๆ ได้เลย ฝูงคนพากันทวงพากันเร่งเร้า กะพวกช่างไม้ที่พบเข้า ๆ พวกนั้นถูกพวกคนที่เป็นเจ้าหนี้เร่งรัดหนักเข้า พูดกันว่า พวกเราพากันไปต่างประเทศ ไปอยู่เสีย ณ ที่ใดที่หนึ่งเถอะชวนกันเข้าป่าตัดไม้ต่อเรือขนาดใหญ่ เข็นลงน้ำนำมาจอดไว้ในที่กึ่งโยชน์กับ๑ คาวุตจากบ้าน ถึงเวลากลางคืนพากันมาบ้านรับลูกเมียไปสู่ที่เรือจอด พากันขึ้นสู่เรือนั้น แล่นเข้ามหาสมุทรไปโดยลำดับ เมื่อเที่ยวไปด้วยอำนาจลม พากันบรรลุเกาะแห่งหนึ่งท่ามกลางมหาสมุทร ก็แลในเกาะนั้น ผลาผลต่าง ๆ หลายอย่าง มีข้าวสาลี อ้อย กล้วย มะม่วง ข้าว ขนุน ตาล มะพร้าว เกิดเองทั้งนั้น มีอยู่ อนึ่งเล่ายังมีบุรุษเรืออับปางคนหนึ่ง ไปถึงเกาะนั้นก่อน บริโภคข้าวสาลี เคี้ยวกินอ้อยเป็นต้น มีร่างกายอ้วนท้วนเปลือยกาย มีผมและหนวดงอกงาม พำนักอยู่ที่เกาะนั้น ครั้งนั้น พวกช่างไม้แม้นั้น คิดกันว่า ถ้าเกาะนี้จักมีรากษสคุ้มครอง พวกเราแม้ทั้งหมดจะพากันถึงความพินาศ พวกเราต้องสำรวจดูมันก่อน ทีนั้นบุรุษ ๗-๘ คนที่กล้า มีกำลัง ผูกสอดอาวุธครบ ๕ประการ จึงไปสำรวจเกาะ ขณะนั้นบุรุษนั้นบริโภคอาหารเช้าแล้ว ดื่มน้ำอ้อยแสนสุขสบาย นอนหงายในร่มอันเย็นเหนือพื้นทรายเช่นกับแผ่นเงิน ในประเทศอันน่ารื่นรมย์ เมื่อจะขับเพลงว่า ชาวชมพูทวีปพากันไถ พากันหว่านยังไม่ได้สุขเช่นนี้เลย เกาะน้อยของเรานี้เท่านั้นประเสริฐกว่าชมพูทวีป เปล่งอุทานนี้. ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายเมื่อจะทรงแสดงว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษเปล่งอุทานนี้ แล้วตรัสพระปฐมคาถาว่า
ชนทั้งหลายพากันไถ พากันหว่าน เป็นมนุษย์ ผู้ต้องเลี้ยงชีพด้วยผลการงาน ไม่ถึงส่วนหนึ่งแห่งเกาะ อันนี้ เกาะของเรานี้แหละดีว่าชมพูทวีป.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เต ชนา คือชนชาวชมพูทวีป. บทว่า กมฺมผลูปชีวิโน ความว่า เป็นสัตว์ที่ต้องเลี้ยงชีพอาศัยผลแห่งกรรมต่าง ๆ.
ลำดับนั้น พวกคนที่สำรวจเกาะเหล่านั้น ฟังเสียงเพลงขับของเขาพูดกันว่า ที่พวกเราได้ยินดูเหมือนเสียงคน ต้องรู้เสียงนั้นให้ได้นะ พากันเดินตามกระแสเสียง เห็นบุรุษนั้นพากันกลัวว่าต้องเป็นยักษ์ ต่างสอดลูกศรฝ่ายบุรุษนั้นเล่า เห็นคนเหล่านั้นด้วยความกลัวจะฆ่าคนเสีย วิงวอนว่า นายเอ๋ยฉันไม่ใช่ยักษ์ดอกจ้า ฉันเป็นบุรุษโปรดให้ชีวิตทานแก่ฉันเถิด ครั้นพวกนั้นกล่าวว่า ธรรมดาคนจะเป็นคนเปลือยอย่างเจ้าไม่มีเลย อ้อนวอนซ้ำแล้วซ้ำเล่า ให้พวกนั้นรู้ความที่ตนเป็นมนุษย์จนได้ พวกนั้นพากันเข้าไปหาบุรุษนั้น ทำสัมโมทนียกถาแล้ว ถามถึงเรื่องที่บุรุษนั้นมาในเกาะนั้น แม้เขาก็เล่าเรื่องทั้งปวงแก่พวกนั้น แล้วกล่าวว่า พวกท่านพากันมา ณ ที่นี้ด้วยบุญสมบัติของตน เกาะนี้เป็นเกาะอุดม ในเกาะนี้คนไม่ต้องทำการงานด้วยมือตนเลย ก็พากันเป็นอยู่ได้ ข้าวสาลีเกิดเอง และอ้อยเป็นต้นในเกาะนี้ไม่มีที่สิ้นสุดเลย เพราะเหตุนั้น เชิญพวกท่านอยู่กันอย่างไม่ต้องกระวนกระวายใจเถิด พวกเหล่านั้นต่างถามว่า ก็แม้อันตรายอย่างอื่นจะไม่มีแก่พวกเราผู้อยู่ในเกาะนี้บ้างหรือ ตอบว่า ภัยอย่างอื่นน่ะไม่มีดอกในเกาะนี้ แต่ว่าเกาะนี้อมนุษย์ครอบครอง พวกอมนุษย์เห็นอุจจาระ และปัสสาวะของพวกท่านแล้วพึงโกรธได้ เหตุนั้นเมื่อจะถ่ายอุจจาระปัสสาวะ พึงขุดทรายแล้วก็กลบเสียด้วยทราย ภัยในเกาะนี้มีเพียงเท่านี้อย่างอื่นไม่มี พวกท่านพึงพากันไม่ประมาทเป็นนิตย์เทอญ พวกนั้นเข้าอาศัยอยู่ในเกาะนั้น ก็ในพันครอบครัวนั้น ได้มีช่างไม้ ๒ คนเป็นหัวหน้าคนละ ๕๐๐ ครอบครัว ในหัวหน้าทั้งสองนั้น คนหนึ่งเป็นพาลหมกมุ่นในรส คนหนึ่งเป็นบัณฑิตไม่หมกมุ่นในรสทั้งหลาย ในกาลต่อมา ครอบครัวเหล่านั้นแม้ทั้งหมด ต่างอยู่กันอย่างสบายในเกาะนั้น พากันมีร่างกายอ้วนพี คิดกันว่า สุราของพวกเราห่างเหินนักล่ะ พวกเราพากันกระทำเมรัยด้วยน้ำอ้อยดื่มกันเถอะ พวกนั้นช่วยกันทำเมรัยดื่ม พากันร้องรำเล่นประมาทไปด้วยอำนาจที่เมามัน ถ่ายอุจจาระและปัสสาวะไว้ในที่นั้นแล้วไม่กลบกระทำเกาะให้สกปรกปฏิกูล ฝูงเทวดาโกรธว่า คนพวกนี้พากันทำสนามเล่นของเราให้สกปรก คิดกันว่า ต้องให้น้ำทะเลท่วมท้นขึ้นทำการล้างเกาะเสียเถอะพากันกำหนดวันไว้ว่า วันนี้เป็นกาฬปักษ์ และสมาคมของพวกเราก็ถูกทำลายเสียแล้วในวันนี้ ในวันเพ็ญอุโบสถ วันที่ ๑๕ จากวันนี้ เวลาดวงจันทร์ขึ้นแล้วพวกเราต้องให้น้ำทะเลท่วมฆ่าพวกนี้เสียให้หมดเลยคราวนี้ ครั้งนั้นในกลุ่มแห่งเทวดาเหล่านั้น เทพบุตรองค์หนึ่งเป็นผู้ทรงธรรม สงสารว่า พวกเหล่านี้จงอย่าพินาศไปทั้ง ๆ ที่เราเห็นอยู่เลย เมื่อคนเหล่านั้นบริโภคอาหารเย็น นั่งสนทนากันสบายที่ประตูเรือน ประดับกายด้วยอาภรณ์ทั้งปวง กระทำเกาะทั้งหมดให้สว่างเป็นอันเดียวกัน ยืนอยู่บนอากาศทางทิศเหนือ กล่าวว่า ช่างไม้พ่อเอ่ย ฝูงเทวดาพากันโกรธพวกท่าน อย่าพากันอยู่ ณ ที่นี้เลย ก็ล่วงไปกึ่งเดือนแต่วันนี้ พวกเทวดาจักให้น้ำทะเลท่วมฆ่าพวกท่านเสียทั้งหมดทีเดียวพวกท่านจงพากันออกจากเกาะนี้หนีไปเสียเถิด กล่าวคาถาที่ ๒ ว่า
ในวันพระจันทร์เพ็ญ ทะเลจักมีคลื่นจัดจะท่วม เกาะใหญ่นี้ให้จมลง คลื่นทะเลอย่าฆ่าท่านทั้งหลาย เสียเลย ท่านทั้งหลายจงพากันไปหาที่พึ่งอาศัยที่อื่น เถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปาวสํ คือนองเข้าไป ได้แก่ ท่วมท้นเกาะนี้. บทว่า มา โว วธิ ความว่า คลื่นแห่งสาครนั้นอย่าได้กำจัดพวกท่านเสียเลยนะ.
เทพบุตรนั้นให้โอวาทแก่พวกนั้นอย่างนี้แล้ว ก็ไปสู่สถานของตนทันที เมื่อเทพบุตรองค์นั้นไปแล้ว เทพบุตรอีกองค์หนึ่งเหี้ยมโหด กักขฬะ คิดว่าพวกนี้พึงเชื่อถือถ้อยคำของเทพบุตรองค์นี้พากันหนีไปเสีย เราต้องการห้ามการไปของพวกนั้นไว้ ต้องให้ถึงความพินาศทั้งหมดเลย ประดับด้วยอลังการอันเป็นทิพย์ กระทำบ้านทั้งหมดให้สว่างเป็นอันเดียวกัน มายืนอยู่ในอากาศทางทิศทักษิณ ถามว่า เทพบุตรองค์หนึ่งมาที่นี่หรือ ครั้นพวกนั้นตอบว่ามาเจ้าข้า กล่าวว่า เขาพูดอะไรกะเธอเล่า เมื่อพวกนั้นพากันตอบว่า เรื่องนี้เจ้าข้า กล่าวว่า เขาไม่อยากให้พวกเธออยู่ที่นี่หรือ พูดด้วยความเคียดแค้น พวกเธอไม่ต้องไปที่อื่นดอก พากันอยู่ที่นี่เช่นเดิมเถิด ได้กล่าวคาถาสองคาถาว่า
คลื่นทะเลจะไม่เกิดท่วมเกาะใหญ่นี้ เหตุอันนั้น เราเห็นแล้ว ด้วยนิมิตเป็นอันมาก ท่านทั้งหลายอย่า กลัวเลย จะเศร้าโศกทำไม จงเบิกบานใจเถิด. ท่านทั้งหลายจงอยู่ยึดครองเกาะใหญ่นี้ อันมี อาหารเพียงพอ มีข้าวและน้ำมากมายเป็นที่อยู่อาศัย เถิด เราไม่มองเห็นภัยอันใดอันหนึ่ง ซึ่งจะเกิดมีแก่ ท่านทั้งหลายเลย ท่านทั้งหลายจงเบิกบานใจอยู่ด้วย บุตรหลานเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า น ชาตยํ ตัดเป็น น ชาตุ อยํ. บทว่ามาเภถ แปลว่า อย่ากลัวเลย. บทว่า ปโมทถโวฺห ความว่า ท่านทั้งหลายจงพากันบันเทิง เกิดปีติโสมนัส. บทว่า อาปุตฺตปุตฺเตหิ ความว่า จงเบิกบานใจ ชั่วลูกชั่วหลานเถิด ในที่นี้ย่อมไม่มีภัยแก่พวกท่าน. เทพบุตรนั้นปลอบโยนพวกเหล่านั้นด้วยคาถาสองคาถาเหล่านี้แล้วหลีกไป. ในเวลาที่เทพบุตรนั้นกลับไปแล้ว ช่างไม้ที่เป็นพาลฟังถ้อยคำของเทพบุตร ผู้ดำรงในความไม่เชื่อถือ ก็ตักเตือนช่างพวกที่เหลือว่า ชาวเราเอ๋ย เชิญฟังคำของข้าพเจ้าแล้วกล่าวคาถาที่ ๕ ว่า
เทพบุตรในทิศทักษิณนี้ ย่อมคัดค้านความเกษม สำราญ ถ้อยคำของเทพบุตรนั้นเป็นคำจริง เทพบุตร ในทิศอุดรไม่รู้แจ้งภัย ท่านทั้งหลายอย่ากลัวเลย จะ เศร้าโศกไปทำไม จงเบิกบานใจเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทกฺขิณสฺสํ แปลว่า ในทิศทักษิณ. อีกอย่างหนึ่ง บาลีก็อย่างนี้เหมือนกัน.
พวกช่างไม้ ๕๐๐ ผู้หมกมุ่นในรส ฟังคำนั้นแล้วเชื่อถือถ้อยคำของช่างไม้พาลชนนั้น. ฝ่ายช่างไม้บัณฑิตอีกคนหนึ่ง ไม่ยอมเชื่อถือถ้อยคำของช่างไม้นั้น เรียกช่างไม้เหล่านั้นมา ได้กล่าวคาถา ๔ คาถาว่า
เทพยดาเหล่านี้ ย่อมกล่าวผิดกันอย่างไร เทวดา ตนหนึ่งกล่าวว่าจะมีภัย ตนหนึ่งกล่าวว่าปลอดภัย ดัง เราขอเตือน ท่านทั้งหลายจงฟังถ้อยคำของเราเถิด เรา ทั้งหมดอย่าฉิบหายเสียเร็วพลันเลย. เราทั้งปวง จงมาช่วยกันทำเรือใหญ่ให้มั่นคงติด เครื่องยนต์ไว้พร้อมสรรพ ถ้าเทพบุตรในทิศทักษิณ พูดจริง เทพบุตรในทิศอุดรก็พูดค้านเปล่า ๆ. เมื่ออันตรายเกิดมีขึ้น เรือของพวกเรานั้นก็จัก ไม่เสียหาย อนึ่ง เราจะไม่ละทิ้งเกาะนี้ ถ้าหากว่าเทพบุตรในทิศอุดรพูดจริง เทพบุตรในทิศทักษิณก็พูด ค้านเปล่า ๆ. เราทุกคนพึงขึ้นสู่เรือนั้นทันที ข้ามไปถึงฝั่งโน้น โดยสวัสดีอย่างนี้ พวกเราไม่พึงเชื่อถือง่าย ๆ ว่าคำจริง โดยคำแรก ไม่พึงเชื่อถือโดยง่าย ๆ ซึ่งถ้อยคำที่ เทพบุตรกล่าวแล้วในภายหลังว่าเป็นจริง นรชนใด ในโลกนี้ เลือกถือเอาส่วนกลางไว้ได้ นรชนนั้นย่อม เข้าถึงฐานะอันประเสริฐ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วิปฺปวทนฺติ ความว่า กล่าวแย้งกันและกัน. บทว่า ลหุํ เป็นบทแสดงถึงความก่อน. บทว่า โทณึ คือเป็นเรือขนาดใหญ่ลึก. บทว่า สพฺพยนฺตูปปนฺนํ คือประกอบไปด้วยเครื่องยนต์มีสายลการและถ่อเป็นต้นทุกๆ อย่าง. บทว่า สา เจว โน โหหีติ อาปทตฺถ ความว่า เรือนั้นของพวกเรา เมื่ออันตรายเกิดขึ้นแต่ในภายหลัง ก็มิใช่จักไม่เป็นประโยชน์ และพวกเราก็ไม่ต้องทิ้งเกาะนี้. บทว่า ตเรมุ แปลว่า พากันข้ามไป. บทว่า น เว สุคณฺหํ คือ เป็นอันว่าพวกเรามิได้เชื่อถือโดยง่ายโดยส่วนเดียว. บทว่า เสฏฺํ คือสูงสุด แน่นอน แท้จริง. บทว่า กนิฏฺํ ความว่า เทียบกับคำก่อนแล้วก็เป็นคำหลัง จึงชื่อว่าคำภายหลัง. แม้ในคำนี้ก็ประกอบในข้อที่จะคล้อยตามคำว่า เป็นอันพวกเราไม่เชื่อถือง่าย ๆ ดุจกัน. ท่านอธิบายคำนี้ไว้ว่า ดูก่อนพวกช่างไม้ผู้เจริญ คำที่เทพบุตรองค์ก่อนองค์ใดองค์หนึ่งกล่าวแล้ว พวกเรามิได้เชื่อถือง่าย ๆ ว่า คำนี้เท่านั้นประเสริฐแน่นอนจริงจังเสียทีเดียว. ก็และคำนั้นฉันใด แม้คำอันเป็นภายหลัง คือคำที่เทพบุตรกล่าวทีหลังก็ฉันนั้น พวกเรามิได้เชื่อถือว่า คำนี้เท่านั้นประเสริฐเที่ยงแท้จริงจัง. ก็แต่ว่าคำใดถึงคลองแห่งโสตวิสัย บุรุษผู้เป็นบัณฑิตแห่งโลกนี้ถือเอาคำอันมาปรากฏนั้น แล้วเลือกเป็นคำก่อนและคำหลัง คือเลือกสรรพิจารณาเพ่งใกล้ชิด ย่อมถือเอาส่วนกลางได้ คือ ข้อใดเที่ยงแท้จริงจังเป็นตัวยั่งยืน ย่อมยึดเอาข้อนั้นนั่นแลทำให้ประจักษ์ได้. บทว่า สเว น เสฏฺมุเปติ านํ ความว่า นรชนนั้นย่อมเข้าถึง บรรลุ ประสบ กลับได้ฐานะอันสูงสุด.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๑๓๓–๑๔๓ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ทวาทสนิบาตชาดก ๗๒ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๗๒ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
3 Samuddavāṇijajātakaṃ.
Kasanti vapanti te janāti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattassa pañcakulasatāni gahetvā niraye paviṭṭhabhāvaṃ ārabbha kathesi.
So hi aggasāvakesu parisaṃ gahetvā pakkantesu sokaṃ saṇṭhāretuṃ asakkonto uṇhalohite mukhato nikkhamante balavavedanāpīḷito tathāgatassa guṇaṃ anussaritvā ahameva tathāgatassa anatthaṃ cintesiṃ satthu pana mayi pāpacittaṃnāma natthi asītimahātherānaṃpi mayi āghātonāma natthi mayākatakammena ahameva idāni anātho jāto satthārāpimhi vissaṭṭho mahātherehipi ñātiseṭṭhena Rāhulatherenapi sākyarājakulehipi gantvā satthāraṃ khamāpessāmīti parisāya saññaṃ datvā attānaṃ mañcakena gāhāpetvā rattiṃ rattiṃ gacchanto kosalaraṭṭhaṃ sampāpuṇi. Ānandatthero satthu ārocesi devadatto kira bhante tumhe khamāpetuṃ āgacchatīti. Ānanda devadatto mama dassanaṃ na labhissatīti. Atha tasmiṃ sāvatthīnagaradvāraṃ sampatte puna thero ārocesi. Bhagavāpi tatheva avacasi. Tassa jetavanadvāre jetavanapokkharaṇīsamīpaṃ āgatassa pāpaṃ matthakaṃ pāpuṇi. Sarīre ḍāho uppajji. Nhātvā pānīyaṃ pivitukāmo hutvā mañcakā maṃ āvuso otāretha pānīyaṃ pivissāmīti āha. Tassa otāretvā bhūmiyaṃ ṭhapitamattasseva cittassāde aladdheyeva mahāpaṭhavī vivaraṃ adāsi. Tāvadeva naṃ avīcito aggijālā uṭṭhāya parikkhipitvā gaṇhi. So pāpakammaṃ me matthakaṃ pattanti tathāgatassa guṇe anussaritvā
imehi aṭṭhīhi taṃ aggapuggalaṃ
devātidevaṃ naradammasārathiṃ
samantacakkhuṃ satapuññalakkhaṇaṃ
pāṇehi buddhaṃ saraṇaṃ upemīti. Imāya gāthāya saraṇe patiṭṭhahanto avīciparāyano ahosi. Tassa pana pañca upaṭṭhākakulasatāni ahesuṃ. Tānipi tassa pakkhikāni hutvā dasabalaṃ akkositvā avīcimhiyeva nibbattiṃsu. Evaṃ so pañca kulasatāni gaṇhitvā avīcimhi patiṭṭhito. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso devadatto pāpo lābhasakkāragiddhatāya sammāsambuddhe aṭṭhānakopaṃ bandhitvā anāgatabhayaṃ anoloketvā pañcahi kulasatehi saddhiṃ avīciparāyano jātoti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāyanāmāti vutte na bhikkhave idāneva devadatto lābhasakkāragiddho hutvā anāgatabhayaṃ na olokesi pubbepi anāgatabhayaṃ anoloketvā paccuppannasukhagavesanena saddhiṃ parisāya mahāvināsaṃ pattoti vatvā atītaṃ āhari
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasito avidūre kulasahassanivāso mahāvaḍḍhakīgāmo ahosi. Tattha vaḍḍhakī tumhākaṃ mañcaṃ karissāma pīṭhaṃ karissāma gehaṃ karissāmāti vatvā manussānaṃ hatthato bahuiṇaṃ gaṇhitvā kiñci kātuṃ nāsakkhiṃsu. Manussā diṭṭhadiṭṭhe vaḍḍhakī codenti palibuddhanti. Te iṇāyakehi janehi upaddūtā sukhaṃ vasituṃ asakkontā videsaṃ gantvā yattha katthaci vasissāmāti araññaṃ pavisitvā rukkhe chinditvā mahatiṃ nāvaṃ bandhitvā nadiṃ otāretvā āharitvā gāmato gāvutaaḍḍhayojanamatte ṭhāne ṭhapetvā aḍḍharattisamaye gāmaṃ āgantvā puttadāraṃ ādāya nāvaṭṭhānaṃ gantvā taṃ nāvaṃ abhiruyha anukkamena mahāsamuddaṃ pavisitvā vātavasena vicarantā samuddamajjhe ekaṃ dīpakaṃ sampāpuṇiṃsu. Tasmiṃ pana dīpake sayaṃ jātasāliucchukaddaliambajambūpanasatāla nāḷikerādīni vividhāni phalāphalāni atthi. Aññataropi Bhinnanāvo puriso paṭhamataraṃ taṃ dīpakaṃ patvā sālibhattaṃ bhuñjamāno ucchuādīni khādamāno thūlasarīro naggo paruḷhakesamassu tasmiṃ dīpake paṭivasati. Atha tepi vaḍḍhakī cintayiṃsu sace ayaṃ dīpako rakkhasapariggahito bhavissati sabbepi vināsaṃ pāpuṇissāma parigaṇhissāma tāva nanti. Atha sattaṭṭha purisā surā balavanto sannaddhapañcāvudhā hutvā otaritvā dīpakaṃ parigaṇhiṃsu. Tasmiṃ khaṇe so puriso bhuttapātarāso ucchurasaṃ pivitvā sukhappatto rammaṇīye padese rajaṭapaṭṭasadise vālukatale sītāya chāyāya uttānako nipajjitvā jambūdīpavāsino kasantā vapantā evarūpaṃ sukhaṃ na labhanti jambūdīpato mayhaṃ ayameva dīpako varataroti gāyamāno udānaṃ udānesi. Atha satthā bhikkhū āmantetvā bhikkhave so puriso imaṃ udānaṃ udānesīti dassento paṭhamaṃ gāthamāha
kasanti vapanti te janā
manujā kammaphalūpajīvino
nayimassa dīpakassa bhāgino
jambūdīpā idaṃ me varanti.
Tattha te janāti jambūdīpavāsino janā. Kammaphalūpajīvinoti nānākammānaṃ phalūpajīvino sattā.
Atha te dīpakaṃ parigaṇhamānā purisā tassa gītasaddaṃ sutvā manussasaddo viya suyyati jānissāma nanti saddānusārena gantvā taṃ purisaṃ disvā yakkho bhavissatīti bhītā sare sannahiṃsu. Sopi te disvā Attano vadhabhayena nāhaṃ sāmi yakkho purisomhi jīvitadānaṃ me dethāti yācanto purisānāma tumhādisā naggā na hontīti vutte punappunaṃ yācitvā manussabhāvaṃ ñāpesi. Te taṃ purisaṃ upasaṅkamitvā sammodanīyaṃ kathaṃ katvā tassa tattha āgataniyāmaṃ pucchiṃsu. Sopi tesaṃ sabbaṃ kathetvā tumhe attano puññasampattiyā idhāgatā ayaṃ uttamadīpo na hettha sahatthena kammaṃ katvā jīvanti sayaṃ jātasālinoceva ucchuādīnañcettha anto natthīti anukkaṇṭhā vasathāti āha. Idha pana vasantānaṃ amhākaṃ aññopi paripantho natthīti. Aññaṃ bhayaṃ ettha natthi ayaṃ pana amanussapariggahito amanussā tumhākaṃ uccārapassāvaṃ disvā kujjheyyuṃ tasmā taṃ karontā vālukaṃ viyūhitvā vālukāya paṭicchādeyyātha ettakaṃ idha bhayaṃ aññaṃ natthi niccaṃ appamattā bhaveyyāthāti. Te tattha vāsaṃ upakappesuṃ. Tasmiṃ pana kulasahasse pañcannaṃ pañcannaṃ kulasatānaṃ jeṭṭhakā dve vaḍḍhakī ahesuṃ. Tesu eko bālo ahosi rasagiddho eko paṇḍito rasesu agiddho. Aparabhāge sabbepi te tattha sukhaṃ vasantā thūlasarīrā hutvā cintayiṃsu ciraṃ vata no sūrā ucchurasena merayaṃ katvā pivissāmāti. Te merayaṃ kāretvā pivitvā mattavasena gāyantā naccantā kīḷantā pamattā tattha uccārapassāvaṃ katvā appaṭicchādetvā dīpakaṃ jigucchaṃ paṭikūlaṃ kariṃsu. Devatā ime amhākaṃ kīḷāmaṇḍalaṃ paṭikūlaṃ karontīti Kujjhitvā samuddaṃ uttarāpetvā dīpakasodhanaṃ karissāmāti cintetvā ayaṃ kāḷapakkho ajja amhākaṃ samāgamo ca bhinno itodāni paṇṇarasame divase puṇṇamuposathadivase candassa uggamanavelāya samuddaṃ ubbattetvā sabbepime ghātessāmāti divasaṃ ṭhapayiṃsu. Atha nesaṃ antare eko dhammiko devaputto mā ime mama passantasseva nassantūti anukampāya tesu sāyamāsaṃ bhuñjitvā gharadvāre sukhakathāya nisinnesu sabbābharaṇapaṭimaṇḍito sakaladīpakaṃ ekobhāsaṃ katvā uttarāya disāya ākāse ṭhatvā ambho vaḍḍhakī devatā tumhākaṃ kuddhā imasmiṃ ṭhāne mā vasittha ito aḍḍhamāsaccayena hi devatā samuddaṃ ubbattetvā sabbeva tumhe ghātessanti ito nikkhamitvā palāyathāti dutiyaṃ gāthamāha
tipañcarattūpagatamhi cande
vego mahā hessati sāgarassa
upāvasaṃ dīpamimaṃ uḷāraṃ
mā vo vadhi gacchatha leṇamaññanti.
Tattha upāvasanti imaṃ dīpaṃ upāvasanto ullolento bhavissati. Mā vovadhīti so sāgaravego tumhe mā vadhi.
Iti so tesaṃ ovādaṃ datvā attano ṭhānameva gato. Tasmiṃ gate aparo sāhasiko kakkhalo devaputto ime imassa vacanaṃ gahetvā palāpeyyuṃ ahaṃ nesaṃ gamanaṃ nivāretvā sabbepi mahāvināsaṃ pāpessāmīti cintetvā dibbālaṅkārapaṭimaṇḍito Sakalagāmaṃ ekobhāsaṃ karonto āgantvā dakkhiṇadisāya ākāse ṭhatvā eko devaputto idhāgatoti pucchitvā āgatoti vutte so vo kiṃ kathesīti vatvā idaṃnāma sāmīti vutte so tumhākaṃ idha nivāsaṃ na icchati rosena katheti tumhe aññattha agantvā idheva vasathāti vatvā dve gāthā abhāsi
na jātayaṃ sāgaravārivego
upāvasaṃ dīpamimaṃ uḷāraṃ
taṃ me nimittehi bahūhi diṭṭhaṃ
mā bhetha kiṃ socatha pamodatha vo
pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ
patattha āvāsamimaṃ uḷāraṃ
na vo bhayaṃ paṭipassāmi kiñci
āputtaputtehi pamodathavhoti.
Tattha na jātayanti na jātu ayaṃ. Mābhethāti mā bhāyittha. Pamodathavhoti pamuditā pītisomanassajātā hotha. Āputtaputtehīti yāva puttānaṃpi puttehi pamodatha natthi vo imasmiṃ ṭhāne bhayanti.
Evaṃ so imāhi dvīhi gāthāhi te assāsetvā pakkāmi. Tassa pakkantakāle dhammikadevaputtassa vacanaṃ sutvā anādiyanto bālavaḍḍhakī suṇantu me bhonto vacananti sesavaḍḍhakī āmantetvā pañcamaṃ gāthamāha
Yo te ayaṃ dakkhiṇassaṃ disāyaṃ
khemaṃ paṭikkosati tassa saccaṃ
na uttaro vedi bhayābhayassa
mā bhetha kiṃ socatha modathavhoti.
Tattha dakkhiṇassanti dakkhiṇāyaṃ ayameva vā pāṭho.
Taṃ sutvā rasagiddhā pañcasatavaḍḍhakī tassa bālassa vacanaṃ ādayiṃsu. Itaro pana paṇḍitavaḍḍhakī taṃ vacanaṃ anādiyanto te vaḍḍhakī āmantetvā catasso gāthā abhāsi
yathā ime vippavadanti yakkhā
eko bhayaṃ saṃsati khemameko
tadiṅgha mayhaṃ vacanaṃ suṇātha
khippaṃ lahuṃ mā vinassimha sabbe.
Sabbe samāgamma karoma nāvaṃ
doṇiṃ daḷhaṃ sabbayantūpapannaṃ
sace ayaṃ dakkhiṇo saccamāha
moghaṃ paṭikkosati uttaroyaṃ.
Sāceva no hohīti āpadatthā
imañca dīpaṃ na pariccajema
sace ca kho uttaro saccamāha
moghaṃ paṭikkosati dakkhiṇāyaṃ.
Tameva nāvaṃ abhiruyha sabbe
evaṃ mayaṃ sotthitaremupāraṃ
na ve sugaṇhaṃ paṭhamena seṭṭhaṃ
kaniṭṭhamāpāthagataṃ gahetvā.
Yo cīdha majjhaṃ paviceyya gaṇhaṃ
save naro seṭṭhamupeti ṭhānanti.
Tattha vippavadantīti aññamaññaṃ viruddhaṃ vadanti. Lahunti purimassa atthadīpanaṃ. Doṇinti gambhīraṃ mahānāvaṃ. Sabbayantūpapannanti sabbehi thiyārittādīhi yantehi upapannaṃ. Sā ceva no hohīti āpadatthāti sā ca no nāvā pacchāpi uppannāya āpadāya anatthā bhavissati imañca dīpaṃ na pariccajissāma. Taremūti tareyyāma. Na ve sugaṇhanti na ve ekantena sukhena gaṇhitabbaṃ. Seṭṭhanti uttamaṃ tathaṃ saccaṃ. Kaniṭṭhanti paṭhamavacanaṃ upādāya pacchimavacanaṃ kaniṭṭhaṃnāma. Idhāpi na ve sugaṇhanti anuvattaneva. Idaṃ vuttaṃ hoti ambho vaḍḍhakī yena kenaci paṭhamena vuttaṃ vacanaṃ idameva seṭṭhaṃ tathaṃ saccanti na sukhena gaṇhitabbameva. Yathā ca taṃ evaṃ kaniṭṭhaṃ pacchā vuttavacanaṃpi hi idameva seṭṭhaṃ tathaṃ saccanti na gaṇhitabbaṃ. Yaṃ pana sotavisayaāpāthagataṃ hoti taṃ āpāthagataṃ gahetvā idha paṇḍitapuriso purimañca pacchimañca vacanaṃ paviceyyaṃ vicinitvā tīretvā upaparikkhitvā majjhaṃ gaṇhati. Yaṃ tathaṃ saccaṃ sabhāvabhūtaṃ tameva paccakkhaṃ katvā gaṇhati. Save Naro seṭṭhamupeti ṭhānanti so uttamaṃ ṭhānaṃ upeti adhigacchati vindati paṭilabhatīti.
Evañca pana vatvā āha ambho mayaṃ dvinnaṃ devaputtānaṃ vacanaṃ karissāma nāvaṃ tāva sajjeyyāma tato sace paṭhamassa vacanaṃ saccaṃ bhavissati taṃ abhirūhitvā palāyissāma atha itarassa vacanaṃ saccaṃ bhavissati nāvaṃ ekamantaṃ ṭhapetvā idheva vasissāmāti. Evaṃ vutte bālavaḍḍhakī ambho tvaṃ udakapātiyaṃ suṃsumāraṃ passasi ativiya dīghasuttosi paṭhamo devaputto amhesu rosena kathesi pacchimo sinehena imaṃ evarūpaṃ varadīpaṃ pahāya kuhiṃ gacchissāma sace pana tvaṃ gantukāmo tava parisaṃ gaṇhitvā nāvaṃ karohi amhākaṃ nāvāya kiccaṃ natthīti āha. Paṇḍito attano parisaṃ gahetvā nāvaṃ sajjetvā sabbūpakaraṇāni āropetvā sapariso nāvāya aṭṭhāsi. Tato puṇṇamīdivase canduggamanavelāya samuddato ummi uttaritvā jāṇuppamāṇā hutvā dīpakaṃ dhovanatthā gatā. Paṇḍito samuddassa uttaraṇabhāvaṃ ñatvā nāvaṃ visajjesi. Bālavaḍḍhakīpakkhikāni pañcakulasatāni samuddato ummi dīpadhovanatthāya āgatā ettakameva ettakamevāti kathentāva nisīdiṃsu. Tato kaṭippamāṇā purisappamāṇā tālappamāṇāti sāgaraummi dīpakampi vahamānā āgacchati. Paṇḍito upāyakusalatāya rase alaggo sotthinā gato. Bālavaḍḍhakī rasagiddhena anāgatabhayaṃ anoloketvā pañcahi kulasatehi saddhiṃ vināsaṃ patto.
Ito parānusāsanī tamatthaṃ dīpayamānā tisso abhisambuddhagāthāyo honti.
Yathāpi te sāgaravārimajjhe
sakammunā sotthi vahiṃsu vāṇijā
anāgatatthaṃ paṭivijjhiyānaṃ
appaṃpi nācceti ca bhūripañño.
Bālā ca mohena rasānugiddhā
anāgataṃ appaṭivijjhiyatthaṃ
paccuppanne sīdanti atthajāte
samuddamajjhe yathā te manussā.
Anāgataṃ paṭikayirātha kiccaṃ
mā maṃ kiccaṃ kiccakāle byadhesi
taṃ tādisaṃ paṭikatakiccakāriṃ
na taṃ kiccaṃ kiccakāle byadhesīti.
Tattha sakammunāti anāgatabhayaṃ disvā puretaraṃ katena attano kammena. Sotthi vahiṃsūti khemena gamiṃsu. Vāṇijāti samudde vicaraṇabhāvena vaḍḍhakī vuttā. Paṭivijjhiyānanti evaṃ bhikkhave paṭhamataraṃ kattabbaṃ anāgataṃ atthaṃ paṭivijjhitvā idha loke bhūripañño kulaputto appamattakaṃpi attano atthaṃ nācceti nātivattati na hāpetīti attho. Appaṭivijjhiyatthanti appaṭivijjhitvā atthaṃ paṭhamameva kattabbaṃ akatvāti attho. Paccuppanneti yadā taṃ anāgataṃ atthajātaṃ uppajjati Tadā tasmiṃ paccuppanne sīdanti atthajāte attano patiṭṭhaṃ na labhanti samudde te bālavaḍḍhakī manussā viya vināsaṃ pāpuṇanti. Anāgatanti bhikkhave paṇḍitapuriso anāgataṃ paṭhamataraṃ kattabbaṃ kiccaṃ samparāyikaṃ vā diṭṭhadhammikaṃ vā paṭikayirātha puretarameva kareyya. Kiṃkāraṇā. Mā maṃ kiccaṃ kiccakāle byādhesīti pure kattabbaṃ hi pure akayiramānaṃ pacchā paccuppannabhāvappattaṃ attano kiccakāle kāyacittābādhena byādhesīti paṭhamameva naṃ paṇḍito kareyya. Taṃ tādisanti tathā saṇṭhitaṃ purisaṃ. Paṭikatakiccakārinti paṭikicceva kattabbakiccakārinaṃ. Taṃ kiccaṃ kiccakāleti anāgataṃ kiccaṃ kayiramānaṃ pacchā paccuppannabhāvappattaṃ attano kiccakāle kāyacittābādhakāle tādisaṃ purisaṃ na byādheti na bādhatīti. Kasmā. Pureyeva katattāti.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepi devadatto paccuppannasukhe laggo anāgataṃ bhayaṃ anoloketvā sapariso vināsaṃ pattoti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā bālavaḍḍhakī devadatto paccuppannasukhe laggo ahosi dakkhiṇadisāya ṭhito adhammikadevaputto kokāliko uttaradisāya ṭhito dhammikadevaputto sārīputto paṇḍitavaḍḍhakī pana ahamevāti.
Samuddavāṇijajātakaṃ tatiyaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗