กามชาดก
ว่าด้วยกามและโทษของกาม
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๖๓๗ · บรรทัด ๖๔๘๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภพราหมณ์ผู้ใดผู้หนึ่ง ตรัสเรื่องนี้ มีคำเริ่มต้นว่า กามํ กามยมานสฺส ดังนี้.
เรื่องมีว่า พราหมณ์ชาวเมืองสาวัตถีผู้หนึ่ง หักร้างป่าเพื่อต้องการทำเป็นไร่ พระศาสดาทรงเห็นอุปนิสัยของเขา เมื่อเสด็จเข้าไปโปรดสัตว์ในพระนครสาวัตถี ทรงแวะลงจากทาง กระทำปฏิสันถารกับเขา ตรัสว่า เธอทำอะไรเล่าพราหมณ์ ครั้นกราบทูลว่า ข้าแด่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์หักร้างที่ไร่พระเจ้าข้า ตรัสว่า ดีละพราหมณ์ กระทำการงานไปเถิด แล้วเสด็จเลยไปพระองค์ได้เสด็จไปทำปฏิสันถารกับเขาบ่อย ๆ คือในเวลาที่เขาขนต้นไม้ที่ตัดแล้วและชำระที่ไร่ ในเวลาก่อคัน ในเวลาหว่าน โดยอุบายอย่างนี้นั้นแลวันรุ่งขึ้นพราหมณ์นั้นกราบทูลว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วันนี้เป็นมงคลในการหว่านข้าวของข้าพระองค์ ข้าพระองค์จักถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์ มีพระพุทธองค์เป็นประมุขในเมื่อข้าวกล้านี้สำเร็จแล้ว พระศาสดาทรงรับด้วยทรงดุษณีภาพ เสด็จหลีกไป รุ่งขึ้นวันหนึ่งพราหมณ์ยืนดูข้าวกล้าอยู่ พระศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่า พราหมณ์ เธอกำลังทำอะไรอยู่ตรงนั้น เมื่อเขากราบทูลว่าข้าแต่พระสมณโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์กำลังดูข้าวกล้า ตรัสว่าดี พราหมณ์แล้วเสด็จหลีกไป ในครั้งนั้นพราหมณ์คิดว่า พระสมณโคดมมาเนือง ๆ คงมีความต้องการภัตรอย่างไม่ต้องสงสัย เราจักถวายภัตรแก่ท่าน ในวันที่พราหมณ์คิดอย่างนี้แล้วไปสู่เรือน ถึงพระศาสดาก็ได้เสด็จไป ณ ที่นั้น ครั้งนั้นความพิศวาสเกิดขึ้นแก่พราหมณ์ล้นเหลือ ต่อมาครั้นข้าวกล้าแก่แล้ว เมื่อพราหมณ์ตกลงใจว่า พรุ่งนี้เราจักเกี่ยวไร่แล้วนอน ฝนลูกเห็บตกตลอดคืน ทางเหนือของแม่น้ำอจิรวดี ห้วงน้ำใหญ่ไหลมาพัดเอาข้าวกล้าทั้งหมดเข้าไปสู่ทะเล ไม่เหลือไว้ให้ แม้มาตรว่าทะนานเดียว เมื่อห้วงน้ำเหือดแห้งลงแล้ว พราหมณ์มองดูความย่อยยับแห่งข้าวแล้ว ไม่สามารถจะดำรงอยู่โดยภาวะของตนได้ถูกความเสียใจอย่างแรงครอบงำ ยกมือตีอกคร่ำครวญไปถึงเรือน แล้วลงนอนบ่นพร่ำ.
ในเวลาใกล้รุ่ง พระศาสดาทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์ถูกความเสียใจครอบงำ ทรงดำริว่า เราต้องเป็นที่พึ่งของพราหมณ์ รุ่งขึ้นเสด็จเที่ยวโปรดสัตว์ในพระนครสาวัตถี ภายหลังจากเสวยเสร็จเสด็จกลับจากบิณฑบาต ทรงส่งพวกภิกษุไปสู่พระวิหาร เสด็จไปสู่ประตูเรือนของเขากับด้วยสมณะติดตามพราหมณ์ได้ยินความที่พระศาสดาเสด็จมา กล่าวว่า สหายของเราคงมาเยี่ยมเยียนค่อยได้ความโปร่งใจ จัดแจงอาสนะไว้ พระศาสดาเสด็จเข้าไป ประทับนั่งเหนืออาสนะที่จัดไว้ ตรัสถามว่า ดูก่อนพราหมณ์ เหตุไรจึงเศร้าหมองไปล่ะท่านไม่สบายอะไรเล่า กราบทูลว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระองค์ย่อมทรงทราบการงานที่ข้าพระองค์กระทำ จำเดิมแต่ตัดต้นไม้ที่ฝั่งแม่น้ำอจิรวดีข้าพระองค์เคยกราบทูลไว้ว่า เมื่อข้าวกล้านี้สำเร็จแล้ว ข้าพระองค์จักถวายทานแด่พระองค์ บัดนี้ห้วงน้ำใหญ่พัดข้าวกล้าของข้าพระองค์ไปสู่ทะเลเสียหมดเกลี้ยงทีเดียว ข้าวกล้าไม่มีเหลือสักหน่อย ข้าวเปลือกประมาณ ๑๐๐ เกวียนเสียหายหมด เหตุนั้นความโศกอย่างใหญ่โตจึงเกิดแก่ข้าพระองค์ ตรัสว่าดูก่อนพราหมณ์ ก็เมื่อท่านเศร้าโศกอยู่ สิ่งที่เสียหายไปแล้วจะกลับคืนมาได้หรือ กราบทูลว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้แน่นอนพระเจ้าข้า ตรัสว่า แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ท่านเศร้าโศกเพราะเหตุไร ขึ้นชื่อว่าทรัพย์และข้าวเปลือกของสัตว์เหล่านี้ ถึงคราวเกิดก็บังเกิด ถึงคราวเสียหายก็เสียหาย สิ่งไร ๆ ที่ถึงการปรุงแต่ง จะชื่อว่าไม่มีความเสียหายเป็นธรรมดาน่ะไม่มีดอก ท่านอย่าคิดไปเลย พระศาสดาทรงปลอบเขาด้วยประการฉะนี้ เมื่อทรงแสดงธรรมอันเป็นที่สบายแก่เขา ตรัสกามสูตร เมื่อพระสูตรถึงปริโยสานพราหมณ์ดำรงในโสดาปัตติผล พระศาสดาทรงทำให้เขาสร่างโศก เสด็จลุกจากอาสนะไปสู่พระวิหาร.
ชาวพระนครทั้งสิ้นรู้ทั่วกันว่า พระศาสดาทรงกระทำพราหมณ์ผู้โน้นผู้เพียบแปล้ด้วยโศกศัลย์ ให้สร่างโศก ให้ดำรงในโสดาปัตติผลได้ พวกภิกษุพากันยกเรื่องขึ้นสนทนากันในธรรมสภาว่า ผู้มีอายุทั้งหลาย พระทศพลทรงทำไมตรีกับพราหมณ์จนคุ้นเคยกัน ทรงแสดงธรรมแก่เขาผู้เพียบแปล้ไปด้วยความโศก ด้วยอุบายครั้งเดียว ทรงทำให้เขาสร่างโศกได้ ให้ประดิษฐานในโสดาปัตติผลได้ พระศาสดาเสด็จมา ตรัสถามว่า เมื่อกี้พวกเธอกำลังสนทนากันด้วยเรื่องอะไร เมื่อพากันกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น แม้ในกาลก่อน เราก็ได้กระทำให้พราหมณ์นี้สร่างโศกแล้วเหมือนกัน ทรงนำอดีตนิทานมา ดังต่อไปนี้.
ในอดีตกาล พระเจ้าพรหมทัต ณ พระนครพาราณสี มีพระโอรส ๒ พระองค์ ท้าวเธอประทานที่อุปราชแก่พระโอรสองค์ใหญ่ พระราชทานตำแหน่งเสนาบดีแก่พระโอรสองค์เล็ก ครั้นต่อมาพระเจ้าพรหมทัตสิ้นพระชนม์พวกอำมาตย์พากันตั้งการอภิเษกแก่พระองค์ใหญ่ ท้าวเธอตรัสว่า ฉันไม่ต้องการครองราชสมบัติ พวกท่านจงพากันให้แก่น้องชายของฉันเถิด แม้ได้รับคำทูลวิงวอนบ่อย ๆ ก็ทรงห้ามเสีย ครั้นพวกอำมาตย์ทำการอภิเษกถวายพระเจ้าน้องแล้ว ทรงดำริว่า เราไม่ต้องการความเป็นเจ้าเป็นใหญ่ ไม่ทรงปรารถนาแม้แต่ตำแหน่งอุปราชเป็นอาทิ ถึงเมื่อพระราชา ตรัสว่า ถ้าเช่นนั้น เชิญเสวยโภชนะที่มีรสดี ๆ ประทับอยู่ในพระนครนี้เถิด ตรัสว่า ฉันไม่มีเรื่องที่ต้องกระทำในพระนครนี้ เสด็จออกจากพระนครพาราณสี ไปสู่ชนบทปลายแดนอาศัยสกุลเศรษฐีตระกูลหนึ่ง ทรงกระทำการงานด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เองประทับอยู่.
ครั้นกาลต่อมา พวกเหล่านั้นรู้ความที่ท้าวเธอเป็นพระราชกุมารก็พากันไม่ยอมให้ทำการงาน พากันห้อมล้อมท้าวเธอด้วยการบริหารในฐานเป็นพระราชกุมารทีเดียว จำเนียรกาลนานมา พวกข้าราชการพากันไปสู่ชนบทปลายแดน ได้ไปถึงบ้านนั้นเพื่อรังวัดเขต ท่านเศรษฐีเข้าไปเฝ้าพระราชกุมารกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้านาย พวกข้าพระองค์พากันบำรุงเลี้ยงพระองค์ ขอพระองค์ทรงส่งหนังสือถึงพระเจ้าน้องให้ทรงลดส่วยแก่พวกข้าพระองค์เถิด พระเจ้าข้า ท้าวเธอทรงรับว่าได้ซี ทรงส่งหนังสือไปว่าฉันอาศัยสกุลเศรษฐีชื่อโน้นพำนักอยู่ โปรดเห็นแก่ฉันยกเว้นส่วยแก่พวกเหล่านั้นเถิด พระราชารับสั่งว่า ดีแล้ว ทรงโปรดให้กระทำอย่างนั้น ครั้งนั้นพวกชาวบ้านหมดบ้าง ชาวชนบทบ้าง ชาวบ้านอื่น ๆ บ้าง พากันเข้าไปเฝ้าท้าวเธอ ทูลว่า พวกข้าพระองค์จักถวายส่วยแด่พระองค์เท่านั้น โปรดให้พระราชาทรงยกเว้นแก่พวกข้าพระองค์บ้างเถิด ท้าวเธอทรงส่งหนังสือไปเพื่อช่วยเหลือพวกเหล่านั้น ให้พระราชาทรงยกเว้นส่วยให้ ตั้งแต่บัดนั้น พวกเหล่านั้นก็พากันถวายส่วยแก่ท้าวเธอ จึงบังเกิดลาภสักการะใหญ่แก่ท้าวเธอด้วยเหตุนั้น ความอยากของท้าวเธอก็พลอยเติบใหญ่ไปด้วย กาลต่อมา ท้าวเธอทูลขอชนบทนั้นแม้ทั้งหมด แล้วทูลขอราชสมบัติกึ่งหนึ่ง แม้พระเจ้าน้องก็ได้ประทานแก่ท้าวเธอทั้งนั้น ท้าวเธอเมื่อความอยากพอกพูน ไม่ทรงพอพระทัยด้วยราชสมบัติเพียงกึ่งนั้น ทรงดำริจะยึดราชสมบัติแวดล้อมด้วยชาวชนบทเสด็จไปสู่พระนครนั้น หยุดทัพอยู่ภายนอกพระนคร ทรงส่งหนังสือแก่พระเจ้าน้องว่า จงให้ราชสมบัติแก่เรา หรือจะรบกันก็ได้.
พระเจ้าน้องทรงดำริว่าพระพี่นี้เป็นพาล เมื่อก่อนทรงห้ามราชสมบัติแม้กระทั่งตำแหน่งอุปราชก็ทรงห้าม คราวนี้ตรัสว่า จักยึดเอาด้วยการรบก็ถ้าว่าเราจักฆ่าพระพี่นี้ให้ตาย ด้วยการรบ ความครหาจักมีแก่เราได้เราจะต้องการอะไร ด้วยราชสมบัติ จึงทรงส่งสาส์นแด่ท้าวเธอว่า ไม่ต้องรบดอก เชิญทรงครองราชสมบัติเถิดพระเจ้าข้า ท้าวเธอทรงครองราชสมบัติประทานที่อุปราชแก่พระเจ้าน้อง จำเดิมแต่นั้น ทรงครองราชสมบัติทรงตกอยู่ในอำนาจแห่งตัณหา มิได้ทรงพอพระหทัยด้วยราชสมบัติพระนครเดียว ทรงปรารถนาราชสมบัติ ๒-๓ นคร ไม่ทรงเห็นที่สุดแห่งความอยากเลย ครั้งนั้นท้าวสักกเทวราชทรงตรวจดูว่า ในโลก ชนเหล่าไหนบ้างล่ะที่บำรุงมารดาบิดา เหล่าไหนทำบุญต่าง ๆ มีให้ทานเป็นต้น เหล่าไหนตกอยู่ในอำนาจตัณหา ทรงทราบความที่ท้าวเธอเป็นไปในอำนาจตัณหาทรงดำริว่า พระราชาองค์นี้เป็นพาล ไม่ทรงพอพระหทัยแม้ด้วยราชสมบัติในพระนครพาราณสี เราต้องให้ท้าวเธอศึกษาบ้าง จำแลงเพศเป็นมาณพประทับยืนที่พระทวารหลวง ให้กราบทูลว่า มาณพผู้ฉลาดในอุบายผู้หนึ่ง ยืนอยู่ที่พระทวารหลวง ครั้นรับสั่งว่า เข้ามาเถิด ก็เสด็จเข้าไปกราบทูลถวายชัยพระราชา เมื่อตรัสว่าเจ้ามาด้วยเหตุไร กราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ข้อที่ข้าพระองค์กราบทูลมีอยู่หน่อย ข้าพระองค์ต้องการที่รโหฐานพระเจ้าข้า ด้วยอานุภาพท้าวสักกะ ฝูงคนพากันหลบไปหมด ทันใดนั้นเอง ครั้งนั้นมาณพกราบทูลท้าวเธอว่า ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระองค์เห็นพระนคร ๓ แห่ง มั่งคั่งมีฝูงคนแออัด สมบูรณ์ด้วยพลและพาหนะ ข้าพระองค์จักยึดราชสมบัติทั้งสามด้วยอานุภาพของตนถวายแด่พระองค์ ควรที่พระองค์จะไม่ทรงชักช้ารีบเสด็จไปเถอะพระเจ้าข้า พระราชานั้นทรงตกอยู่ในอำนาจแห่งความโลภ ทรงรับว่า ดีละ แต่ด้วยอานุภาพแห่งท้าวสักกะ มิได้ทรงถามว่า เจ้าเป็นใคร หรือเจ้ามาจากไหน หรือว่าควรที่เจ้าจะได้สิ่งไรท้าวสักกะนั้นเล่าตรัสเพียงเท่านี้แล้ว ก็ได้เสด็จไปดาวดึงส์พิภพทีเดียว.
พระราชาตรัสให้พวกอำมาตย์มาเฝ้า ตรัสว่า มาณพผู้หนึ่งกล่าวว่าจักยึดราชสมบัติ ๓ นครให้พวกเรา พวกเธอจงเรียกมาณพนั้นมาทีเถิด จงนำกลองไปเที่ยวตีประกาศในพระนคร เรียกประชุมพลกาย พวกเราต้องยึดครองราชสมบัติ๓ นคร ไม่ต้องชักช้า เมื่อพวกอำมาตย์พากันกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้าก็พระองค์ทรงกระทำสักการะแก่มาณพนั้นอย่างไร หรือทรงถามที่อยู่อาศัยของมาณพนั้นไว้อย่างไร ตรัสว่า เราไม่ได้ทำสักการะเลย ไม่ได้ถามที่พักอาศัยไว้เลย พวกเธอจงพากันไปค้นหาเขาเถิด พวกอำมาตย์พากันค้น ไม่เห็นเขา กราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พวกข้าพระองค์ไม่เห็นมาณพนั้นทั่วพระนครพระเจ้าข้า ทรงสดับคำนั้นแล้ว พระราชาทรงเกิดโทมนัส ทรงพระดำริเรื่อย ๆว่า ราชสมบัติในพระนครทั้ง ๓ เสื่อมหายแล้ว เราเสื่อมเสียจากยศอันใหญ่มาณพคงโกรธเราว่า ไม่ให้เสบียงแก่เรา แล้วก็ไม่ให้ที่อยู่อาศัยด้วย เลยไม่มาครั้งนั้นความร้อนบังเกิดขึ้นในพระกายแห่งพระองค์ผู้ทรงตกอยู่ในอำนาจตัณหาเมื่อสรีระทุกส่วน เร่าร้อนอยู่ กริยาที่วิ่งพล่านแห่งโลหิต ก็ทำท้องให้กำเริบแล้วพลุ่งขึ้น ภาชนะอันหนึ่งเข้าอันหนึ่งออก พวกแพทย์สุดฝีมือที่จะถวายการรักษาได้ครั้งนั้นการที่ท้าวเธอ ถูกความเจ็บป่วยเบียดเบียนได้เลื่องลือไปทั้งพระนคร.
กาลนั้นพระโพธิสัตว์เรียนศิลปะสำเร็จจากเมืองตักกศิลา มาสู่สำนักบิดามารดา ในพระนครพาราณสี ฟังเรื่องของพระราชานั้น คิดว่าเราต้องถวายการรักษา ไปสู่พระราชทวาร ให้กราบทูลว่า ได้ยินว่า มาณพผู้หนึ่งมาจะถวายการรักษาพระองค์ พระราชาตรัสว่า แม้ถึงพวกแพทย์ ผู้ทิศาปาโมกข์ใหญ่ ๆ ยังไม่สามารถรักษาเราได้ มาณพหนุ่มจักสามารถได้อย่างไร พวกท่านพากันให้เสบียง แล้วปล่อยเขาไปเสียเถิด มาณพฟังพระดำรัสนั้นแล้ว กล่าวว่าข้าพเจ้าไม่มีเรื่องที่ต้องทำด้วยค่ากำนัลหมอเลย ข้าพเจ้าจักขอถวายการรักษาโปรดให้เพียงค่ายาเท่านั้นแหละ พระราชาทรงสดับคำนั้น แล้วตรัสว่า ลองดูทีรับสั่งให้เรียกมาณพตรวจดูพระราชาแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้าพระองค์อย่าทรงกลัวเลย ข้าพระองค์จักถวายการรักษา ก็แต่ว่าพระองค์ทรงโปรดบอกสมุฏฐานแห่งโรคแก่ข้าพระองค์เถิด พระเจ้าข้า พระราชาทรงพอพระหทัยตรัสว่า เจ้าจักเอาสมุฏฐานไปทำไม จงบอกยาเท่านั้นเถิด กราบทูลว่าข้าแต่พระมหาราช ธรรมดาหมอทราบว่า ความเจ็บนี้เกิดขึ้นเพราะอาศัยเหตุนี้ย่อมการทำยาให้ถูกต้องกับความเจ็บนั้นได้พระเจ้าข้า พระราชาตรัสว่า ถูกต้องละพ่อ เมื่อตรัสสมุฏฐานได้ตรัสเรื่องทั้งหมดตั้งต้นแต่ที่มาณพคนหนึ่งมาบอกว่าจักเอาราชสมบัติในสามพระนครมาให้ แล้วตรัสว่า แน่ะพ่อ เราเจ็บคราวนี้เพราะตัณหา ถ้าเจ้าพอจะรักษาได้ ก็จงรักษาเถิด มาณพทูลถามว่า ข้าแต่พระมหาราช พระองค์อาจได้พระนครเหล่านั้นด้วยการเศร้าโศกหรือ ตรัสว่าไม่อาจดอกพ่อ กราบทูลว่า ถ้าเช่นนั้น เหตุไรพระองค์จึงทรงเศร้าโศกพระเจ้าข้า ธรรมดาสัตว์ทั้งหลายย่อมละร่างกายของตน เป็นต้น ตลอดถึงสวิญญาณกทรัพย์ และอวิญญาณกทรัพย์ทั้งหมดไป แม้พระองค์จะยึดครองราชสมบัติในพระนครทั้งสี่ได้ พระองค์ก็เสวยพระกระยาหารในสุวรรณภาชนะทั้งสี่บรรทมเหนือพระที่ทั้งสี่ ทรงเครื่องประดับทั้งสี่พร้อมกันคราวเดียวไม่ได้ พระองค์ไม่ควรตกอยู่ในอำนาจตัณหา เพราะตัณหานี้ เมื่อเจริญขึ้นย่อมไม่ปล่อยให้พ้นจากอุบายทั้งสี่ไปได้. พระมหาสัตว์ ครั้นถวายโอวาทพระราชาดังนี้แล้วเมื่อจะแสดงธรรมแก่พระราชา ได้กล่าวคาถาทั้งหลายว่า
เมื่อบุคคลปรารถนากาม ถ้าสิ่งที่ปรารถนาของ บุคคลนั้นย่อมสำเร็จได้ สัตว์ปรารถนาสิ่งใดได้สิ่งนั้น แล้ว ย่อมมีใจอิ่มเอิบแท้. เมื่อบุคคลปรารถนากาม ถ้าสิ่งที่ปรารถนาของ บุคคลนั้น ย่อมสำเร็จได้ ครั้นสิ่งที่ปรารถนานั้นสำเร็จ บุคคลยังปรารถนาต่อไปอีก ก็ย่อมได้ประสบกาม ตัณหา เหมือนบุคคลที่ถูกลมแดดแผดเผาในฤดูร้อน ย่อมจะเกิดความกระหายใคร่จะดื่มน้ำฉะนั้น. ตัณหาก็ดี ความกระหายก็ดี ของคนพาลมี ปัญญาน้อย ไม่รู้อะไร ย่อมเจริญยิ่งขึ้นทุกที เหมือน เขาโคย่อมเจริญขึ้นตามตัวฉะนั้น. แม้จะให้สมบัติ ข้าวสาลี ข้าวเหนียว โค ม้า ข้าทาสหญิงชายหมดทั้งแผ่นดิน ก็ยังไม่พอแก่คน คนเดียว รู้อย่างนี้แล้วพึงประพฤติธรรมสม่ำเสมอ. พระราชาทรงปราบชนะทั่วแผ่นดิน ทรงครอบ ครองแผ่นดินใหญ่มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต ทรงครอง มหาสมุทรฝั่งนี้แล้ว มีพระทัยไม่อิ่ม ยังปรารถนาแม้ มหาสมุทรฝั่งโน้นต่อไปอีก. เมื่อยังระลึกถึงกามอยู่ตราบใด ก็ไม่ได้ความอิ่ม ด้วยใจตราบนั้น ชนเหล่าใดบริบูรณ์ด้วยปัญญา มีกาย และใจหลีกเว้นจากกามทั้งหลาย เห็นโทษด้วยญาณ ชนเหล่านั้นนั่นแลชื่อว่าเป็นผู้อิ่ม. บรรดาความอิ่มทั้งหลาย ความอิ่มด้วยปัญญา ประเสริฐ เพราะผู้อิ่มด้วยปัญญานั้น ย่อมไม่เดือดร้อน ด้วยกามทั้งหลาย คนผู้อิ่มด้วยปัญญา ตัณหาย่อม กระทำให้อยู่ในอำนาจไม่ได้. ไม่พึงสั่งสมกามทั้งหลาย พึงเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย ไม่มีความละโมบ บุรุษผู้มีปัญญาเปรียบ ด้วยมหาสมุทร ย่อมไม่เดือดร้อนเพราะกามทั้งหลาย. ช่างทำรองเท้าหนังเลี้ยงชีพ เมื่อประกอบรองเท้า ส่วนใดควรเว้นก็เว้น เลือกเอาแต่ส่วนที่ดี ๆ มาทำ รองเท้าขายได้ราคาแล้ว ย่อมมีความสุข เราก็ฉันนั้น เหมือนกัน พิจารณาด้วยปัญญาแล้ว ละทิ้งส่วนแห่ง กามเสีย ย่อมถึงความสุข ถ้าพึงปรารถนาความสุข ทั้งปวงก็พึงละกามทั้งปวงเสีย.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๑๔๖–๑๕๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ทวาทสนิบาตชาดก ๔๑ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๑ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
4 Kāmajātakaṃ.
Kāmaṃ kāmayamānassāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
Eko kira sāvatthivāsī brāhmaṇo aciravatitīre khettakaraṇatthāya araññaṃ koṭesi. Satthā tassa upanissayaṃ disvā sāvatthiyaṃ piṇḍāya pavisanto maggā okkamma tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā kiṃ karosi brāhmaṇāti vatvā khettaṭṭhānaṃ koṭāpesiṃ bho gotamāti vutte sādhu brāhmaṇakammaṃ karohīti vatvā agamāsi. Etenevupāyena chinnarukkhe hāretvā khettassa sodhanakāle kedārabandhanakāle vapanakāleti punappunaṃ gantvā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ akāsi. Punadivase so brāhmaṇo ajja bho gotama mayhaṃ vappamaṅgalaṃ ahaṃ imasmiṃ sasse nipphanne buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ dassāmīti āha. Satthā tuṇhībhāvena adhivāsetvā pakkāmi. Punekadivasaṃ brāhmaṇo sassaṃ olokento aṭṭhāsi. Satthā tattha kiṃ karosi brāhmaṇāti pucchitvā sassaṃ olokemi bho gotamāti vutte sādhu brāhmaṇāti vatvā pakkāmi. Tadā brāhmaṇo cintesi samaṇo gotamo abhiṇhaṃ āgacchati nissaṃsayaṃ bhattena atthiko dassāmissa bhattanti. Tassevaṃ cintetvā gehaṃ gatadivase satthāpi tattha Agamāsi. Atha brāhmaṇassa ativiya vissāso uppajji. Athāparabhāge pariṇate sasse sve khettaṃ lāyissāmīti sanniṭṭhānaṃ katvā nipanne brāhmaṇe aciravatiyā upari sabbarattiṃ ghanakaravassaṃ vassi. Mahogho āgantvā ekanālimattaṃpi asesetvā sabbaṃ sassaṃ samuddaṃ pavesesi. Brāhmaṇo oghamhi osarite sassavināsaṃ oloketvā sakabhāvena saṇṭhāretuṃ nāsakkhi balavasokābhibhūto hatthena uraṃ paharitvā paridevamāno gehaṃ gantvā vilapanto nipajji. Satthā paccūsasamaye sokābhibhūtaṃ brāhmaṇaṃ disvā brāhmaṇassa avassayo bhavissāmīti punadivase sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhū vihāraṃ pesetvā pacchāsamaṇena saddhiṃ tassa gehadvāraṃ agamāsi. Brāhmaṇo satthu āgatabhāvaṃ sutvā paṭisanthāratthāya me sahāyo āgato bhavissatīti laddhassāso āsanaṃ paññāpesi. Satthā pavisitvā paññattāsane nisīdi brāhmaṇa kasmā dubbaṇṇosi kinte aphāsukanti pucchi. Bho gotama aciravatitīre mayā rukkhacchedato paṭṭhāya kataṃ kammaṃ tumhe jānātha ahaṃ imasmiṃ sasse nipphanne tumhākaṃ dānaṃ dassāmīti vakkhāmi idāni me sabbantaṃ sassaṃ mahogho samuddameva pavesesi taṃ kiñci avasiṭṭhaṃ natthi sakaṭasatamattaṃ dhaññaṃ vinaṭṭhaṃ tena me mahāsoko uppannoti. Kiṃ pana brāhmaṇa socantassa naṭṭhaṃ punāgacchatīti. Nohetaṃ bho gotamāti. Evaṃ santepi kasmā socasi imesaṃ sattānaṃ dhanadhaññaṃnāma uppajjanakāle Uppajjati nassanakāle nassati kiñci saṅkhāragataṃ anassanadhammaṃnāma natthi mā cintayīti. Iti naṃ satthā samassāsetvā tassa sappāyadhammaṃ desento kāmasuttaṃ kathesi. Sutte pariyosānaṃ gacchante brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahi. Satthā taṃ nissokaṃ katvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ agamāsi. Satthā asukaṃnāma brāhmaṇaṃ sokasallasamappitaṃ nissokaṃ katvā sotāpattiphale patiṭṭhāpesīti sakalanagaraṃ aññāsi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso dasabalo brāhmaṇena saddhiṃ mettiṃ katvā vissāsiko hutvā upāyeneva tassa sokasamappitassa dhammaṃ desetvā taṃ nissokaṃ katvā sotāpattiphale patiṭṭhāpesīti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāyanāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepāhaṃ etaṃ nissokamakāsinti vatvā atītaṃ āhari
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadattassa rañño dve puttā ahesuṃ. So jeṭṭhakassa uparajjaṃ adāsi kaniṭṭhassa senāpatiṭṭhānaṃ. Aparabhāge brahmadatte kālakate amaccā jeṭṭhakassa abhisekaṃ ṭhapesuṃ. So na mayhaṃ rajjenattho kaniṭṭhassa me dethāti vatvā punappunaṃ yāciyamānopi paṭikkhipitvā kaniṭṭhassa abhiseke kate na me issariyena atthoti uparajjādīnipi na icchi. Tenahi sādhurasabhojanāni bhuñjanto idheva vasāhīti vuttepi na me imasmiṃ nagare kiccaṃ atthīti bārāṇasito nikkhamitvā paccantaṃ Gantvā ekaṃ seṭṭhikulaṃ nissāya sahatthena kammaṃ karonto vasi. Te aparabhāge tassa rājakumārabhāvaṃ ñatvā kammaṃ kātuṃ na adaṃsu kumāraparihāreneva taṃ parikariṃsu. Aparabhāge rājakammikā paccantaṃ gantvā khettappamāṇagahaṇatthāya taṃ gāmaṃ agamaṃsu. Seṭṭhī rājakumāraṃ upasaṅkamitvā sāmi mayaṃ tumhe posema kaniṭṭhabhātikassa paṇṇaṃ pesetvā amhākaṃ baliṃ hārethāti. So sādhūti sampaṭicchitvā ahaṃ asukaseṭṭhikulaṃnāma upanissāya vasāmi maṃ nissāya etesaṃ baliṃ visajjehīti paṇṇaṃ pesesi. Rājā sādhūti vatvā tathā kāresi. Atha naṃ sakalagāmavāsinopi janapadavāsinopi paragāmavāsinopi upasaṅkamitvā mayaṃ tumhākaṃyeva baliṃ dassāma amhākaṃ visajjāpehīti āhaṃsu. So tesaṃpi atthāya paṇṇaṃ pesetvā visajjāpesi. Tato paṭṭhāya te tasseva baliṃ adaṃsu. Athassa mahālābhasakkāro nibbatti. Tena tassa taṇhāpi mahatī jātā. So aparabhāge sabbaṃpi taṃ janapadaṃ yāci upaḍḍharajjaṃ yāci. Kaniṭṭhopi tassa adāsiyeva. So taṇhāya vaḍḍhamānāya upaḍḍharajjenapi asantuṭṭho rajjaṃ gaṇhissāmīti janapadaparivuto taṃ nagaraṃ gantvā bahinagare ṭhatvā rajjaṃ vā me detu yuddhaṃ vāti kaniṭṭhassa paṇṇaṃ pahiṇi. Kaniṭṭho cintesi ayaṃ bālo pubbe rajjaṃpi uparajjādīnipi paṭikkhipitvā idāni yuddhena gaṇhāmīti vadati sace kho panāhaṃ imaṃ yuddhena māressāmi garahā me bhavissati kiṃ me rajjenāti. Athassa alaṃ yuddhena rajjaṃ Gaṇhatūti pesesi. So rajjaṃ gahetvā kaniṭṭhassa uparajjaṃ datvā tato paṭṭhāya rajjaṃ kārento taṇhāvasiko hutvā ekena rajjena asantuṭṭho dve tīṇi rajjāni paṭṭhetvā taṇhāya koṭiṃ nāddasa. Tadā sakko devarājā ke nukho loke mātāpitaro upaṭṭhahanti ke dānādīni puññāni karonti ke taṇhāvasikāti olokento tassa taṇhāvasikabhāvaṃ ñatvā ayaṃ bālo bārāṇalirajjenapi na tusati ahaṃ sikkhāpessāmi nanti māṇavakavesena rājadvāre ṭhatvā eko upāyakusalo māṇavo rājadvāre ṭhitoti ārocāpetvā pavisatūti vutte pavisitvā rājānaṃ jayāpetvā kiṃkāraṇā āgatosīti vutte mahārāja tumhākaṃ kiñci vattabbaṃ atthi raho paccāsiṃsāmīti āha. Sakkānubhāvena tāvadeva manussā pakkāmiṃsu. Atha naṃ māṇavo ahaṃ mahārāja phītāni ākiṇṇamanussāni sampannabalabāhanāni tīṇi nagarāni passāmi ahaṃ te attano ānubhāvena tīṇi rajjāni gahetvā dassāmi papañcaṃ akatvā sīghaṃ gantuṃ vaṭṭatīti āha. So lobhavasiko rājā sādhūti sampaṭicchi sakkānubhāvena pana naṃ ko vā tvaṃ kuto vā āgato kiṃ vā te laddhuṃ vaṭṭatīti na pucchi. Sopi ettakaṃ vatvā tāvatiṃsabhavanameva agamāsi. Rājā amacce pakkosāpetvā eko māṇavo amhākaṃ tīṇi rajjāni gahetvā dammīti āha taṃ pakkosatha nagare bheriñcārāpetvā balakāyaṃ sannipātetha papañcaṃ akatvā tīṇi rajjāni gaṇhissāmāti vatvā Kiṃ pana te mahārāja tassa māṇavassa sakkāro vā kato nivāsanaṭṭhānaṃ vā pucchitanti vutte neva sakkāraṃ akāsiṃ na nivāsanaṭṭhānaṃ pucchiṃ gacchatha naṃ upadhārethāti āha. Upadhārentā naṃ adisvā mahārāja sakalanagare taṃ māṇavaṃ na passāmāti ārocayiṃsu. Taṃ sutvā rājā domanassajāto tīsu nagaresu rajjaṃ naṭṭhaṃ mahantenamhi yasena parihīno na ca me paribbayaṃ adāsi na nivāsanaṭṭhānanti mayhaṃ kujjhitvā māṇavo anāgato bhavissatīti punappunaṃ cintesi. Athassa taṇhāvasikassa kāye ḍāho uppajji. Sakalasarīre pariḍayhante udaraṃ khobhetvā lohitapakkhandikā udapādi. Ekaṃ bhājanaṃ pavisati ekaṃ nikkhamati. Vejjā tikicchituṃ na sakkonti. Rājā kilamati. Athassa byādhipīḷitabhāvo sakalanagare pākaṭo ahosi. Tadā bodhisatto takkasilato sabbasippāni uggaṇhitvā bārāṇasinagare mātāpitūnaṃ santikaṃ āgato taṃ rañño pavuttiṃ sutvā ahaṃ tikicchissāmīti rājadvāraṃ gantvā eko kira māṇavo tumhe tikicchituṃ āgatoti ārocāpesi. Rājā mahantamahantā disāpāmokkhavejjāpi maṃ tikicchituṃ na sakkonti taruṇamāṇavo kiṃ sakkhissati paribbayaṃ datvā vissajjetha nanti āha. Taṃ sutvā māṇavo mayhaṃ vejjavetanena kammaṃ natthi ahaṃ tikicchissāmi kevalaṃ bhesajjamūlamattaṃ detūti āha. Taṃ sutvā rājā sādhūti pakkosāpesi. Māṇavo rājānaṃ disvā mā bhāyi mahārāja ahaṃ tikicchissāmi apica kho pana me rogassa samuṭṭhānaṃ ācikkhathāti. Rājā harāyamāno kiṃ te samuṭṭhānena bhesajjameva karohīti āha. Mahārāja vejjānāma ayaṃ byādhi imaṃ nissāya samuṭṭhitoti ñatvā tadanucchavikaṃ bhesajjaṃ karontīti. Rājā sādhu tātāti samuṭṭhānaṃ kathento ekena māṇavena āgantvā tīsu nagaresu rajjaṃ gahetvā dassāmīti vuttaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ kathetvā iti me tāta taṇhaṃ nissāya byādhi uppanno sace tikicchituṃ sakkosi tikicchāhīti āha. Kiṃ pana mahārāja socanāya tāni nagarāni sakkā laddhunti. Na sakkā tātāti. Evaṃ sante kasmā socasi mahārāja sabbameva saviññāṇakaṃ aviññāṇakaṃ vatthuṃ attano sarīraṃ ādiṃ katvā pahāya gamanīyaṃ catūsu nagaresu rajjaṃ gahetvāpi na tvaṃ ekappahāreneva catasso bhattapātiyo bhuñjissasi na catūsu sayanesu sayissasi na cattāri vatthayugāni acchādissasi taṇhāvasikenanāma bhavituṃ na vaṭṭati ayaṃ hi taṇhānāma vaḍḍhamānā catūhi apāyehi muccituṃ na detīti. Iti naṃ mahāsatto ovaditvā tassa dhammaṃ desento āha
kāmaṃ kāmayamānassa tassa ce taṃ samijjhati
addhā pītimano hoti laddhā macco yadicchati.
Kāmaṃ kāmayamānassa tassa ce taṃ samijjhati
tato naṃ aparaṃ kāme ghamme taṇhaṃva vindati.
Gavaṃva siṅgino siṅgaṃ vaḍḍhamānassa vaḍḍhati
evaṃ mandassa posassa bālassa avijānato
bhiyyo taṇhā pipāsā ca vaḍḍhamānassa vaḍḍhati.
Paṭhabyā sāliyavakaṃ gavāssaṃ dāsaporisaṃ
datvāpi nālamekassa iti viddhā samaṃ care.
Rājā pasayha paṭhaviṃ vijitvā
sasāgarantaṃ mahimāvasanto
oraṃ samuddassa atittarūpo
pāraṃ samuddassapi paṭṭhayeva
yāva anussaraṃ kāme manasā titti nājjhagā
tato nivattā paṭikkamma disvā
te ve tittā ye paññāya tittā.
Paññāya tittīnaṃ seṭṭhaṃ na so kāmehi tappati
paññāya tittaṃ purisaṃ taṇhā na kurute vasaṃ.
Apacinetheva kāmāni appicchassa alolupo
samuddamatto puriso na so kāmehi tappati
rathakārova cammassa parikantaṃ upāhanaṃ.
Yaṃ yaṃ cajati kāmānaṃ taṃ taṃ sampajjate sukhaṃ
sabbañca sukhamiccheyya sabbe kāme pariccajeti.
Tattha kāmanti vatthukāmaṃpi kilesakāmaṃpi. Kāmayamānassāti paṭṭhayamānassa. Tassa ce taṃ samijjhatīti tassa puggalassa taṃ kāmitavatthuṃ samijjhati ceva nippajjati cāti attho. Tato naṃ aparaṃ kāmeti ettha nanti nipātamattaṃ. Aparanti aparabhāgadīpanaṃ. Kāmeti upayoge bahuvacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti sace kāmaṃ Kāmayamānassa tassa taṃ kāmitavatthuṃ samijjhati tasmiṃ samiddhe tatoparaṃ so puggalo kāmayamāno yathānāma ghamme gimhakāle vātātapena kilanto taṇhaṃ vindati pānīyapipāsaṃ paṭilabhati evaṃ bhiyyo kāmataṇhāsaṅkhāte kāme vindati paṭilabhati rūpataṇhādikā taṇhā tassa vaḍḍhatiyevāti. Gavaṃvāti gorūpassa viya. Siṅginoti matthakaṃ phāletvā uṭṭhitasiṅgissa. Mandassāti mandapaññassa. Bālassāti bāladhammayuttassa idaṃ vuttaṃ hoti yathā vacchakassa vaḍḍhantassaṃ sarīreneva saddhiṃ siṅgaṃ vaḍḍhati evaṃ andhabālassāpi appattakāmataṇhā ca pattakāmapipāsā ca aparāparaṃ vaḍḍhatīti. Sāliyavakanti sālikhettaṃ yavakhettaṃ. Etena sāliyavādikaṃ sabbaṃ dhaññaṃ dasseti. Dutiyapadena sabbaṃ dvipadacatupadaṃ dasseti. Paṭhamapadena vā sabbaṃ aviññāṇakaṃ itarena saviññāṇakaṃ. Datvāpāti datvāpi idaṃ vuttaṃ hoti tiṭṭhantu tīṇi rajjāni sace so māṇavo aññaṃ vā sakalaṃpi paṭhaviṃ saviññāṇakāviññāṇakaratanapuraṃ kassaci datvā gaccheyya idaṃpi ettakaṃ vatthu ekasseva alaṃ pariyantaṃ evaṃ duppūrā esā taṇhānāma. Iti viddhā samaṃ careti evaṃ jānanto puriso taṇhāvasiko ahutvā kāyasucaritādīni pūrento samaṃ careyya. Oranti orimakoṭṭhāsaṃ patto. Tena atittarūpo puna samuddapāraṃpi paṭṭheyya evaṃ taṇhāvasikasattānāma duppūrāti dasseti. Yāvāti aniyāmitaparicchedo. Anussaranti anussaranto. Nājjhagāti na vindati idaṃ vuttaṃ hoti mahārāja puriso apariyantepi kāme Manasā anussaranto tittiṃ na vindati pattukāmova hoti evaṃ kāmesu sattānaṃ taṇhā vaḍḍhateva. Tato nivattāti tato pana vatthukāmakilesakāmato cittena nivattitvā kāyena paṭikkamma ñāṇeneva ādīnavaṃ disvā ye paññāya tittā paripuṇṇā teva tittānāma. Paññāya tittīnaṃ seṭṭhanti paññāya tittīnaṃ ayaṃ paripuṇṇaseṭṭho ayameva vā pāṭho. Na so kāmehi tappatīti na pariḍayhatīti pāṭho. Yasmā paññāya titto puriso kāmehi pariḍayhatīti attho. Na kurute vasanti tādisaṃ hi purisaṃ taṇhā vase vattetuṃ na sakkoti sveva pana taṇhāya ādīnavaṃ disvā gaṅgamālo viya aḍḍhamāsakarājā viya ca taṇhāvase na vattatīti attho. Apacinethevāti viddhaṃseyyātheva. Samuddamattoti mahatiyā paññāya samannāgatattā samuddappamāṇo. So mahantena aggināpi samuddo viya kilesakāmehi na tappati na ḍayhati. Rathakāroti cammakāro. Parikantanti parikantanto. Idaṃ vuttaṃ hoti yathā cammakāro upāhanaṃ parikantanto yaṃyaṃ cammassa agayhupagamanaṭṭhānaṃ hoti taṃtaṃ vajjetvā upāhanaṃ katvā upāhanamūlaṃ labhitvā sukhito hoti evameva paṇḍito cammakārasatthasadisāya paññāya kantanto yaṃyaṃ odhiṃ kāmānaṃ cajati tena tenassa kāmodhinā virahitaṃ taṃtaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ ca sukhaṃ sampajjati vigatadarathaṃ sabbena sabbaṃpi kāyakammādisukhaṃ vigatapariḷāhameva iccheyya kasiṇaṃ bhāvetvā jhānaṃ nibbattetvā sabbakāme pariccajeti.
Bodhisattassa pana imaṃ gāthaṃ kathentassa rañño setacchattaṃ ārammaṇaṃ katvā odātakasiṇajjhānaṃ udapādi. Rājāpi arogo ahosi. So tuṭṭho sayanā vuṭṭhāya ettakā vejjā tikicchituṃ nāsakkhiṃsu paṇḍitamāṇavo pana attano ñāṇavisayena maṃ nirogaṃ akāsīti tena saddhiṃ sallapanto dasamaṃ gāthamāha
aṭṭha te bhāsitā gāthā sabbā honti sahassiyā
paṭiggaṇha mahābrahme sādhetaṃ tava bhāsitanti.
Tattha aṭṭhāti dutiyagāthaṃ ādiṃ katvā kāmādīnavasaṃyuttā aṭṭha. Sahassiyāti sahassārahā. Paṭiggaṇhāti aṭṭha sahassāni gaṇha. Sādhetaṃ tava bhāsitanti sādhu etaṃ tava bhāsitaṃ vacanaṃ.
Taṃ sutvā mahāsatto ekādasamaṃ gāthamāha
na me attho sahassehi satehi nahutehi ca
pacchimaṃ bhāsato gāthaṃ kāme me nirato manoti. Tattha pacchimanti rathakārova cammassāti gāthaṃ. Kāme me nirato manoti imaṃ gāthaṃ bhāsamānasseva vatthukāmepi kilesakāmepi mano nābhirami ahaṃ hi imaṃ gāthaṃ bhāsamāno attanova dhammadesanāya jhānaṃ nibbattesiṃ mahārājāti.
Rājā bhiyyoso mattāya tusitvā mahāsattaṃ vaṇṇento osānagāthamāha
bhaddo vatāyaṃ māṇavako sabbalokavidū muni
yo taṇhaṃ dukkhajananiṃ parijānāti paṇḍito. Tattha dukkhajananinti sakalavaṭṭadukkhajananiṃ. Parijānātīti parijāni paricchinditvā pariluñcitvā nīharatīti bodhisattaṃ vaṇṇento evamāha.
Bodhisatto mahārāja appamatto hutvā dhammaṃ carāti rājānaṃ ovaditvā ākāsena himavantaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbajitvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpago ahosi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā evaṃ bhikkhave pubbepāhaṃ etaṃ brāhmaṇaṃ nissokamakāsinti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā rājā esa brāhmaṇo ahosi paṇḍitamāṇavo pana ahamevāti.
Kāmajātakaṃ catutthaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗