กามชาดก
ว่าด้วยกามและโทษของกาม
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๖๓๗ · บรรทัด ๖๔๘๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กามํ ได้แก่ ทั้งวัตถุกาม ทั้งกิเลสกาม. บทว่า กามยมานสฺส แปลว่า ปรารถนาอยู่. บทว่า ตสฺส เจ ตํ สมิชฺฌติ ความว่า สิ่งที่เขาปรารถนาย่อมสำเร็จ และย่อมเผล็ดผลแก่บุคคลนั้น. บทว่า นํ ในคำว่า ตโต นํ อปรํ กาเม นี้เป็นเพียงนิบาต. บทว่า อปรํ เป็นบทแสดงส่วนอื่น. บทว่า กาเม เป็นพหุวจนะ ใช้ในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ. ท่านอธิบายคำนี้ไว้ว่า ถ้าเมื่อเขาปรารถนากาม สิ่งที่เขาปรารถนานั้นย่อมสำเร็จแก่เขาสมประสงค์ เมื่อสิ่งนั้นสำเร็จแล้ว เขายังปรารถนาต่อไปอีกบุคคลนั้นเมื่อปรารถนาอยู่ ย่อมประสบคือได้รับกามกล่าวคือตัณหา เหมือนบุคคลที่ถูกลมแดดแผดเผาในฤดูร้อน ย่อมเกิดความอยากคือได้รับความกระหายน้ำฉะนั้น. ตัณหามีรูปตัณหาเป็นต้นย่อมเจริญแก่บุคคลนั่นแล. บทว่า ควํว แปลว่า เหมือนรูปโค. บทว่า สิงคิโน ได้แก่ เขาสัตว์ที่ผ่ายอดแล้วยกขึ้น. บทว่า มนฺทสฺส แปลว่า ผู้มีปัญญาอ่อน. บทว่า พาลสฺส ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยพาลธรรม. ท่านกล่าวอธิบายคำนี้ไว้ว่า เขาโคย่อมเติบโตพร้อมกับร่างของลูกโคตัวกำลังเติบโค ฉันใด กามตัณหาที่ยังไม่มาถึงก็ดี ความกระหายในกามที่มาถึงแล้วก็ดี ย่อมเจริญยิ่ง ๆ ขึ้นไปสำหรับอันธพาลชน. บทว่า สาลิยวกํ ได้แก่ นาข้าวสาลี และนาข้าวเหนียว. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงธัญชาติหมดมีข้าวสาลีและข้าวเหนียวเป็นต้น. ด้วยบทที่ ๒ ท่านแสดงถึงสัตว์ ๒ เท้าและสัตว์ ๔ เท้า. หรือด้วยบทที่ ๑ ท่านแสดงถึงสิ่งที่ไม่มีวิญญาณทั้งหมด ด้วยบทนอกนี้ ท่านแสดงถึงสิ่งที่มีวิญญาณทั้งสิ้น. บทว่า ทตฺวาปิ แปลว่า แม้ให้แล้ว ท่านอธิบายคำนี้ไว้ว่า อาณาจักรทั้ง ๓ จงยกไว้ ถ้าว่า มาณพนั้นให้สิ่งอื่น ๆ หรือแผ่นดินทั้งสิ้น ที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ ทั้งรัตนบุรีแก่ใครแล้วไป สิ่งแม้มีประมาณเท่านี้ ย่อมไม่สิ้นสุดแก่บุคคลคนเดียวเท่านั้น นี้ชื่อว่าตัณหาให้เต็มได้โดยยากด้วยประการฉะนี้. บทว่า อิติ วิทฺธา สมํ จเร ความว่า บุรุษเมื่อรู้อย่างนี้ เป็นผู้ไม่เป็นไปในอำนาจแห่งตัณหาบำเพ็ญกายสุจริตเป็นต้นให้บริบูรณ์ พึงประพฤติให้สม่ำเสมอ. บทว่า โอรํ ได้แก่ ถึงส่วนอันมีในภายใน. ด้วยบทนั้นบุคคลนั้นชื่อว่ายังไม่อิ่ม พึงปรารถนาแม้ฝั่งแห่งสมุทรอีก ด้วยอาการอย่างนี้ท่านแสดงว่า ขึ้นชื่อว่า สัตว์ผู้เป็นไปในอำนาจแห่งตัณหา เป็นอันเต็มได้โดยยาก. บทว่า ยาว เป็นบทกำหนดนับตามอนิยม. บทว่า อนุสฺสรํ แปลว่า ระลึกถึงอยู่. บทว่า นาชฺฌคา แปลว่าย่อมไม่ประสบ. ท่านอธิบายคำนี้ไว้ว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า บุรุษมีใจระลึกถึงกามทั้งหลาย แม้อันหาที่สุดไม่ได้ ย่อมไม่ประสบความอิ่ม ปรารถนาจะบรรลุถึงอยู่นั้นเอง เมื่อเป็นเช่นนี้ ตัณหาในกามทั้งหลาย ย่อมเจริญแก่สัตว์ทั้งหลายอยู่นั่นเอง. บทว่า ตโต นิวตฺตา ความว่า บุคคลเหล่าใดมีจิตและกายกลับจากวัตถุกามและกิเลสกามแล้ว เห็นโทษด้วยญาณนั่นแล อิ่มเอิบบริบูรณ์ด้วยปัญญา บุคคลเหล่านั้นแลชื่อว่าย่อมอิ่ม. บทว่า ปญฺาย ติตฺตีนํ เสฏฺํ คือความอิ่มด้วยปัญญานี้ ย่อมเป็นของประเสริฐเต็มที่. อีกอย่างหนึ่ง บาลีก็อย่างนี้เหมือนกัน. บทว่า น โส กาเมหิ ตปฺปติ นี้ บาลีว่า ย่อมไม่ถูกกามทั้งหลายแผดเผา. อธิบายว่า เพราะเหตุที่บุรุษผู้อิ่มด้วยปัญญา ย่อมไม่ถูกกามแผดเผา. บทว่าน กุรุเต วสํ ความว่า เพราะตัณหาไม่อาจยังบุรุษเช่นนั้นให้อยู่ในอำนาจได้ก็บุรุษนั้นนั่นแลเห็นโทษแห่งตัณหาแล้ว ย่อมไม่เป็นไปในอำนาจแห่งตัณหาเหมือนวังวนแห่งสายน้ำ และเหมือนพระราชอัฑฒมาสก. บทว่า อปจิเนเถวแปลว่า พึงกำจัดเสียเลย. บทว่า สมุทฺทมตฺโต คือมีประมาณสมุทร เพราะประกอบด้วยปัญญาอันใหญ่. บุรุษนั้น ย่อมไม่เดือดร้อนคือไม่รุ่มร้อนด้วยกิเลสกามทั้งหลาย เหมือนสมุทรไม่ร้อนแม้เพราะไฟใหญ่ฉะนั้น. บทว่า รถกาโรแปลว่า ช่างหนัง. บทว่า ปริกนฺตํ แปลว่า ตัดแล้ว ท่านอธิบายคำนี้ไว้ว่าช่างหนังตัดรองเท้า เว้นที่ที่หนังไม่เข้าลักษณะที่ถือเอาได้ ทำให้เป็นรองเท้าได้ค่ารองเท้า ย่อมได้รับความสุขฉันใด บัณฑิตก็ฉันนั้นเหมือนกัน พิจารณาด้วยปัญญาอันเสมือนกับศาสตราของช่างรองเท้า พึงถึงความสุขทางกายกรรมวจีกรรมและมโนกรรมนั้น ที่เว้นจากแดนแห่งกาม อันเป็นเหตุให้ตนละแดนกาม ปรารถนาเฉพาะสุขมีกายกรรมเป็นต้น ทุกอย่างที่ปราศจากความเร่าร้อนพึงเจริญกสิณยังฌานให้เกิดละกามทั้งปวงเสีย.
ก็เมื่อพระมหาสัตว์กำลังกล่าวคาถานี้อยู่ ได้เกิดฌานมีโอทาตกสิณเป็นอารมณ์ เพราะหน่วงเอาพระเศวตฉัตรของพระราชาเป็นอารมณ์. แม้พระราชาก็ทรงหายจากโรค พระองค์ทรงมีความยินดี เสด็จลุกจากพระที่บรรทมมีพระดำรัสว่า พวกแพทย์เท่านี้ยังไม่อาจรักษาได้ แต่มาณพผู้เป็นบัณฑิตได้ทำเราให้ปราศจากโรคด้วยญาณวิสัยของตนได้ เมื่อจะทรงปราศรัยกับพระโพธิสัตว์ ได้ตรัสพระคาถาที่ ๑๐ ว่า
คาถาทั้งหมด ๘ คาถา ที่ท่านกล่าวแล้ว ขอ ท่านจงรับเอาทรัพย์ทั้ง ๘,๐๐๐ นี้เถิด คำที่ท่านกล่าวนี้ เป็นคำยังประโยชนให้สำเร็จ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อฏฺ ได้แก่ คาถา ๘ คาถา ที่ประกอบด้วยโทษแห่งกาม ตั้งต้นแต่คาถาที่ ๒ ไป. บทว่า สหสฺสิยา แปลว่า ควรแก่๑,๐๐๐. บทว่า ปฏิคฺคณฺห ความว่า จงรับเอาทรัพย์ ๘,๐๐๐. บทว่า สาเธตํ ตว ภาสิตํ ความว่า คำที่ท่านกล่าวนี้ยังประโยชน์ให้สำเร็จ.
พระมหาสัตว์ ได้สดับดังนั้นแล้ว จึงกล่าวคาถาที่ ๑๑ ว่า
ข้าพระบาทไม่ต้องการด้วยทรัพย์ร้อยทรัพย์พัน หรือทรัพย์หมื่น เมื่อข้าพระบาทกล่าวคาถาสุดท้าย ใจ ของข้าพระบาทไม่ยินดีในกาม.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปจฺฉิมํ นี้เป็นคาถาสุดท้ายว่า รถกาโรว จมฺมสฺส. บทว่า กาเม เม นิรโต มโน ความว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้าเมื่อข้าพระองค์กำลังกล่าวคาถาอยู่นั่นแล ใจไม่ยินดีทั้งในวัตถุกาม ทั้งกิเลสกามเพราะข้าพเจ้านั้น เมื่อกล่าวคาถายังฌานให้บังเกิดด้วยธรรมเทศนาของตนแล.
พระราชาทรงยินดีอย่างเหลือประมาณ ในเมื่อจะทรงสรรเสริญพระมหาสัตว์ ได้ตรัสคาถาสุดท้ายว่า
มาณพใดเป็นบัณฑิต กำหนดรู้ตัณหา อันยัง ความทุกข์ให้เกิดแล้ว นำออกได้ มาณพนี้เป็นคนดี เป็นมุนีผู้รู้แจ้งโลกทั้งปวง.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทุกฺขชนนึ ได้แก่ ยังทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้นให้เกิด. บทว่า ปริชานาติ ได้แก่ กำหนดรู้แล้ว คือกำหนดตัด ตัดขาดนำออกไป เมื่อสรรเสริญพระโพธิสัตว์จึงได้ตรัสอย่างนี้.
พระโพธิสัตว์ถวายโอวาทพระราชาว่า ข้าแต่พระมหาราช ขอพระองค์จงเป็นผู้ไม่ประมาทประพฤติธรรมเถิด แล้วเหาะไปยังหิมวันตประเทศ บวชเป็นฤาษีเจริญพรหมวิหารอยู่จนตลอดชนมายุ แล้วไปเกิดในพรหมโลก.
พระศาสดา ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้ว ตรัสว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ในกาลก่อน เราก็ได้ทำให้พราหมณ์นี้คลายความเศร้าโศกด้วยประการดังนี้ แล้วทรงประชุมชาดกว่า พระราชาในครั้งนั้นได้มาเป็นพราหมณ์นี้ ส่วนมาณพผู้เป็นบัณฑิต ได้มาเป็นเราตถาคตแล.
จบอรรถกถากามชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๑๔๖–๑๕๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ทวาทสนิบาตชาดก ๔๑ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๑ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
4 Kāmajātakaṃ.
Kāmaṃ kāmayamānassāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
Eko kira sāvatthivāsī brāhmaṇo aciravatitīre khettakaraṇatthāya araññaṃ koṭesi. Satthā tassa upanissayaṃ disvā sāvatthiyaṃ piṇḍāya pavisanto maggā okkamma tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā kiṃ karosi brāhmaṇāti vatvā khettaṭṭhānaṃ koṭāpesiṃ bho gotamāti vutte sādhu brāhmaṇakammaṃ karohīti vatvā agamāsi. Etenevupāyena chinnarukkhe hāretvā khettassa sodhanakāle kedārabandhanakāle vapanakāleti punappunaṃ gantvā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ akāsi. Punadivase so brāhmaṇo ajja bho gotama mayhaṃ vappamaṅgalaṃ ahaṃ imasmiṃ sasse nipphanne buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ dassāmīti āha. Satthā tuṇhībhāvena adhivāsetvā pakkāmi. Punekadivasaṃ brāhmaṇo sassaṃ olokento aṭṭhāsi. Satthā tattha kiṃ karosi brāhmaṇāti pucchitvā sassaṃ olokemi bho gotamāti vutte sādhu brāhmaṇāti vatvā pakkāmi. Tadā brāhmaṇo cintesi samaṇo gotamo abhiṇhaṃ āgacchati nissaṃsayaṃ bhattena atthiko dassāmissa bhattanti. Tassevaṃ cintetvā gehaṃ gatadivase satthāpi tattha Agamāsi. Atha brāhmaṇassa ativiya vissāso uppajji. Athāparabhāge pariṇate sasse sve khettaṃ lāyissāmīti sanniṭṭhānaṃ katvā nipanne brāhmaṇe aciravatiyā upari sabbarattiṃ ghanakaravassaṃ vassi. Mahogho āgantvā ekanālimattaṃpi asesetvā sabbaṃ sassaṃ samuddaṃ pavesesi. Brāhmaṇo oghamhi osarite sassavināsaṃ oloketvā sakabhāvena saṇṭhāretuṃ nāsakkhi balavasokābhibhūto hatthena uraṃ paharitvā paridevamāno gehaṃ gantvā vilapanto nipajji. Satthā paccūsasamaye sokābhibhūtaṃ brāhmaṇaṃ disvā brāhmaṇassa avassayo bhavissāmīti punadivase sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhū vihāraṃ pesetvā pacchāsamaṇena saddhiṃ tassa gehadvāraṃ agamāsi. Brāhmaṇo satthu āgatabhāvaṃ sutvā paṭisanthāratthāya me sahāyo āgato bhavissatīti laddhassāso āsanaṃ paññāpesi. Satthā pavisitvā paññattāsane nisīdi brāhmaṇa kasmā dubbaṇṇosi kinte aphāsukanti pucchi. Bho gotama aciravatitīre mayā rukkhacchedato paṭṭhāya kataṃ kammaṃ tumhe jānātha ahaṃ imasmiṃ sasse nipphanne tumhākaṃ dānaṃ dassāmīti vakkhāmi idāni me sabbantaṃ sassaṃ mahogho samuddameva pavesesi taṃ kiñci avasiṭṭhaṃ natthi sakaṭasatamattaṃ dhaññaṃ vinaṭṭhaṃ tena me mahāsoko uppannoti. Kiṃ pana brāhmaṇa socantassa naṭṭhaṃ punāgacchatīti. Nohetaṃ bho gotamāti. Evaṃ santepi kasmā socasi imesaṃ sattānaṃ dhanadhaññaṃnāma uppajjanakāle Uppajjati nassanakāle nassati kiñci saṅkhāragataṃ anassanadhammaṃnāma natthi mā cintayīti. Iti naṃ satthā samassāsetvā tassa sappāyadhammaṃ desento kāmasuttaṃ kathesi. Sutte pariyosānaṃ gacchante brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahi. Satthā taṃ nissokaṃ katvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ agamāsi. Satthā asukaṃnāma brāhmaṇaṃ sokasallasamappitaṃ nissokaṃ katvā sotāpattiphale patiṭṭhāpesīti sakalanagaraṃ aññāsi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso dasabalo brāhmaṇena saddhiṃ mettiṃ katvā vissāsiko hutvā upāyeneva tassa sokasamappitassa dhammaṃ desetvā taṃ nissokaṃ katvā sotāpattiphale patiṭṭhāpesīti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāyanāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepāhaṃ etaṃ nissokamakāsinti vatvā atītaṃ āhari
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadattassa rañño dve puttā ahesuṃ. So jeṭṭhakassa uparajjaṃ adāsi kaniṭṭhassa senāpatiṭṭhānaṃ. Aparabhāge brahmadatte kālakate amaccā jeṭṭhakassa abhisekaṃ ṭhapesuṃ. So na mayhaṃ rajjenattho kaniṭṭhassa me dethāti vatvā punappunaṃ yāciyamānopi paṭikkhipitvā kaniṭṭhassa abhiseke kate na me issariyena atthoti uparajjādīnipi na icchi. Tenahi sādhurasabhojanāni bhuñjanto idheva vasāhīti vuttepi na me imasmiṃ nagare kiccaṃ atthīti bārāṇasito nikkhamitvā paccantaṃ Gantvā ekaṃ seṭṭhikulaṃ nissāya sahatthena kammaṃ karonto vasi. Te aparabhāge tassa rājakumārabhāvaṃ ñatvā kammaṃ kātuṃ na adaṃsu kumāraparihāreneva taṃ parikariṃsu. Aparabhāge rājakammikā paccantaṃ gantvā khettappamāṇagahaṇatthāya taṃ gāmaṃ agamaṃsu. Seṭṭhī rājakumāraṃ upasaṅkamitvā sāmi mayaṃ tumhe posema kaniṭṭhabhātikassa paṇṇaṃ pesetvā amhākaṃ baliṃ hārethāti. So sādhūti sampaṭicchitvā ahaṃ asukaseṭṭhikulaṃnāma upanissāya vasāmi maṃ nissāya etesaṃ baliṃ visajjehīti paṇṇaṃ pesesi. Rājā sādhūti vatvā tathā kāresi. Atha naṃ sakalagāmavāsinopi janapadavāsinopi paragāmavāsinopi upasaṅkamitvā mayaṃ tumhākaṃyeva baliṃ dassāma amhākaṃ visajjāpehīti āhaṃsu. So tesaṃpi atthāya paṇṇaṃ pesetvā visajjāpesi. Tato paṭṭhāya te tasseva baliṃ adaṃsu. Athassa mahālābhasakkāro nibbatti. Tena tassa taṇhāpi mahatī jātā. So aparabhāge sabbaṃpi taṃ janapadaṃ yāci upaḍḍharajjaṃ yāci. Kaniṭṭhopi tassa adāsiyeva. So taṇhāya vaḍḍhamānāya upaḍḍharajjenapi asantuṭṭho rajjaṃ gaṇhissāmīti janapadaparivuto taṃ nagaraṃ gantvā bahinagare ṭhatvā rajjaṃ vā me detu yuddhaṃ vāti kaniṭṭhassa paṇṇaṃ pahiṇi. Kaniṭṭho cintesi ayaṃ bālo pubbe rajjaṃpi uparajjādīnipi paṭikkhipitvā idāni yuddhena gaṇhāmīti vadati sace kho panāhaṃ imaṃ yuddhena māressāmi garahā me bhavissati kiṃ me rajjenāti. Athassa alaṃ yuddhena rajjaṃ Gaṇhatūti pesesi. So rajjaṃ gahetvā kaniṭṭhassa uparajjaṃ datvā tato paṭṭhāya rajjaṃ kārento taṇhāvasiko hutvā ekena rajjena asantuṭṭho dve tīṇi rajjāni paṭṭhetvā taṇhāya koṭiṃ nāddasa. Tadā sakko devarājā ke nukho loke mātāpitaro upaṭṭhahanti ke dānādīni puññāni karonti ke taṇhāvasikāti olokento tassa taṇhāvasikabhāvaṃ ñatvā ayaṃ bālo bārāṇalirajjenapi na tusati ahaṃ sikkhāpessāmi nanti māṇavakavesena rājadvāre ṭhatvā eko upāyakusalo māṇavo rājadvāre ṭhitoti ārocāpetvā pavisatūti vutte pavisitvā rājānaṃ jayāpetvā kiṃkāraṇā āgatosīti vutte mahārāja tumhākaṃ kiñci vattabbaṃ atthi raho paccāsiṃsāmīti āha. Sakkānubhāvena tāvadeva manussā pakkāmiṃsu. Atha naṃ māṇavo ahaṃ mahārāja phītāni ākiṇṇamanussāni sampannabalabāhanāni tīṇi nagarāni passāmi ahaṃ te attano ānubhāvena tīṇi rajjāni gahetvā dassāmi papañcaṃ akatvā sīghaṃ gantuṃ vaṭṭatīti āha. So lobhavasiko rājā sādhūti sampaṭicchi sakkānubhāvena pana naṃ ko vā tvaṃ kuto vā āgato kiṃ vā te laddhuṃ vaṭṭatīti na pucchi. Sopi ettakaṃ vatvā tāvatiṃsabhavanameva agamāsi. Rājā amacce pakkosāpetvā eko māṇavo amhākaṃ tīṇi rajjāni gahetvā dammīti āha taṃ pakkosatha nagare bheriñcārāpetvā balakāyaṃ sannipātetha papañcaṃ akatvā tīṇi rajjāni gaṇhissāmāti vatvā Kiṃ pana te mahārāja tassa māṇavassa sakkāro vā kato nivāsanaṭṭhānaṃ vā pucchitanti vutte neva sakkāraṃ akāsiṃ na nivāsanaṭṭhānaṃ pucchiṃ gacchatha naṃ upadhārethāti āha. Upadhārentā naṃ adisvā mahārāja sakalanagare taṃ māṇavaṃ na passāmāti ārocayiṃsu. Taṃ sutvā rājā domanassajāto tīsu nagaresu rajjaṃ naṭṭhaṃ mahantenamhi yasena parihīno na ca me paribbayaṃ adāsi na nivāsanaṭṭhānanti mayhaṃ kujjhitvā māṇavo anāgato bhavissatīti punappunaṃ cintesi. Athassa taṇhāvasikassa kāye ḍāho uppajji. Sakalasarīre pariḍayhante udaraṃ khobhetvā lohitapakkhandikā udapādi. Ekaṃ bhājanaṃ pavisati ekaṃ nikkhamati. Vejjā tikicchituṃ na sakkonti. Rājā kilamati. Athassa byādhipīḷitabhāvo sakalanagare pākaṭo ahosi. Tadā bodhisatto takkasilato sabbasippāni uggaṇhitvā bārāṇasinagare mātāpitūnaṃ santikaṃ āgato taṃ rañño pavuttiṃ sutvā ahaṃ tikicchissāmīti rājadvāraṃ gantvā eko kira māṇavo tumhe tikicchituṃ āgatoti ārocāpesi. Rājā mahantamahantā disāpāmokkhavejjāpi maṃ tikicchituṃ na sakkonti taruṇamāṇavo kiṃ sakkhissati paribbayaṃ datvā vissajjetha nanti āha. Taṃ sutvā māṇavo mayhaṃ vejjavetanena kammaṃ natthi ahaṃ tikicchissāmi kevalaṃ bhesajjamūlamattaṃ detūti āha. Taṃ sutvā rājā sādhūti pakkosāpesi. Māṇavo rājānaṃ disvā mā bhāyi mahārāja ahaṃ tikicchissāmi apica kho pana me rogassa samuṭṭhānaṃ ācikkhathāti. Rājā harāyamāno kiṃ te samuṭṭhānena bhesajjameva karohīti āha. Mahārāja vejjānāma ayaṃ byādhi imaṃ nissāya samuṭṭhitoti ñatvā tadanucchavikaṃ bhesajjaṃ karontīti. Rājā sādhu tātāti samuṭṭhānaṃ kathento ekena māṇavena āgantvā tīsu nagaresu rajjaṃ gahetvā dassāmīti vuttaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ kathetvā iti me tāta taṇhaṃ nissāya byādhi uppanno sace tikicchituṃ sakkosi tikicchāhīti āha. Kiṃ pana mahārāja socanāya tāni nagarāni sakkā laddhunti. Na sakkā tātāti. Evaṃ sante kasmā socasi mahārāja sabbameva saviññāṇakaṃ aviññāṇakaṃ vatthuṃ attano sarīraṃ ādiṃ katvā pahāya gamanīyaṃ catūsu nagaresu rajjaṃ gahetvāpi na tvaṃ ekappahāreneva catasso bhattapātiyo bhuñjissasi na catūsu sayanesu sayissasi na cattāri vatthayugāni acchādissasi taṇhāvasikenanāma bhavituṃ na vaṭṭati ayaṃ hi taṇhānāma vaḍḍhamānā catūhi apāyehi muccituṃ na detīti. Iti naṃ mahāsatto ovaditvā tassa dhammaṃ desento āha
kāmaṃ kāmayamānassa tassa ce taṃ samijjhati
addhā pītimano hoti laddhā macco yadicchati.
Kāmaṃ kāmayamānassa tassa ce taṃ samijjhati
tato naṃ aparaṃ kāme ghamme taṇhaṃva vindati.
Gavaṃva siṅgino siṅgaṃ vaḍḍhamānassa vaḍḍhati
evaṃ mandassa posassa bālassa avijānato
bhiyyo taṇhā pipāsā ca vaḍḍhamānassa vaḍḍhati.
Paṭhabyā sāliyavakaṃ gavāssaṃ dāsaporisaṃ
datvāpi nālamekassa iti viddhā samaṃ care.
Rājā pasayha paṭhaviṃ vijitvā
sasāgarantaṃ mahimāvasanto
oraṃ samuddassa atittarūpo
pāraṃ samuddassapi paṭṭhayeva
yāva anussaraṃ kāme manasā titti nājjhagā
tato nivattā paṭikkamma disvā
te ve tittā ye paññāya tittā.
Paññāya tittīnaṃ seṭṭhaṃ na so kāmehi tappati
paññāya tittaṃ purisaṃ taṇhā na kurute vasaṃ.
Apacinetheva kāmāni appicchassa alolupo
samuddamatto puriso na so kāmehi tappati
rathakārova cammassa parikantaṃ upāhanaṃ.
Yaṃ yaṃ cajati kāmānaṃ taṃ taṃ sampajjate sukhaṃ
sabbañca sukhamiccheyya sabbe kāme pariccajeti.
Tattha kāmanti vatthukāmaṃpi kilesakāmaṃpi. Kāmayamānassāti paṭṭhayamānassa. Tassa ce taṃ samijjhatīti tassa puggalassa taṃ kāmitavatthuṃ samijjhati ceva nippajjati cāti attho. Tato naṃ aparaṃ kāmeti ettha nanti nipātamattaṃ. Aparanti aparabhāgadīpanaṃ. Kāmeti upayoge bahuvacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti sace kāmaṃ Kāmayamānassa tassa taṃ kāmitavatthuṃ samijjhati tasmiṃ samiddhe tatoparaṃ so puggalo kāmayamāno yathānāma ghamme gimhakāle vātātapena kilanto taṇhaṃ vindati pānīyapipāsaṃ paṭilabhati evaṃ bhiyyo kāmataṇhāsaṅkhāte kāme vindati paṭilabhati rūpataṇhādikā taṇhā tassa vaḍḍhatiyevāti. Gavaṃvāti gorūpassa viya. Siṅginoti matthakaṃ phāletvā uṭṭhitasiṅgissa. Mandassāti mandapaññassa. Bālassāti bāladhammayuttassa idaṃ vuttaṃ hoti yathā vacchakassa vaḍḍhantassaṃ sarīreneva saddhiṃ siṅgaṃ vaḍḍhati evaṃ andhabālassāpi appattakāmataṇhā ca pattakāmapipāsā ca aparāparaṃ vaḍḍhatīti. Sāliyavakanti sālikhettaṃ yavakhettaṃ. Etena sāliyavādikaṃ sabbaṃ dhaññaṃ dasseti. Dutiyapadena sabbaṃ dvipadacatupadaṃ dasseti. Paṭhamapadena vā sabbaṃ aviññāṇakaṃ itarena saviññāṇakaṃ. Datvāpāti datvāpi idaṃ vuttaṃ hoti tiṭṭhantu tīṇi rajjāni sace so māṇavo aññaṃ vā sakalaṃpi paṭhaviṃ saviññāṇakāviññāṇakaratanapuraṃ kassaci datvā gaccheyya idaṃpi ettakaṃ vatthu ekasseva alaṃ pariyantaṃ evaṃ duppūrā esā taṇhānāma. Iti viddhā samaṃ careti evaṃ jānanto puriso taṇhāvasiko ahutvā kāyasucaritādīni pūrento samaṃ careyya. Oranti orimakoṭṭhāsaṃ patto. Tena atittarūpo puna samuddapāraṃpi paṭṭheyya evaṃ taṇhāvasikasattānāma duppūrāti dasseti. Yāvāti aniyāmitaparicchedo. Anussaranti anussaranto. Nājjhagāti na vindati idaṃ vuttaṃ hoti mahārāja puriso apariyantepi kāme Manasā anussaranto tittiṃ na vindati pattukāmova hoti evaṃ kāmesu sattānaṃ taṇhā vaḍḍhateva. Tato nivattāti tato pana vatthukāmakilesakāmato cittena nivattitvā kāyena paṭikkamma ñāṇeneva ādīnavaṃ disvā ye paññāya tittā paripuṇṇā teva tittānāma. Paññāya tittīnaṃ seṭṭhanti paññāya tittīnaṃ ayaṃ paripuṇṇaseṭṭho ayameva vā pāṭho. Na so kāmehi tappatīti na pariḍayhatīti pāṭho. Yasmā paññāya titto puriso kāmehi pariḍayhatīti attho. Na kurute vasanti tādisaṃ hi purisaṃ taṇhā vase vattetuṃ na sakkoti sveva pana taṇhāya ādīnavaṃ disvā gaṅgamālo viya aḍḍhamāsakarājā viya ca taṇhāvase na vattatīti attho. Apacinethevāti viddhaṃseyyātheva. Samuddamattoti mahatiyā paññāya samannāgatattā samuddappamāṇo. So mahantena aggināpi samuddo viya kilesakāmehi na tappati na ḍayhati. Rathakāroti cammakāro. Parikantanti parikantanto. Idaṃ vuttaṃ hoti yathā cammakāro upāhanaṃ parikantanto yaṃyaṃ cammassa agayhupagamanaṭṭhānaṃ hoti taṃtaṃ vajjetvā upāhanaṃ katvā upāhanamūlaṃ labhitvā sukhito hoti evameva paṇḍito cammakārasatthasadisāya paññāya kantanto yaṃyaṃ odhiṃ kāmānaṃ cajati tena tenassa kāmodhinā virahitaṃ taṃtaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ ca sukhaṃ sampajjati vigatadarathaṃ sabbena sabbaṃpi kāyakammādisukhaṃ vigatapariḷāhameva iccheyya kasiṇaṃ bhāvetvā jhānaṃ nibbattetvā sabbakāme pariccajeti.
Bodhisattassa pana imaṃ gāthaṃ kathentassa rañño setacchattaṃ ārammaṇaṃ katvā odātakasiṇajjhānaṃ udapādi. Rājāpi arogo ahosi. So tuṭṭho sayanā vuṭṭhāya ettakā vejjā tikicchituṃ nāsakkhiṃsu paṇḍitamāṇavo pana attano ñāṇavisayena maṃ nirogaṃ akāsīti tena saddhiṃ sallapanto dasamaṃ gāthamāha
aṭṭha te bhāsitā gāthā sabbā honti sahassiyā
paṭiggaṇha mahābrahme sādhetaṃ tava bhāsitanti.
Tattha aṭṭhāti dutiyagāthaṃ ādiṃ katvā kāmādīnavasaṃyuttā aṭṭha. Sahassiyāti sahassārahā. Paṭiggaṇhāti aṭṭha sahassāni gaṇha. Sādhetaṃ tava bhāsitanti sādhu etaṃ tava bhāsitaṃ vacanaṃ.
Taṃ sutvā mahāsatto ekādasamaṃ gāthamāha
na me attho sahassehi satehi nahutehi ca
pacchimaṃ bhāsato gāthaṃ kāme me nirato manoti. Tattha pacchimanti rathakārova cammassāti gāthaṃ. Kāme me nirato manoti imaṃ gāthaṃ bhāsamānasseva vatthukāmepi kilesakāmepi mano nābhirami ahaṃ hi imaṃ gāthaṃ bhāsamāno attanova dhammadesanāya jhānaṃ nibbattesiṃ mahārājāti.
Rājā bhiyyoso mattāya tusitvā mahāsattaṃ vaṇṇento osānagāthamāha
bhaddo vatāyaṃ māṇavako sabbalokavidū muni
yo taṇhaṃ dukkhajananiṃ parijānāti paṇḍito. Tattha dukkhajananinti sakalavaṭṭadukkhajananiṃ. Parijānātīti parijāni paricchinditvā pariluñcitvā nīharatīti bodhisattaṃ vaṇṇento evamāha.
Bodhisatto mahārāja appamatto hutvā dhammaṃ carāti rājānaṃ ovaditvā ākāsena himavantaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbajitvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpago ahosi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā evaṃ bhikkhave pubbepāhaṃ etaṃ brāhmaṇaṃ nissokamakāsinti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā rājā esa brāhmaṇo ahosi paṇḍitamāṇavo pana ahamevāti.
Kāmajātakaṃ catutthaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗