มหาปทุมชาดก
ว่าด้วยมหาปทุมกุมาร
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๖๙๘ · บรรทัด ๖๖๗๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นาทิฏา แปลว่า ไม่เห็น. บทว่า ปรสฺส แปลว่า ของผู้อื่น. บทว่า สพฺพโส แปลว่า ทั้งปวง. บทว่า อณุํถูลานิ ได้แก่ โทษน้อยและใหญ่. บทว่า สามํ อปฺปฏิเวกฺขิยา ความว่าพระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ละทิ้งคำของผู้อื่น ไม่กระทำให้ประจักษ์แก่ตนไม่ทรงปรับคือไม่ทรงเริ่มตั้งอาชญา. จริงอยู่ในรัชกาลแห่งพระเจ้าสมมติ สัตว์ชื่อว่าผู้มีอาชญายิ่งย่อมไม่มี ชื่อว่าการพยายามในการตัดมือและเท้า ยิ่งขึ้นไปกว่าตี การติเตียนและการขับไล่ย่อมไม่มี ภายหลังพวกอำมาตย์เหล่านั้นกล่าวหมายถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในสมัยแห่งพระราชผู้กักขฬะนั้นอย่างนี้ว่า การไม่พิจารณาเห็นโทษของผู้อื่นเองโดยส่วนเดียว ไม่สมควรเลย. บทว่า โย จ อปฺปฏิเวกฺขิตฺวา ความว่า ข้าแต่พระมหาราช พระราชาใด เมื่อพิจารณาปรับโทษอันสมควรแก่โทษอย่างนี้ ตั้งอยู่ในการลุอคติ ไม่พิจารณาเห็นโทษนั้น ลงอาญามีการตัดมือเป็นต้น พระราชานั้น เมื่อก่อเหตุให้แก่ตน ชื่อว่ากลืนพระกระยาหารพร้อมหนาม เหมือนคนตาบอดกลืนข้าวกับแมลงวันฉะนั้น. บทว่า อทณฺฑิยํ ความว่า พระราชาใด ทรงลงอาญาผู้ที่ไม่ควรลงอาญาและไม่ลงอาญาผู้ควรลงอาญา ทำตามความชอบใจของตนเท่านั้น พระราชานั้น เป็นดังคนตาบอด แม้เดินทางเรียบ ก็ไม่รู้ว่าทางเรียบหรือไม่เรียบเดินไป เหมือนคนตาบอดลื่นลงที่แผ่นหินเป็นต้น ย่อมถึงทุกข์ใหญ่ในมหานรกในอบายทั้ง ๔. บทว่า เอตานิ านานิ ความว่า พระราชาใด ทรงเห็นเหตุที่ควรลงอาญาและไม่ควรลงอาญา และทรงเห็นโทษน้อยใหญ่ ในเหตุที่ควรลงอาญาทั้งหมดอย่างดีแล้ว ทรงปกครองบ้านเมือง พระราชาพระองค์นั้นแลสมควรเพื่อปกครองราชสมบัติ. บทว่า อตฺตํ มหนฺเต เปตุํ ความว่าพระราชาผู้มีพระทัยอ่อนโยนโดยส่วนเดียว ไม่อาจยังโภคทรัพย์ที่ยังไม่เกิดเห็นปานนั้น ทำให้เกิดขึ้นคือให้มั่นคงถาวร ตั้งตนไว้ในความเป็นใหญ่อันโอฬาร. บทว่า มุทุ ความว่า พระราชาผู้มีหทัยอ่อนโยน เป็นที่ดูหมิ่นของชาวแว่นแคว้น พระองค์ถูกเขาดูหมิ่น ย่อมไม่อาจทำราชสมบัติให้ปราศโจรได้. บทว่าเวรวา ความว่า ก็ชาวแว่นแคว้น ทั้งหมดเป็นผู้มีเวรต่อพระราชาผู้พระทัยกล้าแข็งเกินไป เพราะฉะนั้น พระองค์ชื่อว่าเป็นผู้มีเวร. บทว่า อนุมชฺฌํ ความว่าเป็นพระราชา พึงประพฤติเป็นกลาง คือ เป็นกลางของความอ่อนและกล้าแข็งคือเป็นผู้ไม่อ่อนนัก ไม่กล้าแข็งนักครองราชสมบัติ. บทว่า น อิตฺถิการณา ความว่า ข้าแต่พระมหาราช พระองค์ไม่ควรสั่งให้ประหารพระโอรสผู้เป็นรัชทายาทสืบสันตติวงศ์ เพราะอาศัยมาตุคามผู้ชั่วช้าลามก.
แม้อำมาตย์ราชเสวกทั้งหลาย จะพากันกราบทูลด้วยเหตุต่าง ๆ อย่างนี้ก็ไม่อาจให้พระราชาเชื่อถ้อยคำของตนได้. แม้พระโพธิสัตว์ก็วิงวอนอยู่ก็ไม่อาจให้พระราชาเชื่อถ้อยคำของตนได้. ฝ่ายพระราชาผู้เป็นอันธพาล เมื่อจะทรงบังคับอำมาตย์ว่า ไปเถิด พวกท่านจงจับปทุมกุมารนั้นทิ้งลงในเหวทิ้งโจร ได้ตรัสพระคาถาที่ ๘ ว่า
ด้วยเหตุใด ชาวโลกทั้งหมด จึงร่วมกันเป็นพวก พ้องของเจ้าปทุมกุมาร ส่วนมเหสีนี้ พระองค์เดียว เท่านั้น ไม่มีพวกพ้อง ด้วยเหตุนั้น เราจักปฏิบัติตามคำ ของมเหสี ท่านทั้งหลายจงไป จงโยนเจ้าปทุมกุมาร นั้นลงในเหวทีเดียว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เตนาหํ ความว่า ด้วยเหตุใด ชาวโลกทั้งปวง จึงร่วมเป็นผักฝ่ายแห่งพระกุมารดำรงอยู่ ส่วนพระมเหสีพระองค์เดียวเท่านั้น ไม่มีพวกพ้อง ด้วยเหตุนั้น เราจักปฏิบัติตามคำของพระนาง ไปเถิดท่านทั้งหลาย จงยกปทุมกุมารนั้นขึ้นสู่ภูเขาแล้วโยนไปในเหวเถิด.
เมื่อพระราชามีพระราชโองการตรัสอย่างนี้แล้ว นางพระสนมหมื่นหกพันสักคนหนึ่งก็ไม่อาจดำรงภาวะของตนอยู่ได้พากันร้องไห้คร่ำครวญ ชาวพระนครทั้งสิ้นกอดอกร้องไห้สยายผมพิลาปรำพันอยู่ พระราชาทรงดำริว่าคนเหล่านั้นจะพึงห้ามการทิ้งกุมารลงเหว จึงพร้อมด้วยบริวารเสด็จไป เมื่อมหาชนกำลังคร่ำครวญอยู่นั่นแล จึงรับสั่งให้จับปทุมกุมารเอาพระบาทขึ้นเบื้องบน เอาพระเศียรลงเบื้องล่าง แล้วให้โยนลงไปในเหว ทันใดนั้น ด้วยอานุภาพเมตตาภาวนาของปทุมกุมาร เทวดาที่สิงสถิตอยู่ ณ ภูเขา ได้ปลอบโยนพระกุมารว่า อย่ากลัวเลย พ่อมหาปทุม แล้วกางมือทั้งสองออกรองรับไว้ที่หทัยให้ได้สัมผัสทิพยรส แล้วพาไปประทับ ณ ห้องพังพานของพญานาคในนาคพิภพซึ่งตั้งอยู่เชิงภูเขา พญานาคได้นำพระโพธิสัตว์ไปสู่นาคพิภพแล้ว แบ่งสมบัติของตนให้ครองครึ่งหนึ่ง พระโพธิสัตว์อยู่นาคพิภพได้หนึ่งปี กล่าวว่า เราจักไปแดนมนุษย์ พญานาคถามว่า ท่านจักไปที่ไหน เราจักไปบวช ณ หิมวันตประเทศ พญานาครับว่า สาธุ แล้วพาพระโพธิสัตว์ไปส่งถึงแดนมนุษย์ ให้บริขารบรรพชิตแล้วกลับไปที่อยู่ของตน.
ฝ่ายพระโพธิสัตว์เข้าหิมวันตประเทศ บวชเป็นฤาษี ยังฌานและอภิญญาให้เกิด มีเผือกมันผลไม้เป็นอาหารอาศัยอยู่ในที่นั้น ครั้งนั้นนายพรานชาวเมืองพาราณสีคนหนึ่ง ไปถึงที่นั้น จำพระโพธิสัตว์ได้จึงถามว่า ข้าแต่พระองค์ ท่านคือมหาปทุมกุมารมิใช่หรือ เมื่อพระโพธิสัตว์ ตรัสว่า ถูกแล้วสหาย ได้นมัสการพระโพธิสัตว์ อยู่ที่นั้น สองสามวันแล้วไปเมืองพาราณสีกราบทูลแด่พระราชาว่า ข้าแต่พระองค์ พระโอรสของพระองค์บวชเป็นฤาษีอยู่ในบรรณศาลา ณ หิมวันตประเทศ ข้าพระองค์ได้อาศัยอยู่ในสำนักพระโอรสนั้นสองสามวันแล้วลามา พระราชาตรัสถามว่า ท่านเห็นแน่ชัดแล้วหรือกราบทูลว่า ถูกแล้วพระองค์ พระราชาแวดล้อมด้วยพลนิกายเป็นอันมากเสด็จไป ณ ที่นั้น ตั้งค่ายพักพลอยู่ที่ชายป่า พระองค์แวดล้อมไปด้วยอำมาตย์เสด็จไปบรรณศาลา ทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์มีสิริรุ่งโรจน์ประดุจรูปทองประทับนั่งอยู่ที่ประตูบรรณศาลา ถวายนมัสการแล้วประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พวกอำมาตย์นมัสการทำปฏิสันถารนั่งแล้ว พระโพธิสัตว์ทรงปฏิสันถารพระราชาด้วยผลไม้.
ลำดับนั้น พระราชาตรัสถามพระโพธิสัตว์ว่า แน่ะพ่อ เราให้เขาโยนท่านลงเหวลึก อย่างไรท่านจึงมีชีวิตอยู่ได้ ได้ตรัสพระคาถาที่ ๙ ว่า
เราได้ให้เขาโยนท่านไปในซอกเขา ซึ่งเหมือน นรกลึกหลายชั่วลำตาล ยากที่จะขึ้นมาได้ เหตุไร ท่านจึงไม่ตายในที่นั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อเนกตาเล แปลว่า ประมาณหลายชั่วลำตาล. บทว่า นามริ ตัดเป็น น อมริ.
(พระกุมารทูลว่า) พญานาคผู้มีกำลังเรี่ยวแรงเกิดที่ข้างภูเขา รับอาตมภาพในที่นั้นด้วยขนดหาง เพราะเหตุนั้น อาตมภาพจึงมิตายในที่นั้น. (พระราชาตรัสว่า) ดูก่อนพระราชบุตร มาเถิด เราจักนำเจ้ากลับ ไปสู่พระราชวัง จะให้เจ้าครอบครองราชสมบัติ ขอ ความเจริญจงมีแก่เจ้าเถิด เจ้าจักมาทำอะไรอยู่ในป่า เล่า. (พระกุมารทูลว่า) บุรุษกลืนกินเบ็ดแล้วปลดเบ็ดที่เปื้อนโลหิตออก ได้แล้วพึงมีความสุขฉันใด อาตมภาพมองเห็นด้วย ตนเอง ฉันนั้น. (พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้วตรัสว่า) เจ้ากล่าวอะไรหนอว่าเป็นเบ็ด เจ้ากล่าวอะไร หนอว่าเบ็ดเปื้อนโลหิต เจ้ากล่าวอะไรหนอว่าปลดออก ได้ เราถามแล้วขอเจ้าจงบอกความข้อนั้นแก่เรา. (ดาบสทูลว่า) ดูก่อนมหาบพิตร อาตมภาพกล่าวกามคุณว่าเป็น เบ็ด กล่าวช้างและม้าว่า ติดเปื้อนโลหิต กล่าวถึง การสละได้ว่าปลดออกได้ ขอมหาบพิตรจงทราบ อย่างนี้เถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปจฺจุคฺคหิ ความว่า พระกุมารทูลเรื่องทั้งหมดว่าในกาลเมื่อข้าพระองค์ตกจากภูเขา พญานาคผู้มีกำลังเรี่ยวแรงรับข้าพระองค์อันเทวดาประคับประคองไว้แล้วปลอบโยนด้วยสัมผัสอันเป็นทิพย์นำเข้าไป ก็แลครั้นรับแล้ว นำไปยังนาคพิภพให้ยศใหญ่ เมื่อข้าพระองค์กล่าวว่าจงนำไปถิ่นมนุษย์ ก็นำข้าพระองค์มาส่งยังแดนมนุษย์ ข้าพระองค์นั้นมาบวชอยู่ในที่นี้ ข้าพระองค์ไม่ตายในที่นั้น เพราะอานุภาพของเทวดาและพญานาคนั้นด้วยประการฉะนี้. บทว่า เอหิ ความว่า พระราชาทรงสดับคำของเขาแล้ว ถึงความโสมนัส หมอบลงที่พระบาทตรัสว่า พ่อราชบุตร เราเชื่อ เราเชื่อคำของหญิงโดยภาวะเป็นคนเขลา เมื่อเป็นเช่นนี้ ชื่อว่าเราผิดในท่านผู้สมบูรณ์ด้วยคุณคือศีลและอาจาระ ขอท่านจงงดโทษให้แก่เราเถิด เมื่อพระราชบุตรทูลว่า ลุกขึ้นเถิดมหาบพิตรข้าพระองค์จะงดโทษให้แก่พระองค์ เบื้องหน้าแต่นี้ พระองค์อย่าพึงกระทำโดยมิได้พิจารณาอย่างนี้ต่อไป จึงตรัสอย่างนี้ว่า พ่อราชบุตร ท่านจงยกเศวตฉัตรขาวอันเป็นของตระกูลของตนแล้วครองราชสมบัติ เป็นอันชื่อว่าพระองค์งดโทษให้เรา. บทว่า อทฺธริตฺวา ความว่า คนกลืนเบ็ดเข้าไปอันยังไม่ถึงหทัยและม้ามเป็นต้น พึงปลดเบ็ดนั้นออกได้ชื่อว่ามีความสุข. บทว่า อตฺตานํ ความว่า ข้าแต่มหาบพิตร ข้าพระองค์แลเห็นอาตมาเหมือนบุรุษผู้กลืนเบ็ดถึงซึ่งความสวัสดีอีก. บทว่า กินฺนุ ตฺวํ นี้ พระราชาตรัสถามเพื่อทรงสดับความนั้นโดยพิสดาร. ด้วยบทว่า กามาหํ นี้ เรากล่าวกามคุณ ๕ว่าเป็นเหมือนช้างและม้าที่เปื้อนเลือด. บทว่า จตฺตาหํ ตัดเป็น จตฺตํ อหํ ความว่าการสละทั้งหมดว่าเป็นการปลดออกในกาลใด ในกาลบัดนี้ ข้าพระองค์กล่าวการสละทั้งหมดว่าเป็นการปลดออก.
พระมหาสัตว์ได้ถวายโอวาทแก่พระชนกว่า ข้าแต่พระมหาบพิตร กิจด้วยราชสมบัติไม่มีแก่อาตมา ขอพระองค์อย่ายังทศพิธราชธรรมให้กำเริบจงละการลุอำนาจอคติเสีย ครองราชสมบัติโดยธรรมเถิด พระราชาทรงกันแสงคร่ำครวญเสด็จกลับพระนคร ในระหว่างทางได้ตรัสถามพวกอำมาตย์ว่า เราต้องพลัดพรากจากบุตรที่สมบูรณ์ด้วยอาจารคุณเห็นปานนี้เพราะใคร พวกอำมาตย์กราบทูลว่า เพราะพระอัครมเหสี พระเจ้าข้า พระราชามีรับสั่งให้จับพระอัครมเหสีเอาพระบาทขึ้นเบื้องบนโยนลงไปในเหวทิ้งโจร แล้วทรงครองราชสมบัติโดยธรรม.
พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้ว ตรัสว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ในกาลก่อน นางจิญจมาณวิกานี้ก็ด่าเราแล้วถึงความพินาศมาแล้วอย่างนี้ ทรงประชุมชาดกด้วยคาถาสุดท้ายว่า
พระราชมารดา (แม่เลี้ยง) ของเราคือ นางจิญจมาณวิกา พระราชบิดาของเราคือ พระเทวทัต พญานาคผู้บัณฑิตคืออานนท์ และเทวดา คือ พระสารีบุตร พระราชบุตรในกาลนั้นคือ เราตถาคต ท่านทั้งหลายจงจำชาดก ไว้อย่างนี้เถิด. จบอรรถกถามหาปทุมชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๑๘๙–๒๐๒ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ทวาทสนิบาตชาดก ๕๐ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๕๐ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
9 Mahāpadumajātakaṃ.
Nādiṭṭhā parato dosanti idaṃ satthā jetavane viharanto ciñcamāṇavikaṃ ārabbha kathesi.
Paṭhamabodhiyamhi dasabalassa puthubhūtesu sāvakesu aparimāṇesu devamanussesu ariyabhūmiṃ okkantesu patthatesu satthu guṇasamudayesu mahālābhasakkāro udapādi. Titthiyā suriyuggamane khajjopanakasadisā ahesuṃ hatalābhasakkārā. Te antaravithiyaṃ ṭhatvā kiṃ samaṇo gotamov buddho mayaṃpi buddhā tasseva dinnaṃ mahapphalaṃ amhākampi dinnaṃ mahapphalameva amhākampi detha karothāti evaṃ manusse samādapetvāpi lābhasakkāre alabhitvā raho sannipatitvā kena Nukho upāyena samaṇassa gotamassa manussānaṃ antare avaṇṇaṃ uppādetvā lābhasakkāraṃ nāseyyāmāti mantayiṃsu.
Tadā hi sāvatthiyaṃ ciñcamāṇavikā nāmekā paribbājikā uttamarūpadharā sobhaggappattā devaccharā viya. Tassā sarīrato raṃsiyo niccharanti. Atheko kharamantī evamāha ciñcamāṇavikaṃ paṭicca samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ uppādetvā lābhasakkāraṃ nāseyyāmāti. Te attheso upāyoti sampaṭicchiṃsu. Atha sā titthiyārāmaṃ āgantvā vanditvā aṭṭhāsi. Titthiyā tāya saddhiṃ na kathesuṃ. Sā ko nukho me dosoti yāvatatiyaṃ vandāmi ayyāti vatvā ayyā ko nukho me doso kiṃ mayā saddhiṃ na kathethāti āha. Bhagini samaṇaṃ gotamaṃ amhe viheṭhentaṃ hatalābhasakkāre katvā vicarantaṃ na jānāsīti. Na jānāmi ayyā kiṃ panettha mayā kattabbanti. Sace tvaṃ bhagini amhākaṃ sukhamicchasi attānaṃ paṭicca samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ uppādetvā lābhasakkāraṃ nāsehīti. Sā sādhu ayyā mayhameveso bhāro mā cintayitthāti vatvā pakkamitvā itthimāyāsu kusalatāya tato paṭṭhāya sāvatthivāsīnaṃ dhammakathaṃ sutvā jetavanā nikkhamanasamaye indagopakavaṇṇaṃ paṭaṃ pārupitvā gandhamālādihatthā jetavanābhimukhī gacchantī imāya velāya kuhiṃ gacchasīti vutte kiṃ tumhākaṃ mama gamanaṭṭhānenāti vatvā jetavanasamīpe titthiyārāme pavisitvā pātova bhagavantaṃ vandissāmāti nagarā nikkhamante upāsakajane jetavane vuṭṭhā viya Hutvā nagaraṃ pavisantī kuhiṃ vuṭṭhāsīti vutte kiṃ tumhākaṃ mama vuṭṭhānenāti vatvā ekamāsadvimāsaccayena pucchiyamānā jetavane samaṇena gotamena saddhiṃ ekagandhakuṭiyā vuṭṭhamhīti puthujjanānaṃ saccaṃ nukho etaṃ noti kaṅkhaṃ uppādetvā temāsacatumāsaccayena pilotikāhi udaraṃ veṭhetvā gabbhinivaṇṇaṃ dassetvā upari rattapaṭaṃ pārupitvā samaṇaṃ gotamaṃ paṭicca gabbho laddhoti andhabālaṃ gāhāpetvā aṭṭhanavamāsaccayena udare dārumaṇḍalikaṃ bandhitvā upari paṭaṃ pārupitvā hatthapādapiṭṭhiyo gohanukena koṭāpetvā ussadaṃ dassetvā kilantindriyā hutvā sāyaṇhasamaye tathāgate alaṅkatadhammāsane nisīditvā dhammaṃ desente dhammasabhaṃ gantavā tathāgatassa purato ṭhatvā mahāsamaṇa mahājanassa tvaṃ dhammaṃ desesi madhuro te saddo suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ ahaṃ pana taṃ paṭicca gabbhaṃ labhitvā paripuṇṇagabbhā jātā neva me pasūtigharaṃ jānāsi na sappitelādīni sayaṃ akaronto attano upaṭṭhākānaṃpi aññataraṃ kosalarājānaṃ vā anāthapiṇḍikaṃ vā visākhaṃ vā mahāupāsikaṃ imissā ciñcamāṇavikāya kattabbayuttakaṃ karohīti na vadesi abhiramituṃyeva jānāsi gabbhaparihāraṃ na jānāsīti gūthapiṇḍaṃ gahetvā candamaṇḍalaṃ dūsetuṃ vāyamantī viya parisamajjheyeva tathāgataṃ akkosi. Tathāgato taṃ sutvā dhammakathaṃ ṭhapetvā sīho viya abhinadanto bhagini tayā kathitassa tathabhāvaṃ vā vitathabhāvaṃ vā ahameva ca tvañca jānāmāti. Āma samaṇa tayā ca Mayā ca ñātabhāvenetaṃ jātanti.
Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjamāno ciñcamāṇavikā tathāgataṃ abhūtena akkosatīti ñatvā idaṃ vatthuṃ sodhessāmīti catūhi devaputtehi saddhiṃ āgami. Devaputtā mūsikapotakā hutvā dārumaṇḍalikassa bandharajjuke ekappahārena chindiṃsu. Pārupanapaṭaṃ vāto ukkhipi. Dārumaṇḍalaṃ patamānaṃ tassā pādapiṭṭhiyaṃ pati. Ubho aggapādā chindiṃsu. Manussāpi kālakaṇṇi sammāsambuddhaṃ akkosasīti sīse khelaṃ pātetvā leḍḍudaṇḍādihatthā jetavanā nīhariṃsu. Athassā tathāgatassa cakkhupathaṃ atikkantakāle mahāpaṭhavī bhijjitvā vivaramadāsi. Avīcito aggijālā uṭṭhahi. Sā kuladattiyaṃ kambalaṃ pārupamānā viya gantvā avīcimhi nibbatti. Aññatitthiyānaṃ lābhasakkāro parihāyi. Dasabalassa bhiyyoso mattāya vaḍḍhi. Punadivase dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso ciṇcamāṇavikā evaṃ uḷāraṃ aggadakkhiṇeyyaṃ sammāsambuddhaṃ abhūtena akkositvā mahāvināsaṃ pattāti. Satthā āgantvā kāya nuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepi esā maṃ abhūtena akkositvā vināsaṃ pattāyevāti vatvā atītaṃ āhari
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti. Phullapadumasarikkhamukhattā panassa padumakumārotveva nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto sabbasippāni Uggaṇhitvā āgami. Athassa mātā kālamakāsi. Rājā aññaṃ aggamahesiṃ katvā puttassa uparajjaṃ adāsi. Aparabhāge rājā paccantaṃ kupitaṃ vūpasametuṃ gacchanto aggamahesiṃ bhadde idheva vasa ahaṃ paccantaṃ vūpasametuṃ gacchāmīti vatvā nāhaṃ idheva vasissāmi ahaṃpi gamissāmīti vutte yuddhabhūmiyaṃ ādīnavaṃ pakāsetvā yāva mamāgamanā anukkaṇṭhamanā vasa ahaṃ padumakumāraṃ yathā tava kattabbakiccesu appamatto hoti evaṃ āṇāpetvā gamissāmīti vatvā tathā katvā gantvā paccāmitte palāpetvā janapadaṃ santappetvā paccāgantvā bahinagare khandhāvāraṃ nivāsesi. Bodhisattopi pitu āgatabhāvaṃ ñatvā nagaraṃ alaṅkārāpetvā rājagehaṃ paṭijaggāpento ekakova tassā santikaṃ agamāsi. Sā tassa rūpasampattiṃ disvā paṭibaddhacittā ahosi. Bodhisatto taṃ vanditvā amma amhākaṃ kiṃ kattabbanti pucchi. Atha maṃ ammāti mā vadesīti uṭṭhāya hatthe gahetvā sayanaṃ abhirūhāti āha. Kiṃkāraṇāti. Yāva rājā na āgacchati tāva ubhopi kilesaratiyā ramissāmāti āha. Amma tvaṃ mama mātā ca sassāmikā ca mayā sapariggaho mātugāmo nāma kilesavasena indriyāni bhinditvā na olokitapubbo kathaṃ tayā saddhiṃ evarūpaṃ kiliṭṭhakammaṃ karissāmīti. Sā dve tayo vāre kathetvā tasmiṃ anicchamāne mama vacanaṃ na karosīti āha. Amma na karomīti. Tenahi evaṃ rañño kathetvā sīsaṃ te chindāpessāmīti. Mahāsatto tava ruciyā karohīti taṃ Lajjāpetvā pakkāmi. Sā bhītatasitā cintesi sacāyaṃ paṭhamataraṃ pitu ārocessati jīvitaṃ me natthi ahameva puretaraṃ kathessāmīti bhattaṃ abhuñjitvā kiliṭṭhavatthaṃ nivāsetvā sarīre nakharājiyo dassetvā kuhiṃ devīti raññā pucchitakāle gilānāti katheyyāthāti paricārikānaṃ saññaṃ datvā gilānālayaṃ katvā nipajji. Rājāpi nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā nivesanaṃ āruyha taṃ apassanto kuhiṃ devīti pucchitvā gilānāti sutvā sirigabbhaṃ pavisitvā kiṃ te devi aphāsukanti pucchi. Sā tassa vacanaṃ asuṇantī viya hutvā dve tayo vāre pucchitāpi tuṇhī ahosi. Devi kiṃ maṃ na kathesīti. Sassāmikaitthiyo nāma mādisā na hontīti vatvā kenaci viheṭhitāsi sīghaṃ me kathehi sīsamassa chindissāmīti vutte kaṃ tvaṃ mahārāja nagare ṭhapetvā gatosīti. Puttaṃ padumakumāranti. So mayhaṃ vasanaṭṭhānaṃ āgantvā tāta mā evaṃ karohi ahaṃ tava mātāti vuccamānopi ṭhapetvā maṃ añño rājā nāma natthi ahaṃ taṃ gehe karitvā kilesaratiyā ramissāmīti maṃ kesesu gahetvā aparāparaṃ luñcitvā attano vacanaṃ akarontaṃ vadhitvā koṭetvā gatoti āha. Rājā anupaparikkhitvāva āsīviso viya kuddho purise āṇāpesi gacchatha padumakumāraṃ bandhitvā ānethāti. Te nagaraṃ avattharantā viya gehaṃ gantvā taṃ bandhitvā paharitvā pacchābāhuṃ daḷhabandhanaṃ bandhitvā rattakaṇṇaveramālaṃ gīvāyaṃ paṭimuñcitvā vajjhabhāvaṃ katvā paharantā ānayiṃsu. So deviyā idaṃ kammanti ñatvā bho purisā nāhaṃ rañño Dosakārako niraparādhovāhamasmīti vilapanto āgacchati. Sakalanagaraṃ saṃkhubhitvā rājā kira mātugāmassa vacanaṃ gahetvā mahāpadumakumāraṃ ghātāpetīti sannipatitvā kumārassa pādamūle nipatitvāva na te idaṃ sāmi anucchavikanti mahāsaddena paridevi. Atha naṃ netvā te rājapurisā rañño dassesuṃ. Rājā disvāva cittaṃ niggaṇhituṃ asakkonto ayaṃ arājāva rājalīlaṃ karoti mama putto hutvā aggamahesiyā aparajjhati gacchatha naṃ corapapāte pātetvā vināsaṃ pāpethāti āha. Mahāsatto na mayhaṃ tāta evarūpo aparādho atthi mātugāmassa kathaṃ gahetvā mā maṃ nāsehīti pitaraṃ yāci. So tassa kathaṃ na gaṇhi. Tato soḷasasahassā antepurikā tāta mahāpadumakumāra te attano ananucchavikaṃ idaṃ laddhanti mahāviravaṃ viraviṃsu. Sabbe khattiyamahāsālādayopi amaccaparijanāpi deva kumāro sīlācāraguṇasampanno vaṃsānurakkhito rajjadāyādo mā naṃ mātugāmassa vacanaṃ gahetvā anupaparikkhitvā vināsehi raññā nāma nisammakārinā bhavitabbanti vatvā satta gāthā abhāsiṃsu
nādiṭṭhā parato dosaṃ aṇuṃthūlāni sabbaso
issaro paṇaye daṇḍaṃ sāmaṃ appaṭivekkhiya.
Yo ca appaṭivekkhitvā daṇḍaṃ kubbati khattiyo
sakaṇṭakaṃva gilati jaccandhova samakkhikaṃ.
Adaṇḍiyaṃ daṇḍiyati daṇḍiyañca adaṇḍiyaṃ
andhova visamaṃ maggaṃ na jānāti samāsamaṃ.
Yo ca etāni ṭhānāni aṇuṃthūlāni sabbaso
sudiṭṭhamanusāseyya save voharitumarahati.
Nekantamudunā sakkā ekantatikkhaṇena vā
attaṃ mahante ṭhapetuṃ tasmā ubhayamācare.
Paribhūto mudu hoti atitikkhova veravā
etañca ubhayaṃ ñatvā anumajjhaṃ samācare.
Bahumpi ratto bhāseyya duṭṭhopi bahu bhāsati
na itthikāraṇā rāja puttaṃ ghātetumarahasīti.
Tattha nādiṭṭhāti adisvā. Paratoti parassa. Sabbasoti sabbāni. Aṇuṃthūlānīti khuddakamahantāni vajjāni. Sāmaṃ appaṭivekkhiyāti paravacanaṃ pahāya attano paccakkhaṃ akatvā paṭhavissaro rājā daṇḍaṃ na paṇaye na paṭṭhapeyya mahāsammatarājakālasmiṃ hi satato uttaridaṇḍo nāma natthi tāḷanagarahanapabbājanato uddhaṃ hatthapādacchedanaghātanannāma natthi pacchā kakkhalarājūnaṃ kāle etaṃ uppannaṃ taṃ sandhāya te amaccā ekanteneva parassa dosaṃ sāmaṃ adisvā kātuṃ na yuttanti kathentā evamāhaṃsu. Yo ca appaṭivekkhitvāti mahārāja evaṃ paṭivekkhitvā dosānucchavike daṇḍe paṇetabbe yo rājā agatigamane ṭhito taṃ dosaṃ appaṭivekkhitvā hatthacchedādidaṇḍaṃ karoti so attano dukkhakāraṇaṃ karonto sakaṇṭakaṃ bhojanaṃ gilati nāma jaccandho viya samakkhikaṃ bhuñjati nāma. Adaṇḍiyanti yo adaṇḍiyaṃ adaṇḍapaṇetabbaṃ daṇḍetvā daṇḍiyañca Daṇḍapaṇetabbaṃ adaṇḍetvā attano rucimeva karoti so andhova visamaṃ maggaṃ paṭipannopi na jānāti samāsamaṃ gato pāsāṇādīsu pakkhalanto andho viya catūsu apāyesu mahānirayesu mahādukkhaṃ pāpuṇātīti attho. Etāni ṭhānānīti etāni daṇḍiyādaṇḍiyakāraṇāniceva daṇḍiyakāraṇesupi aṇuṃthūlāni ca sabbāni sudiṭṭhaṃ disvā anusāseyya save rājā voharituṃ rajjaṃ anusāsituṃ arahatīti attho. Attaṃ mahante ṭhapetunti evarūpe anuppanne bhoge uppādetvā uppanne thāvare katvā attānaṃ mahante uḷāre issariye ṭhapetuṃ na sakkotīti attho. Mudūti mudurājā raṭṭhavāsikānaṃ paribhūto hoti avaññāto so rajjaṃ niccoraṃ kātuṃ na sakkoti. Veravāti atitikkhassa pana sabbepi raṭṭhavāsikā verino hontīti so veravā nāma hoti. Anumajjhanti anubhūtaṃ mudutikhiṇabhāvānaṃ majjhaṃ samācare amudu atikkho hutvā rajjaṃ kāretīti attho. Na itthikāraṇāti pāpakaṃ lāmakaṃ mātugāmaṃ nissāya vaṃsānurakkhitaṃ chattadāyādaṃ puttaṃ ghātetuṃ nārahasi mahārājāti.
Evaṃ nānākāraṇehi kathentāpi amaccā attano kathaṃ gāhāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Bodhisattopi yācanto attano kathaṃ gāhāpetuṃ nāsakkhi. Andhabālo pana so rājā gacchatha naṃ corapapāte khipathāti āṇāpento aṭṭhamaṃ gāthamāha
sabbova loko ekato itthī ca ayamekikā
tenāhaṃ paṭipajjissaṃ gacchatha pakkhipetha nanti.
Tattha tenāhanti yena kāraṇena sabbo loko ekato kumārassa pakkho hutvā ṭhito ayañca itthī ekikāva tena kāraṇenāhaṃ imissā vacanaṃ paṭipajjissaṃ gacchatha naṃ pabbataṃ āropetvā papāte khipathāti.
Evaṃ vutte soḷasasahassāsu rājitthīsu ekāpi sakabhāvena saṇṭhāretuṃ nāsakkhi. Sakalanagaravāsino bāhā paggayha kanditvā kese vikiriyamānā vilapiṃsu. Rājā ime imassa papātakhipanaṃ paṭibāheyyunti saparivāro gantvā mahājanassa paridevantasseva naṃ uddhapādaṃ adhosiraṃ gāhāpetvā papāte khipāpesi. Athassa mettābhāvanānubhāvena pabbate adhivatthā devatā mā bhāyi mahāpadumāti taṃ samassāsetvā ubhohi hatthehi gahetvā hadaye ṭhapetvā dibbasamphassaṃ pharāpetvā otaritvā pabbatapādapatiṭṭhita- nāgabhavane nāgarājassa phaṇagabbhe ṭhapesi. Nāgarājā bodhisattaṃ nāgabhavanaṃ netvā attano yasaṃ majjhe bhinditvā adāsi. So tattha ekasaṃvaccharaṃ vasitvā manussapathaṃ gamissāmīti vatvā kataraṃ ṭhānanti vutte himavantaṃ gantvā pabbajissāmīti āha. Nāgarājā sādhūti taṃ gahetvā manussapathe patiṭṭhapetvā pabbajitaparikkhāre datvā sakaṭṭhānameva gato. Sopi himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññā nibbattetvā vanamūlaphalāhāro tattha paṭivasati. Atheko bārāṇasivāsī vanacarako taṃ ṭhānaṃ patto mahāsattaṃ sañjānitvā nanu tvaṃ deva mahāpadumakumāroti vatvā āma sammāti vutte taṃ vanditvā katipāhaṃ tattha vasitvā Bārāṇasiṃ gantvā rañño ārocesi deva putto te himavantaṃppadese isipabbajjaṃ pabbajitvā paṇṇasālāyaṃ vasati ahaṃ tassa santike vasitvā āgatoti. Supaccakkhato te diṭṭhoti. Āma devāti. Rājā mahābalakāyaparivuto tattha gantvā vanapariyante khandhāvāraṃ bandhitvā amaccaparivuto paṇṇasālaṃ gantvā kāñcanarūpakaṃ viya pajjalantaṃ siriyā paṇṇasāladvāre nisinnaṃ mahāsattaṃ disvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Amaccā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā nisīdiṃsu. Bodhisatto rājānaṃ phalena paṭipucchitvā paṭisanthāraṃ akāsi. Atha naṃ rājā tāta mayā tvaṃ gambhīre papāte khipāpito kathaṃ sajīvitosīti pucchanto navamaṃ gāthamāha
anekatāle narake gambhīre ca suduttare
pātito giriduggasmiṃ kena tvaṃ tattha nāmarīti.
Tattha anekatāleti anekatālappamāṇe. Nāmarīti na amari.
(kumāro āha)
nāgo nāgabalo tattha thāmavā girisānujo
paccuggahi maṃ bhogehi tenāhaṃ tattha nāmarinti.
Ehi taṃ paṭinessāmi rājaputta sakaṃ gharaṃ
rajjaṃ kārehi bhaddante kiṃ araññe karissasīti.
Yathā gilitvā balisaṃ uddhareyya salohitaṃ
uddharitvā sukhī assa evaṃ passāmi attānanti.
(taṃ sutvā rājā āha)
kiṃ nu tvaṃ balisaṃ brūsi kiṃ tvaṃ brūsi salohitaṃ
kiṃ nu tvaṃ ubbhataṃ brūsi taṃ me akkhāhi pucchitoti.
(tāpaso āha)
kāmāhaṃ balisaṃ brūmi hatthiassaṃ salohitaṃ
cattāhaṃ ubbhataṃ brūmi evaṃ jānāhi khattiyāti.
Imāsu pañcasu ekantarikā tisso gāthā bodhisattassa dve rañño.
Tattha paccuggahīti pabbatapatanakāle devatāya paṭiggahitvā dibbasamphassena samassāsetvā upanītaṃ maṃ paṭiggaṇhi gahetvā ca pana maṃ nāgabhavanaṃ netvā mahantaṃ yasaṃ datvā manussapathaṃ nehīti vutte maṃ manussapathaṃ ānesi svāhaṃ idhāgantvā pabbajito iti tena devatāya ca nāgarājassa ca ānubhāvena ahaṃ tattha na marinti sabbaṃ ārocesi. Ehīti rājā tassa vacanaṃ sutvā somanassappatto hutvā tāta ahaṃ bālabhāvena itthiyā vacanaṃ gahetvā evaṃ sīlācāraguṇasampanne tayi aparajjhiṃ khamāhi meti pādesu nipatitvā uṭṭhehi mahārāja khamāmi te dosaṃ ito paraṃ puna mā evaṃ anisammakārī bhaveyyāsīti vutte tāta tvaṃ attano kulasantakaṃ setacchattaṃ ussāpetvā rajjaṃ anusāsanto mayhaṃ khamasi nāmāti evamāha. Uddharitvāti hadayavakkādīni asampattameva taṃ uddharitvā sukhī assa. Attānanti attānaṃ mahārāja evaṃ ahaṃ Hi puna sotthibhāvappattaṃ gilitabalisaṃ purisamiva attānaṃ passāmīti . Kiṃnu tvanti idaṃ rājā tamatthaṃ vitthārato sotuṃ pucchati. Kāmāhanti pañcakāmaguṇe ahaṃ hatthiassaṃ salohitanti brūmi. Cattāhanti cattaṃ ahaṃ yadā taṃ sabbaṃpi cattaṃ hoti pariccattaṃdāni ahaṃ ubbhatanti brūmi.
Iti kho mahārāja mayhaṃ rajjena kiccaṃ natthi tvaṃ pana dasarājadhamme akopetvā agatigamanaṃ pahāya dhammena rajjaṃ kārehīti mahāsatto pitu ovādaṃ adāsi. So roditvā kanditvā nagaraṃ gacchanto antarāmagge amacce pucchi ahaṃ kiṃ nissāya evarūpena ācāraguṇasampannena puttena viyogaṃ pattoti. Aggamahesiṃ devāti. Rājā taṃ uddhapādaṃ gāhāpetvā corappāte khipāpetvā dhammena rajjaṃ kāresi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā evaṃ bhikkhave pubbepesā maṃ akkositvā vināsaṃ pattāti vatvā
ciñcamāṇavikā mātā devadatto ca me pitā
ānando paṇḍito nāgo sārīputto ca devatā
ahaṃ tadā rājaputto evaṃ dhāretha jātakanti osānagāthāya jātakaṃ samodhānesi.
Mahāpadumajātakaṃ navamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗