ชวนหังสชาดก
ว่าด้วยรักกันอยู่ไกลก็เหมือนอยู่ใกล้
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๗๕๑ · บรรทัด ๖๘๔๐ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑

อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วสฺสิตํ ความว่า ข้าแต่มหาราชเจ้าเป็นความจริง ฝูงสัตว์เดียรัจฉานมีหัวใจตรง เพราะเหตุนั้นเสียงร้องของฝูงสัตว์เดียรัจฉานนั้น จึงเข้าใจได้ง่าย แต่ฝูงคนกักขฬะ เหตุนั้นคำพูดของฝูงคนนั้นจึงเข้าใจได้ยากกว่า. บทว่า โย ปุพฺเพ ความว่า บุคคลใด มีใจดีกันก่อนทีเดียว ก็พอจะนับถือกันอย่างนี้ว่า เธอเป็นญาติของฉัน เป็นมิตรของฉันเป็นสหายคู่ชีวิตของฉัน ภายหลังคนนั้นเองกลายเป็นผู้เกลียดชัง เป็นไพรีไปก็ได้ หัวใจมนุษย์เข้าใจยากเช่นนี้. บทว่า นิวิสติ ความว่า ข้าแต่พระมหาราชใจจอดจ่อด้วยอำนาจความรักในบุคคลใด บุคคลนั้นถึงจะอยู่ไกลสุดไกล ก็แม้นกับอยู่ในที่ไม่ไกลเลยทีเดียว แต่ใจเหินห่างออกไปในบุคคลใด บุคคลนั้นถึงอยู่ใกล้ ๆ ก็เหมือนอยู่ไกล. บทว่า อนฺโตปิ โส โหติ ความว่า ข้าแต่มหาราชเจ้าผู้ใดเป็นสหาย มีจิตเลื่อมใส ผู้นั้นถึงจะอยู่คนละฝั่งทะเล ก็ย่อมเป็นเหมือนอยู่ใกล้ชิด เพราะมีจิตประสานกัน ผู้ใดมีจิตคิดประทุษร้าย ผู้นั้นก็ชื่อว่าอยู่คนละฝั่งทะเล เพราะจิตไม่ประสานกัน. บทว่า เย ทิสา เต ความว่าคนเหล่าใดเป็นผู้มีเวรเป็นข้าศึกกัน ถึงจะอยู่ร่วมกัน คนเหล่านั้นก็เหมือนอยู่ไกลกัน แต่ปวงบัณฑิตผู้สงบระงับ แม้สถิต ณ ที่ห่างไกล คำนึงถึงกันอยู่ด้วยใจอันอบรมด้วยเมตตาก็ชื่อว่าเหมือนอยู่ ณ ที่ใกล้. บทว่า ปุรา เต คจฺฉามิ ความว่า หม่อมฉันยังเป็นผู้น่ารักของพระองค์ตราบใด ก็จะขอบังคมลาพระองค์ไปตราบนั้นทีเดียว.
ลำดับนั้น พระราชาตรัสกะพระโพธิสัตว์นั้นว่า
เมื่อเราวิงวอนอยู่อย่างนี้ ถ้าท่านมิได้รู้ถึงความ นับถือของเรา ท่านก็มิได้ทำตามคำวิงวอนของเรา ซึ่ง จะเป็นผู้ปรนนิบัติท่าน เมื่อเป็นอย่างนี้ เราขอวิงวอน ท่านว่า ท่านพึงหมั่นมาที่นี้บ่อย ๆ นะ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ เจ ความว่า ดูก่อนพญาหงส์ ถ้าท่านจะไม่ยินยอมตามคำวิงวอน ของพวกเราผู้ประคองอัญชลีขออยู่เช่นนี้ มิได้กระทำตามถ้อยคำพองพวกเรา ผู้จะปรนนิบัติท่าน เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราจึงขอร้องท่านอย่างนี้. บทว่า ปุน กยิราสิ ปริยายํ ความว่า ท่านพึงกำหนดวาระแห่งการมา ณ ที่นี้ ตามกาลอันสมควร.
ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์จึงกราบทูลว่า
ข้าแต่พระมหาราชาเจ้าผู้เป็นมิ่งขวัญแห่งรัฐ ถ้า เราอยู่กันเป็นปกติอย่างนี้ อันตรายจักยังไม่มีทั้งแก่ พระองค์และแก่ข้าพระองค์ เป็นอันแน่นอนว่า เรา ทั้งสองคงได้พบเห็นกันในเมื่อวันคืนผ่านไปเป็นแน่.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ เจ โน ความว่า ข้าแต่พระมหาราชผู้เป็นมิ่งขวัญแห่งแคว้น พระองค์อย่าทรงเสียพระหทัยเลย เมื่อเราคงอยู่เป็นปกติ อันตรายแห่งชีวิตจักไม่มี อันเชื่อได้แน่นอนว่า เราทั้งสองคงต้องพบกันแน่ อีกนัยหนึ่ง พระองค์ทรงตั้งพระโอวาทที่หม่อมฉันถวายทั้งหมดนั้น ไว้ในฐานะแห่งหม่อมฉัน มิได้ทรงประมาท ในโลกสันนิวาส อันมีความเป็นอยู่ชั่วครู่เช่นนี้ ทรงกระทำบุญมีให้ทานเป็นอาทิ มิได้ทรงละเมิดทศพิธราชธรรมดำรงราชย์โดยธรรม เป็นอันแน่นอนว่า เมื่อพระองค์ทรงกระทำตามโอวาทของหม่อมฉันเช่นนี้ ก็จักเห็นหม่อมฉันเรื่อยทีเดียว.
พระมหาสัตว์ถวายโอวาทพระราชาอย่างนี้แล้ว ก็บินไปเขาจิตตกูฏแล.
พระศาสดา ทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้วตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ในปางก่อน ถึงเราจะเกิดในกำเนิดดิรัจฉาน ก็เคยชี้แจงความทรพลของอายุสังขาร แสดงธรรมได้เหมือนกันด้วยประการฉะนี้ ประชุมชาดกว่า พระราชาในครั้งนั้น ได้มาเป็นอานนท์ น้องเล็ก ได้มาเป็นโมคคัลลานะ น้องกลางได้มาเป็นสารีบุตร ฝูงหงส์ที่เหลือได้มาเป็นพุทธบริษัท ส่วนชวนหงส์ คือเราตถาคตแล.
จบอรรถกถาชวนหังสชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๒๓๔–๒๔๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เตรสนิบาตชาดก ๕๑ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๕๑ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรไทย
๓ ชวนหํสชาตกํ ฯ
อิเธว หํส นิปตาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ทฬฺหธมฺม- ธนุคฺคหสุตฺตนฺตเทสนํ อารพฺภ กเถสิ ฯ
ภควตา หิ เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว จตฺตาโร ทฬฺหธมฺมา ธนุคฺคหา สุสิกฺขิตา กตหตฺถา กตุปาสนา จตุทฺทิสา ฐิตา อสฺสุ อเถโก ปุริโส อาคจฺเฉยฺย อหํ อิเมสํ จตุนฺนํ ทฬฺหธมฺมานํ ธนุคฺคหานํ สุสิกฺขิตานํ กตหตฺถานํ กตุปาสนานํ จตุทฺทิสา กณฺเฑ ขิตฺเต อปฺปติเต ปฐวิยํ คเหตฺวา อาคมิสฺสามีติ ฯ ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว ชเวน ชวนฺโต ปุริโส ปรเมน ชเวน สมนฺนาคโตติ เอวํ ภนฺเตติ ยถา จ ภิกฺขเว ตสฺส ปุริสสฺส ชโว ยถา จ จนฺทิมสุริยานํ ชโว ตโต สีฆตโร ยถา จ ภิกฺขเว ตสฺส ปุริสสฺส ชโว ยถา จ ยาว เทวตา จนฺทิมสุริยานํ ปุรโต ธาวนฺติ ตาสํ เทวตานํ ชโว ตโต สีฆตโร ยถา จ ภิกฺขเว ตสฺส ปุริสสฺส ชโว ตาสํ เทวตานํ ชโว ตโต สีฆตรํ อายุสํขารา ขียนฺติ ตสฺมาติห ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ อุปฺปนฺนานิ กามราคปิปาสานิ ปชหิสฺสาม น จ โน กามราคปิปาสานิ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสนฺติ อปฺปมตฺตา ภวิสฺสามาติ เอวญฺหิ โว ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพนฺติ อิมสฺส สุตฺตสฺส กถิตทิวสโต ปฏฺฐาย ทุติยทิวเส ภิกฺขู ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ อาวุโส สตฺถา อตฺตโน พุทฺธวิสเย ฐตฺวา อิเมสํ สตฺตานํ อายุสํขาเร อิตเร ทุพฺพเล กตฺวา ปริทสฺเสนฺโต ปุถุชฺชนภิกฺขู อติวิย สนฺตาสํ ปาเปสิ อโห พุทฺธพลนฺนามาติ ฯ สตฺถา อาคนฺตฺวา กาย นุตฺถ ภิกฺขเว เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนาติ ปุจฺฉิตฺวา อิมาย นามาติ วุตฺเต อนจฺฉริยํ ภิกฺขเว สฺวาหํ อิทานิ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต สตฺตานํ อายุสํขารํ อิตรภาวํ ทสฺเสตฺวา ภิกฺขู สํเวเชตฺวา ธมฺมํ เทเสมิ มยา หิ ปุพฺเพ อเหตุกหํสโยนิยํ นิพฺพตฺเตนาปิ สํขารานํ อิตรภาวํ ทสฺเสตฺวา พาราณสิราชานํ อาทึ กตฺวา สกลราชปริสํ สํเวเชตฺวา ธมฺโม เทสิโตติ วตฺวา อตีตํ อาหริ
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต ชวนหํสโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา นวุติหํสสหสฺสปริวุโต จิตฺตกูเฏ วสติ ฯ โส เอกทิวสํ ชมฺพูทีปตเล เอกสฺมึ สเร สปริวาโร สยํชาตสาลึ ขาทิตฺวา อากาเสว สุวณฺณกิลญฺชํ ปฏฺฐเปนฺโต วิย มหนฺเตน ปริวาเรน พาราณสินครสฺส มตฺถเกน มนฺทมนฺทาย วิลาสคติยา จิตฺตกูฏํ คจฺฉติ ฯ อถ นํ พาราณสิราชา ทิสฺวา อิมินาปิ มาทิเสน รญฺญา ภวิตพฺพนฺติ อมจฺจานํ วตฺวา ตสฺมึ สิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา มาลาคนฺธวิเลปนํ คเหตฺวา มหาสตฺตํ โอโลเกนฺโต สพฺพตุริยานิ ปคฺคณฺหาเปสิ ฯ มหาสตฺโต ตํ อตฺตโน สกฺการํ กโรนฺตํ ทิสฺวา หํเส ปุจฺฉิ ราชา มม เอวรูปํ สกฺการํ กโรนฺโต กึ ปจฺจาสึสตีติ ฯ ตุมฺเหหิ สทฺธึ มิตฺตภาวํ เทวาติ ฯ เตนหิ รญฺโญ อมฺเหหิ สทฺธึ มิตฺตภาโว โหตูติ รญฺญา สทฺธึ มิตฺตภาวํ กตฺวา ปกฺกามิ ฯ อเถกทิวสํ รญฺโญ อุยฺยานํ คตกาเล อโนตตฺตทหํ คนฺตฺวา เอเกน ปกฺเขน อุทกํ เอเกน จนฺทนจุณฺณํ อาทาย ราชานํ เตน อุทเกน นฺหาเปตฺวา จนฺทนจุณฺเณน โอกิริตฺวา มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว สปริวาโร จิตฺตกูฏํ อคมาสิ ฯ ตโต ปฏฺฐาย ราชา มหาสตฺตํ ทฏฺฐุกาโม สหาโย เม อชฺช อาคมิสฺสตีติ อาคมนมคฺคํ โอโลเกนฺโต อจฺฉติ ฯ ตทา มหาสตฺตสฺส กนิฏฺฐา เทฺว หํสโปตกา สุริเยน สทฺธึ ชวิสฺสามาติ มนฺเตตฺวา มหาสตฺตสฺส อาโรเจสุํ มยํ สุริเยน สทฺธึ ชวิสฺสามาติ ฯ ตาต สุริยเวโค นาม สีโฆ สุริเยน ชวิตุํ น สกฺขิสฺสถ อนฺตราว วินสฺสิสฺสถ มา คมิตฺถาติ ฯ เต ทุติยํปิ ตติยํปิ ยาจึสุ ฯ โพธิสตฺโตปิ เต ยาวตติยวาเรปิ นิวาเรติเยว ฯ เต มานถทฺธา อตฺตโน พลํ อชานนฺตา มหาสตฺตสฺส อนาจิกฺขิตฺวาว สุริเยน สทฺธึ ชวิสฺสามาติ สุริเย อนุคฺคเตเยว คนฺตฺวา ยุคนฺธรมตฺถเก นิสีทึสุ ฯ มหาสตฺโต เต อทิสฺวา กหํ นุโข เต คตาติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวุตฺตึ สุตฺวา จินฺเตสิ เต สุริเยน สทฺธึ ชวิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ อนฺตราว นสฺสิสฺสนฺติ ชีวิตทานํ เตสํ ทสฺสามีติ ฯ โสปิ คนฺตฺวา ยุคนฺธรมตฺถเกเยว นิสีทิ ฯ อถ อุคฺคเต สุริยมณฺฑเล หํสโปตกา อุปฺปติตฺวา สุริเยน สทฺธึ ปกฺขนฺทึสุ ฯ มหาสตฺโตปิ เตหิ สทฺธึ ปกฺขนฺทิ ฯ กนิฏฺฐภาติโก ยาว ปุพฺพณฺหสมยา ชวิตฺวา กิลมิ ฯ ปกฺขสนฺธีสุ อคฺคิอุฏฺฐานกาโล วิย อโหสิ โส โพธิสตฺตสฺส สญฺญํ อทาสิ ภาติก น สกฺโกมีติ ฯ อถ นํ มหาสตฺโต มา ภายิ ชีวิตนฺเต ทสฺสามีติ ปกฺขปญฺชเรน ปริกฺขิปิตฺวา อสฺสาเสตฺวา จิตฺตกูฏปพฺพตํ เนตฺวา หํสานํ มชฺเฌ ฐเปตฺวา ปุน ปกฺขนฺทิตฺวา สุริยํ ปตฺวา อิตเรน สทฺธึ ปายาสิ ฯ โสปิ ยาว อุปกฏฺฐมชฺฌนฺติกา สุริเยน สทฺธึ ชวิตฺวา กิลมิ ฯ ปกฺขสนฺธีสุ อคฺคิอุฏฺฐานกาโล วิย อโหสิ ฯ ตโต โพธิสตฺตสฺส สญฺญํ อทาสิ ภาติก น สกฺโกมีติ ฯ ตํปิ มหาสตฺโต ตเถว สมสฺสาเสตฺวา ปกฺขปญฺชเรนาทาย จิตฺตกูฏเมว อคมาสิ ฯ ตสฺมึ ขเณ สุริโย นภมชฺฌํ ปาปุณิ ฯ อถ มหาสตฺโต อชฺช มม สรีรพลํ วิมํสิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เอกเวเคเนว ปกฺขนฺทิตฺวา ยุคนฺธรมตฺถเก นิสีทิตฺวา ตโต อุปฺปติตฺวา เอกเวเคเนว สุริยํ ปาปุณิตฺวา กาเลน ปุรโต กาเลน ปจฺฉโต ชวิตฺวา จินฺเตสิ มยฺหํ สุริเยน สทฺธึ ชวนํ นาม นิรตฺถกํ อโยนิโสมนสิการสมฺภูตํ กึ เม อิมินา พาราณสึ คนฺตฺวา มม สหายสฺส รญฺโญ อตฺถยุตฺตํ ธมฺมยุตฺตํ กถํ กเถสฺสามีติ ฯ โส นิวตฺติตฺวา สุริเย นภมชฺฌํ อนติกฺกนฺเตเยว สกลจกฺกวาฬคพฺภํ อนฺตนฺเตน อนุสํยายิตฺวา เวคํ ปริหาเปนฺโต สกลชมฺพูทีปํ อนฺตนฺเตน อนุสํยายิตฺวา พาราณสึ ปาปุณิ ฯ ทฺวาทสโยชนิกํ สกลนครํ หํสฉนฺนํ วิย อโหสิ ฉิทฺทํ นาม น ปญฺญายิ อนุกฺกเมน เวเค ปริหาเปนฺเต อากาเส ฉิทฺทานิ ปญฺญายึสุ ฯ มหาสตฺโต เวคํ ปริหาเปตฺวา อากาสโต โอตริตฺวา สีหปญฺชรสฺส อภิมุขฏฺฐาเน อฏฺฐาสิ ฯ ราชา อาคโต เม สหาโยติ โสมนสฺสปฺปตฺโต ตสฺส นิสีทนตฺถาย กาญฺจนปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา สมฺม ปวิส อิธ นิสีทาติ วตฺวา ปฐมํ คาถมาห
อิเธว หํส นิปต ปิยํ เม ตว ทสฺสนํ
อิสฺสโรสิ อนุปฺปตฺโต ยํ อิธตฺถิ ปเวทยาติ ฯ
ตตฺถ อิธาติ กาญฺจนปีฐํ สนฺธายาห ฯ นิปตาติ นิสีท ฯ อิสฺสโรสีติ ตฺวํ อิมสฺส ฐานสฺส อิสฺสโร สามิ หุตฺวา อาคโตสีติ วทติ ฯ ยํ อิธตฺถีติ ยํ อิมสฺมึ นิเวสเน อตฺถิ ตํ อปริสงฺกนฺโต อมฺหากํ กเถหิ ฯ
มหาสตฺโต กาญฺจนปีเฐ นิสีทิ ฯ ราชา สตปากสหสฺสปาเกหิ เตเลหิ ตสฺส ปกฺขนฺตรานิ มกฺเขตฺวา กาญฺจนตฏฺฏเก มธุลาเช จ สกฺขโรทกญฺจ ทาเปตฺวา มธุรปฏิสนฺถารํ กตฺวา สมฺม เอกโกว อาคโตสิ กหํ คมิตฺถาติ ปุจฺฉิ ฯ โส ตํ ปวุตฺตึ วิตฺถาเรน กเถสิ ฯ อถ นํ ราชา อาห สมฺม มมปิ สุริเยน สทฺธึ ชวิตเวคํ ทสฺเสหีติ ฯ มหาราช น สกฺกา ตํ เวคํ ทสฺเสตุนฺติ ฯ เตนหิ เม สริกฺขกมตฺตํ ทสฺเสหีติ ฯ สาธุ มหาราช สริกฺขกมตฺตํ ทสฺเสสฺสามิ อกฺขณเวธิธนุคฺคเห สนฺนิปาเตหีติ ฯ ราชา สนฺนิปาเตสิ ฯ มหาสตฺโต สพฺพเสฏฺฐเก จตฺตาโร ธนุคฺคเห คเหตฺวา ราชนิเวสนา โอรุยฺห ราชงฺคเณ สิลาถมฺภํ นิกฺขณาเปตฺวา อตฺตโน คิวายํ กณฺฑํ พนฺธาเปตฺวา สิลาถมฺภมตฺถเก นิสีทิตฺวา จตฺตาโร ปน ธนุคฺคเห สิลาถมฺภํ นิสฺสาย จตุทฺทิสาภิมุเข ฐปาเปตฺวา มหาราช อิเม จตฺตาโร ชนา เอกปฺปหาเรน จตุทฺทิสาภิมุขาว จตฺตาริ กณฺฑานิ ขิปนฺตุ ตานาหํ ปฐวึ อปฺปตฺตาเนว อาหริตฺวา เอเตสํ ปาทมูเล ปาเตสฺสามิ มม กณฺฑคหณตฺถาย คตภาวํ กณฺฑสทฺทสญฺญาย ชาเนยฺยาสิ อหํ ปน น ปญฺญายิสฺสามีติ วตฺวา เตหิ เอกปฺปหาเรเนว ขิตฺตกณฺฑานิ ชิยาโต มุตฺตมตฺตานิ อาหริตฺวา เตสํ ปาทมูเล ปาเตตฺวา สิลาถมฺภมตฺถเก นิสินฺนเมว อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา ทิฏฺโฐ เต มหาราช มยฺหํ เวโคติ วตฺวา มหาราช อยํ เวโค มยฺหํ เนว อุตฺตโม น มชฺฌิโม ปริตฺโต ลามกเวโค เอส เอวํ สิยา มหาราช อมฺหากํ เวโคติ อาห ฯ อถ นํ ราชา ปุจฺฉิ สมฺม อตฺถิ ปน ตุมฺหากํ เวคโต อญฺโญ สีฆตโร เวโคติ ฯ อาม มหาราช อมฺหากํ อุตฺตมเวคโตปิ สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน อิเมสํ สตฺตานํ อายุสํขารา สีฆตรา ขียนฺติ ภิชฺชนฺติ ขยํ คจฺฉนฺตีติ ขณิกนิโรธวเสน อรูปธมฺมานํ เภทํ ทสฺเสติ ฯ ราชา มหาสตฺตสฺส กถํ สุตฺวา มรณภยภีโต สตึ ปจฺจุปฏฺฐเปตุํ อสกฺโกนฺโต ภูมิยํ ปตติ ฯ มหาชโน อุตฺราสสมฺปตฺโต อโหสิ ฯ รญฺโญ มุขํ อุทเกน สิญฺจิตฺวา สตึ ปฏิลภาเปสุํ ฯ อถ นํ มหาสตฺโต มหาราช มา ภายิ มรณสตึ ภาเวหิ ธมฺมํ จราหิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรหิ อปฺปมตฺโต โหหิ เทวาติ โอวทิ ฯ อถ ราชา สมีปํ ตุมฺหาทิเสน ญาณสมฺปนฺเนน อาจริเยน วินา วสิตุํ น สกฺขิสฺสาม จิตตฺกูฏปพฺพตํ อคนฺตฺวา มยฺหํ ธมฺมํ เทเสนฺโต โอวาทาจริโย หุตฺวา อิเธว วสาหีติ ยาจนฺโต เทฺว คาถา อภาสิ
สวเนน เอกสฺส ปิยา ภวนฺติ
ทิสฺวา ปเนกสฺส วิโยคฉนฺโท ฯ
ทิสฺวา จ สุตฺวา จ ปิยา ภวนฺติ
กจฺจิ นุโข เม ปิยสิ ทสฺสเนน ฯ
สวเนน ปิโย เมสิ ภิยฺโย จาคมฺม ทสฺสนํ
เอวํ ปิยทสฺสโน สมาโน วส หํส มม สนฺติเกติ ฯ
ตาสํ อตฺโถ สมฺม หํสราช สวเนน เอกจฺเจ ปิยา โหนฺติ เอวํคุโณ นามาติ สุตฺวา สวเนน ปิยายติ เอกสฺส ปเนกจฺเจ ทิสฺวาว ฉนฺโท วิคจฺฉติ เปมํ อนฺตรธายติ ขาทิตุํ อาคตา ยกฺขา วิย อุปฏฺฐหนฺติ เอกสฺส เอกจฺเจ ทิสฺวา จ สุตฺวา จ อุภยญฺจาปิ ปิยา โหนฺติ เตน ตํ ปุจฺฉามิ กจฺจิ นุโข เม ปิยสิ ทสฺสเนนาติ กจฺจิ นุโข มํ ปิยายสิ มยฺหํ ปน ตฺวํ สวเนน ปิโยว ทสฺสนํ ปนาคมฺม อติปิโยว เอวํ มม ปิยทสฺสโน สมาโน จิตฺตกูฏํ อคนฺตฺวา อิธ มม สนฺติเก วสาติ ฯ
โพธิสตฺโต อาห
วเสยฺยาม ตวาคาเร นิจฺจํ สกฺกตปูชิตา
มตฺโต จ เอกทา มชฺชํ หํสราชํ ปจนฺตุ เมติ ฯ
ตตฺถ มตฺโต จ เอกทาติ มหาราช มยํ ตว ฆเร นิจฺจํ ปูชิตา วเสยฺยาม ตฺวํ ปน กทาจิ สุรามทมตฺโต มํสขาทนตฺถํ หํสราชํ ปจนฺตุ เมติ วเทยฺยาสิ อถ เอวํ ตวานุชีวิโน มํ มาเรตฺวา ปเจยฺยุํ ตทาหํ กึ กริสฺสามีติ ฯ
อถสฺส ราชา เตนหิ มชฺชเมว น ปิวิสฺสามีติ ปฏิญฺญํ ทาตุํ คาถมาห
ธิรตฺถุ ตํ มชฺชปานํ ยํ เม ปิยตรํ ตยา
น จาปิ มชฺชํ ปิวิสฺสามิ ยาว เม วจฺฉสี ฆเรติ ฯ
ตโต ปรํ โพธิสตฺโต ฉ คาถา อาห
สุวิชานํ สิงฺคาลานํ สกุนฺตานญฺจ วสฺสิตํ
มนุสฺสวสฺสิตํ ราช ทุวิชานตรํ ตโต ฯ
อปิ เจ มญฺญตี โปโส ญาติมิตฺโต สขาติ วา
โย ปุพฺเพ สุมโน หุตฺวา ปจฺฉา สมฺปชฺชเต ทิโส ฯ
ยสฺมึ มโน นิวิสติ อวิทูเร สหาปิ โส
สนฺติเกปิ หิ โส ทูเร ยสฺมา วิวสเต มโน ฯ
อนฺโตปิ เจ โหติ ปสนฺนจิตฺโต
ปารํ สมุทฺทสฺส ปสนฺนจิตฺโต
อนฺโตปิ โส โหติ ปทุฏฺฐจิตฺโต
ปารํ สมุทฺทสฺส ปทุฏฺฐจิตฺโต ฯ
สํวสนฺตา วิวสนฺติ เย ทิสา เต รเถสภ
อารา ฐิตา สํวสนฺติ มนสา รฏฺฐวฑฺฒน ฯ
อติจีรนิวาเสน ปิโย ภวติ อปฺปิโย
อามนฺต โข ตํ คจฺฉามิ ปุรา เต โหมิ อปฺปิโยติ ฯ
ตตฺถ วสฺสิตนฺติ มหาราช ติรจฺฉานคตา หิ อุชุหทยา เตน เตสํ วสฺสิตํ สุวิชานํ มนุสฺสา ปน กกฺขลา ตสฺมา เตสํ วจนํ ทุวิชานตรนฺติ อตฺโถ ฯ โย ปุพฺเพติ โย ปุคฺคโล ปฐมเมว อตฺตมโน หุตฺวา ตฺวํ มยฺหํ ญาตโก มิตฺโต ปาณสโม สขาติ อปิ เอวํ มญฺญติ เสฺวว ปจฺฉา ทิโส เวรี สมฺปชฺชติ. เอวํ ทุชฺชานา มนุสฺสหทยา ฯ นิวิสตีติ มหาราช ยสฺมึ ปุคฺคเล เปมวเสน มโน นิวิสติ โส เกวลํ ทูเร วสนฺโตปิ อวิทูเร สหาปิ โส วสติเยว นาม ยสฺมึ ปน ปุคฺคเล มโน วิวสติ อเปติ โส สนฺติเก วสนฺโตปิ ทูเรเยว ฯ อนฺโตปิ โส โหตีติ มหาราช โย สหาโย ปสนฺนจิตฺโต โส จิตฺเตน อลฺลิยิตตฺตา ปารํ สมุทฺทสฺส วสนฺโตปิ อนฺโตเยว โหติ โย ปทุฏฺฐจิตฺโต โส จิตฺเตน อนลฺลิยิตตฺตา อนฺโต วสนฺโตปิ ปารํ สมุทฺทสฺส โหติ นาม ฯ เย ทิสา เตติ เย เวริโน ปจฺจตฺถิกา เอกโต วสนฺตาปิ เต ทูเร วสนฺติเยว สนฺโต ปน ปณฺฑิตา อารา ฐิตาปิ เมตฺตาภาวิเตน มนสา อาวชฺชนฺตา สนฺติเกเยว ฯ ปุรา เต โหมีติ ยาว ตว อปฺปิโย น โหมิ ตาวเทว ตํ อามนฺเตตฺวา คจฺฉามีติ วทติ ฯ
อถ นํ ราชา อาห
เอวํ เจ ยาจมานานํ อญฺชลึ นาวพุชฺฌสิ
ปริจารกานํ สนฺตานํ วจนํ น กโรสิ โน
เอวนฺตํ อภิยาจาม ปุน กยิราสิ ปริยายนฺติ ฯ
ตตฺถ เอวํเจติ สเจ หํสราช เอวํ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ยาจมานานํ อมฺหากํ อิมํ อญฺชลึ นาวพุชฺฌสิ ตว ปริจารกานํ สมานานํ วจนํ น กโรสิ อถ นํ เอวํ ยาจาม ฯ ปุน กยิราสิ ปริยายนฺติ กาลานุกาลํ อิธาคมนาย วารํ กเรยฺยาสีติ อตฺโถ ฯ
ตโต โพธิสตฺโต อาห
เอวํ เจ โน วิหรตํ อนฺตราโย น เหสฺสติ
ตุยฺหํ วาปิ มหาราช มยฺหํ วา รฏฺฐวฑฺฒน
อปฺเปวนาม ปสฺเสม อโหรตฺตานมจฺจเยติ ฯ
ตตฺถ เอวํ เจ โนติ มหาราช มา จินฺตยิตฺถ สเจ อมฺหากํเยว วิหรนฺตานํ ชีวิตนฺตราโย น ภวิสฺสติ อปฺเปวนาม อุโภปิ อญฺญมญฺญํ ปสฺสิสฺสาม อปิจ ตฺวํ มยา ทินฺนํ โอวาทเมว มม ฐาเน ฐเปตฺวา เอวํ อิตรชีวิเต โลกสนฺนิวาเส อปฺปมตฺโต หุตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรนฺโต ทสราชธมฺเม อโกเปตฺวา ธมฺเมน รชฺชํ กาเรหิ เอวํ หิ เม โอวาทํ กโรนฺโต มํ ปสฺสิสฺสสิเยวาติ ฯ
เอวํ มหาสตฺโต ราชานํ โอวทิตฺวา จิตฺตกูฏเมว คโต ฯ
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา เอวํ ภิกฺขเว ปุพฺเพปิ ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺเตนาปิ มยา อายุสํขารานํ ทุพฺพลภาวํ ทสฺเสตฺวา ธมฺโม เทสิโตเยวาติ วตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ ตทา ราชา อานนฺโท อโหสิ กนิฏฺโฐ โมคฺคลฺลาโน มชฺฌิโม สารีปุตฺโต เสสหํสคณา พุทฺธปริสา ชวนหํโส ปน อหเมวาติ ฯ
ชวนหํสชาตกํ ตติยํ ฯ
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรไทย เล่มที่ ๔๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗