สรภชาดก
ว่าด้วยละมั่งทำคุณแก่พระราชา
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๘๕๔ · บรรทัด ๗๑๕๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๓
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภการพยากรณ์ปัญหา ที่พระองค์ตรัสถามโดยย่อได้อย่างพิสดารของพระธรรมเสนาบดี จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า อาสึเสเถวปุริโส ดังนี้.
ก็แลในครั้งนั้น พระศาสดาตรัสถามปัญหากะพระเถรเจ้าโดยย่อต่อไปนี้เป็นเรื่องราวในคราวเสด็จจากเทวโลกนั้นโดยสังเขป.
กล่าวความจำเดิมแต่ ท่านพระปิณโฑลภารทวาชะ ถือเอาบาตรไม้จันทน์แดง ในสำนักของราชคหเศรษฐี ได้ด้วยฤทธิ์แล้ว พระศาสดาตรัสห้ามการกระทำอิทธิปาฏิหาริย์ แก่ภิกษุทั้งหลาย. ครั้งนั้น เหล่าเดียรถีย์คิดกันว่าพระสมณโคดม ทรงห้ามการกระทำอิทธิปาฏิหาริย์เสียแล้ว ที่นี้แม้ตนเองก็คงจักกระทำไม่ได้ ครั้นถูกพวกสาวกของตนซึ่งขายหน้าไปตามกันพูดว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายถือเอาบาตรด้วยฤทธิ์ไม่ได้แล้วหรือ ก็พากันแถลงว่าผู้มีอายุทั้งหลาย นั่นมิใช่เป็นการที่พวกเราจะกระทำได้ยากเลย แต่ที่พวกเราไม่ถือเอาเพราะคิดกันว่า ใครเล่าจักประกาศคุณที่ละเอียดสุขุมของตนแก่พวกคฤหัสถ์เพื่อต้องการบาตรไม้อันเป็นประหนึ่งศพ ฝ่ายพวกสมณศากยบุตรพากันสำแดง ถือเอาไปเพราะเป็นคนโง่ ใจโลเล พวกเธออย่าคิดเลยว่า การกระทำฤทธิ์เป็นเรื่องหนักของพวกเรา เพราะพวกเราน่ะพวกสาวกของสมณะ โคดมจงยกไว้เถิด แต่จำนงจะแสดงฤทธิ์กับพระสมณโคดม แม้นว่าพระสมณะโคดมจักกระทำปฏิหาริย์อย่างหนึ่ง ฝ่ายพวกเราจักกระทำให้ได้สองเท่า. พวกภิกษุฟังเรื่องนั้นแล้วพากันกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญข่าวว่าพวกเดียรถีย์จักพากันกระทำปฏิหาริย์. พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จงพากันกระทำเถิด แม้เราก็จักกระทำบ้าง. พระเจ้าพิมพิสารทรงสดับเรื่องนั้น เสด็จมากราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญข่าวว่าจักทรงการทำปาฏิหาริย์. ตรัสว่า ขอถวายพระพร มหาบพิตร . ทูลถามว่าข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงบัญญัติสิกขาบทไว้แล้วมิใช่หรือ. ตรัสว่ามหาบพิตร นั่นอาตมาภาพบัญญัติแก่หมู่สาวก แต่สิกขาบทของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี มหาบพิตร เหมือนอย่างว่า ดอกไม้และผลไม้ในพระอุทยานของมหาบพิตร ทรงห้ามไว้แก่ชนเหล่าอื่น มิได้ทรงห้ามแก่บพิตร ฉันใด ข้อนี้ก็พึงเห็นเทียบเคียงฉันนั้น. ทูลถามสืบไปว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์จักทรงกระทำปาฏิหาริย์ ณ ที่ไหนพระเจ้าข้า ตรัสว่า ณ โคนไม้คัณฑามพฤกษ์ใกล้ประตูเมืองสาวัตถี ขอถวายพระพร ทูลถามว่า ในเรื่องนั้นพวกหม่อมฉันจะต้องทำอะไรบ้าง. ตรัสว่า ไม่มีอะไรเลย มหาบพิตร.
ครั้นวันรุ่งขึ้น พระศาสดาทรงกระทำภัตกิจเสร็จ ก็เสด็จจาริกไปหมู่มนุษย์พากันถามว่า ข้าแต่พระคุณเจ้าทั้งหลาย พระศาสดาจักเสด็จไปณ ที่ไหน พระเจ้าข้า พวกภิกษุบอกว่า ไปกระทำยมกปาฏิหาริย์กำราบเดียรถีย์ ณ โคนไม้คัณฑามพฤกษ์ ใกล้ประตูเมืองสาวัตถี. มหาชนฟังถ้อยคำของพวกภิกษุเหล่านั้นแล้วคิดว่า พระปาฏิหาริย์จักมีทีท่าน่าอัศจรรย์เป็นไฉน พวกเราต้องไปดูปาฏิหาริย์นั้น แล้วปิดประตูเรือน ไปกับพระศาสดาเลยทีเดียว. พวกอัญเดียรถีย์ก็พากันบอกว่าแม้พวกเราก็จักพากันกระทำปาฏิหาริย์ ณ สถานที่ ที่สมณโคดม กระทำปาฏิหาริย์ พากันติดตามพระศาสดาไปกับพวกอุปัฏฐากเหมือนกัน. พระศาสดาเสด็จถึงเมืองสาวัตถีโดยลำดับ พระราชาทูลถามว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข่าวว่าจักทรงกระทำปาฏิหาริย์หรือพระเจ้าข้า ตรัสว่า จักกระทำ ขอถวายพระพร ทูลถามว่า เมื่อไรพระเจ้าข้า ตรัสว่าในวันที่ ๗ จากวันนี้ เป็นวันเดือนอาสาฬห (เดือน ๘). กราบทูลว่า หม่อมฉันจะทำมณฑปพระเจ้าข้า. ตรัสว่า อย่าเลยมหาบพิตร ท้าวสักกะจักกระทำมณฑปแก้วขนาด ๑๒ โยชน์ ในที่กระทำปาฏิหาริย์ของอาตมาภาพ. กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันขอป่าวร้องเรื่องนี้ในพระนคร พระเจ้าข้า. ตรัสว่า ป่าวร้องเถิด มหาบพิตร.
พระราชาตรัสสั่งธรรมโฆสก (ผู้ป่าวร้องธรรม) ขึ้นเหนือหลังช้างที่ประดับประดาแล้วทำการโฆษณาทุกๆ วันจนถึงวันที่ ๖ ว่า ได้ยินว่า พระศาสดาจักทรงกระทำพระปาฏิหาริย์กำราบเดียรถีย์ ณ โคนไม้คัณฑามพฤกษ์ใกล้เมืองสาวัตถีในวันที่ ๗ แต่วันนี้. พวกเดียรถีย์รู้ข่าวว่าจักทรงกระทำพระปาฏิหาริย์ ณโคนไม้คัณฑามพฤกษ์ ก็พากันให้ทรัพย์แก่พวกเจ้าของให้ตัดต้นมะม่วงที่ใกล้เมืองสาวัตถีเสีย. ถึงวันเพ็ญแต่เช้าตรู่ ธรรมโฆสกป่าวร้องก้องสนั่นว่า พระปาฏิหาริย์ของพระผู้ทรงพระภาคจักปรากฏในวันนี้. ด้วยอานุภาพแห่งเทวดาได้เป็นประหนึ่งว่า ยืนปรากฏป่าวร้องที่ประตู ชมพูทวีปทั้งสิ้น. ชนเหล่าใด ๆเกิดคิดจะไป ชนเหล่านั้นก็เห็นตนถึงเมืองสาวัตถีทีเดียว. ประชุมชนได้มีปริมณฑล ๑๒ โยชน์. พระศาสดาเสด็จเข้าสู่พระนครสาวัตถีแต่เช้าตรู่ เมื่อโปรดสัตว์แล้วเสด็จออก. คนเฝ้าพระอุทยานชื่อคัณฑะ กำลังนำผลมะม่วงสุกผลใหญ่ ขนาดหม้อสุกงอมทีเดียวไปถวายพระราชา พบพระศาสดาที่ประตูพระนคร คิดว่า ผลมะม่วงสุกสมควรแก่พระตถาคตเจ้าแท้ ๆ จึงได้ถวาย. พระศาสดาทรงรับประทับนั่ง ณ ส่วนหนึ่ง ใกล้ประตูพระนครนั้นเอง เสวยเสร็จตรัสว่า อานนท์ เธอจงให้เมล็ดมะม่วงนี้แก่คนเฝ้าอุทยานเพื่อปลูกตรงนี้ต้นมะม่วงนี้จักมีนามว่า คัณฑามพะ. พระเถระเจ้าได้กระทำตามนั้น คนเฝ้าอุทยานคุ้ยดินแล้วปลูก. ทันใดนั้นเองรากทั้งหลายก็ชำแรกเมล็ดหยั่งลงไป. หน่อสีแดงขนาดเท่าหัวคันไถ ก็ตั้งขึ้น. เมื่อมหาชนกำลังดูอยู่นั่นเอง ต้นมะม่วงมีลำต้นวัดรอบถึง ๕๐ ศอก มีกิ่งยาว ๕๐ ศอก โดยส่วนสูงเล่า ก็มีประมาณ๑๐๐ ศอก ทันทีทันใด ต้นมะม่วงนั้นก็ออกช่อและมีผลมากมาย ต้นมะม่วงนั้นระย้าระยับด้วยดอกและผล มีสีเหมือนสีทอง มีรสอร่อย ปรากฏประหนึ่งเต็มท้องฟ้า. เวลาต้องลมพัดผลสุกอันอร่อยทั้งหลายก็หล่นลง พวกภิกษุที่พากันมาทีหลังต่างก็มาฉัน. ถึงเวลาเย็นท้าวเทวราชทรงรำพึงทราบว่า การสร้างรัตนมณฑปเพื่อพระศาสดา เป็นภาระของพวกเรา ทรงส่งวิษณุกรรมเทพบุตรไปสร้างมณฑปแก้ว ๗ ประการ มีประมาณ ๑๒ โยชน์ ดาดาษด้วยอุบลเขียวเทพดาในหมื่นจักวาลพากันมาประชุมด้วยประการฉะนี้.
พระศาสดาทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์กำราบเหล่าเดียรถีย์ มิใช่เป็นเรื่องทั่วไปกับสาวก ทรงทราบความที่ชนเป็นอันมากพากันเลื่อมใส เสด็จลงประทับนั่งเหนือพระพุทธอาสน์ ทรงแสดงธรรม ฝูงปาณชาติ ๒๐ โกฏิพากันดื่มน้ำอมฤต. ต่อจากนั้นทรงพระดำริว่า ก็พระพุทธเจ้าแต่ปางก่อน ทรงกระทำปาฏิหาริย์แล้วเสด็จไป ณ ที่ไหน ทรงทราบว่า เสด็จไปสู่ดาวดึงส์พิภพ จึงเสด็จลุกจากพระพุทธอาสน์ ย่างพระบาทเบื้องขวาเหยียบเขายุคนธร พระบาทซ้ายเหยียบยอดเขาสิเนรุ แล้วเสด็จเข้าจำพรรษาเหนือบัณฑุกัมพลศิลา โคนปาริฉัตตกพฤกษ์ ภายในระยะกาล ๓ เดือน ทรงแสดงพระอภิธรรมกถาแก่ฝูงเทวดา. ฝ่ายบริษัทเมื่อไม่ทราบสถานที่พระศาสดาเสด็จไป คิดว่า เห็นพระองค์แล้วจักพากันไป เลยพากันอยู่ตรงนั้นเองตลอดไตรมาส. ครั้นใกล้ถึงปวารณา พระมหาโมคคัลลานเถรเจ้า จึงไปกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระศาสดาตรัสถามว่า ก็เดี๋ยวนี้สารีบุตรอยู่ที่ไหน. กราบทูลว่าข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เธออยู่ที่นครสังกัสสะกับพวกภิกษุ ๕๐๐ รูปที่พากันบวชเพราะเลื่อมใสในพระยมกปาฏิหาริย์ พระเจ้าข้า. ตรัสว่า โมคคัลลานะในวันที่เจ็ดแต่วันนี้ เราจักลงที่ประตูนครสังกัสสะ. ฝูงชนที่ต้องการจะเห็นตถาคต จงชุมนุมกันที่นครสังกัสสะเถิด. พระเถรเจ้าทูลรับสั่งว่า สาธุ แล้วมาบอกแก่บริษัทช่วยให้บริษัททั้งสิ้นลุถึงนครสังกัสสะ อยู่ห่างนครสาวัตถี ๓๐ โยชน์ โดยเวลาครู่เดียวเท่านั้นเอง. พระศาสดาทรงออกพรรษาปวารณาแล้ว ตรัสแจ้งแก่ท้าวสักกะว่า มหาบพิตร อาตมาภาพจักไปสู่มนุษยโลก.
ท้าวสักกะตรัสเรียกวิษณุกรรมเทพบุตร มาตรัสว่า เธอจงกระทำบันไดเพื่อพระทศพลเสด็จมนุษยโลกเถิด. วิษณุกรรมเทพบุตรนั้น สร้างเป็นบันไดสามอันคือท่ามกลางเป็นบันไดแก้วมณี ข้างหนึ่งเป็นบันไดเงิน ข้างหนึ่งเป็นบันไดทอง ทุกอันหัวบันไดอยู่ยอดเขาสิเนรุ เชิงบันไดจรดประตูนครสังกัสสะแวดล้อมด้วยไพทีล้วนแล้วด้วยแก้วเจ็ดประการ. พระศาสดาทรงกระทำพระปาฏิหาริย์เปิดโลก เสด็จลงทางบันไดแก้วมณี อันมี ณ ท่ามกลาง. ท้าวสักกะทรงเชิญบาตรจีวร ท้าวสุยามทรงเชิญวาลวิชนี ท้าวสหัมบดีพรหมทรงเชิญฉัตร. เทพดาในหมื่นจักรวาลพากันบูชาด้วยของหอมและมาลาอันเป็นทิพย์ พอพระศาสดาเสด็จประทับ ณ เชิงบันได พระสารีบุตรเถรเจ้าถวายบังคมเป็นประถมทีเดียว. บริษัทที่เหลือพากันถวายบังคมทีหลัง. พระศาสดาทรงดำริในสมาคมนั้นว่าโมคคัลลานะ ปรากฏว่ามีฤทธิ์ อุบาลีปรากฏว่าทรงพระวินัย แต่ปัญญาคุณของสารีบุตรยังไม่ปรากฏเลย. ได้ยินว่า ยกเว้นเราผู้สัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว ผู้อื่นที่จะได้นามว่ามีปัญญาเสมอเหมือนเธอไม่มีเลย เราต้องกระทำปัญญาคุณของเธอให้ปรากฏไว้แล้วทรงตั้งต้นถามปัญหาของปุถุชนก่อน. ปุถุชนพวกเดียวพากันกราบทูลแก้ปัญหานั้น. ต่อจากนั้นทรงถามปัญหาในวิสัยแห่งเหล่าพระโสดาบัน. เหล่าโสดาบันเท่านั้นพากันกราบทูล แก้ปัญหานั้น. พวกปุถุชนไม่รู้เลย. ต่อจากนั้นทรงถามปัญหา ในวิสัยพระสกทาคามี พระอนาคามี พระขีณาสพ และพระมหาสาวกโดยลำดับ. ท่านที่ดำรงในชั้นต่ำ ๆไม่ทราบปัญญาแม้นั้นเลย ท่านที่ดำรงในภูมิสูง ๆ เท่านั้นพากันกราบทูลแก้. แม้ถึงปัญหาในวิสัยแห่งอัครสาวก พระอัครสาวกกราบทูลแก้ได้. พวกอื่นไม่รู้เลย ต่อจากนั้นตรัสถามปัญหาในวิสัยแห่งพระสารีบุตรเถรเจ้า. พระเถรเจ้าองค์เดียวกราบทูลแก้ได้. พวกอื่นไม่รู้เลย ฝูงคนพากันถามว่า พระเถรเจ้าที่กราบทูล กับพระศาสดานั้น มีนามว่าอะไร พอฟังว่า ท่านเป็นธรรมเสนาบดีมีนามว่า สารีบุตรเถรเจ้า ต่างกล่าวว่า โอ้ โฮ มีปัญญามากจริง ๆตั้งแต่บัดนั้นคุณคือปัญญาอันมากของพระเถรเจ้าก็ได้ปรากฏ ไปในกลุ่มเทพยดาและมนุษย์ ครั้งนั้นพระศาสดาตรัสถามปัญหาในพุทธวิสัยกะท่านว่า
ชนเหล่าใดเล่า มีธรรมอันกำหนดได้แล้วสิ ชน เหล่าใดเล่าที่ยังต้องศึกษา มีจำนวนมากในธรรมวินัยนี้ ดูก่อนท่านผู้ไร้ทุกข์ เธอมีปัญญารักษาตัวรอด ถูกเรา
ถาม เชิญบอกความเป็นไปแห่งชนเหล่านั้นแก่เราดังนี้แล้วตรัสว่า สารีบุตร เธอพึงเห็นความแห่งภาษิต โดยย่อนี้ได้โดยพิสดารอย่างไรเล่าหนอ. พระเถรเจ้าตรวจดูปัญหาแล้ว เห็นว่า พระศาสดาตรัสถามปฏิปทาอันเป็นทางบรรลุ แห่งพระเสขะและพระอเสขะกะเรา เลยหมดสงสัยคงกังขาในพระอัธยาศัยว่า อันปฏิปทาทางบรรลุอาจกล่าวแก้ได้ โดยมุขเป็นอันมากด้วยอำนาจขันธ์เป็นต้น เมื่อเรากราบทูลแก้โดยอาการไรเล่า ถึงจักสามารถยึดพระอัธยาศัยของพระศาสดาได้. พระศาสดาทรงทราบว่า สารีบุตรหมดสงสัยในข้อปัญหา แต่ยังกังขาในอัธยาศัยของเรา แม้นว่าเรายังไม่ให้นัยเธอไม่อาจกล่าวแก้ได้ จักต้องให้นัยแก่เธอ เมื่อจะประทานนัย ตรัสว่า สารีบุตรเธอจักเล็งเห็นภูตนี้. ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีพระปริวิตกอย่างนี้ว่า เมื่อสารีบุตรจักถืออัธยาศัยของเรากล่าวแก้ ต้องแก้ด้วยอำนาจขันธ์. พอทรงประทานนัยปัญหานั้นกระจ่างแก่พระเถระเจ้าตั้งร้อยนัยพันนัย. ท่านยึดตามนัยที่พระศาสดาประทาน กราบทูลแก้ปัญหาในพุทธวิสัยได้. พระศาสดาทรงแสดงธรรมแก่บริษัทประมาณ ๑๒ โยชน์. ปาณชาติ ๓๐ โกฏิดื่มน้ำอมฤตแล้ว. พระศาสดาทรงส่งบริษัท แล้วเสด็จจาริกถึงพระนครสาวัตถีโดยลำดับ วันรุ่งขึ้นเสด็จเข้าไปโปรดสัตว์ในพระนครสาวัตถี เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว พวกภิกษุพากันแสดงวัตรเสร็จ เสด็จเข้าพระคันธกุฎี. ยามเย็นพวกภิกษุพากันนั่งในธรรมสภากล่าวถึงคุณกถาของพระเถระเจ้าว่า ผู้มีอายุทั้งหลาย พระสารีบุตร มีปัญญามากมีปัญญาหลักแหลม มีปัญญาว่องไว มีปัญญาคมคาย กราบทูลความแก้ปัญหาที่พระทศพลตรัสถามโดยย่อได้อย่างพิสดาร. พระศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อกี้พวกเธอนั่งประชุมสนทนาด้วยเรื่องอะไรกัน เมื่อพวกภิกษุพากันกราบทูลให้ทรงทราบ ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้นก็หาไม่ แม้แต่ในปางก่อน เธอก็เคยกล่าวแก้ความแห่งภาษิตโดยย่อได้อย่างพิสดารแล้วเหมือนกัน แล้วทรงนำอดีตนิทานมาดังต่อไปนี้.
ในอดีตกาล ครั้งพระเจ้าพรทมทัตเสวยราชสมบัติ ณ พระนครพาราณสี พระโพธิสัตว์บังเกิดในกำเนิดละมั่งอาศัยอยู่ในป่า พระราชาทรงพอพระหฤทัยในการล่าเนื้อ ทรงสมบูรณ์ด้วยพระกำลัง ถึงกับไม่ทรงนับมนุษย์อื่นว่าเป็นมนุษย์ไปเลย. วันหนึ่ง ท้าวเธอเสด็จไปล่าเนื้อ ตรัสกับหมู่อำมาตย์ว่า เนื้อหนีไปได้ข้างผู้ใด เราต้องลงอาชญาแก่ผู้นั้น เพราะเหตุนั้นทีเดียว. พวกนั้นคิดกันว่า บางครั้งเนื้ออยู่ในวงล้อมแล้วยังวิ่งกระเจิงไปได้พวกเราต้องช่วยอันเนื้อที่ปรากฏตัวแล้ว ให้วิ่งไปทางที่พระราชาประทับด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่งจงได้ ครั้นคิดกันแล้ว ก็กระทำกติกา ให้ช่องทางระหว่างถวายพระราชา. พวกเหล่านั้นพากันล้อมละเมาะใหญ่ไว้ ตีแผ่นดิน ด้วยไม้พลองเป็นต้น. ก่อนอื่นทีเดียวละมั่งลุกขึ้นเลาะละเมาะไปสามรอบ เมื่อจะหนีก็มองดูช่องที่จะหนี เห็นฝูงคนยืนถือธนูรายเรียง แขนจรดแขน ธนูจรดธนูในทิศอันเหลือ สถานที่พระราชาประทับยืนเท่านั้นที่เห็นเป็นช่อง. ละมั่งนั้นจึงวิ่งไปตรงหน้าพระราชา เป็นเหมือนขวางทรายใส่ตาที่กำลังลืม. พระราชาเห็นละมั่งนั้นมีกำลัง ก็ปล่อยลูกศรไปผิด. ธรรมดาฝูงละมั่งย่อมเป็นสัตว์ฉลาดที่จะลวง เมื่อลูกศรมาตรงหน้า ก็หมอบเสียโดยเร็วแล้วหยุดนิ่ง เมื่อลูกศรมาข้างหลัง ก็วิ่งไปโดยรวดเร็ว เมื่อลูกศรมาทางเบื้องบน ก็เอี้ยวหลังเสีย เมื่อลูกศรมาทางข้าง ก็หลีกเสียหน่อย เมื่อลูกศรมาติด ๆ กัน ก็หมุนตัวล้มลงเมื่อลูกศรผ่านพ้นไปแล้ว จึงวิ่งหนีด้วยกำลังเร็วประหนึ่ง วลาหกที่ถูกลมพัดกระจายไป.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๓๓๑–๓๔๙ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เตรสนิบาตชาดก ๘๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๘๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
10. Sarabhajātakaṃ.
Āsiṃsetheva purisoti idaṃ satthā jetavane viharanto attanā saṅkhittena pucchitapañhassa dhammasenāpatino vitthārena byākaraṇaṃ ārabbha kathesi. Tadā pana satthā theraṃ saṅkhittena pañhaṃ pucchi devorohaṇe tatrāyaṃ saṅkhepato anupubbikathā.
Rājagahaseṭṭhino hi santake candanapatte āyasmatā piṇḍola- bhāradvājena iddhiyā gahite satthā bhikkhūnaṃ iddhipāṭihāriyakaraṇaṃ paṭikkhipi. Tadāpi titthiyā paṭikkhittaṃ samaṇena gotamena iddhipāṭihāriyakaraṇaṃ idāni sayaṃpi na karissatīti cintetvā maṅkubhūtehi attano sāvakehi kiṃ bhante iddhiyā pattaṃ na gaṇhitthāti vuccamānā netaṃ āvuso amhākaṃ dukkaraṃ chavassa pana dārupattassatthāya attano saṇhasukhumaguṇaṃ ko gihīnaṃ pakāsessatīti na gaṇhimhā samaṇā pana sākyaputtiyā lolabālatāya iddhiṃ dassetvā gaṇhiṃsu mā amhākaṃ iddhikaraṇaṃ bhāroti cintayittha mayaṃ hi tiṭṭhantu samaṇassa gotamassa sāvakā ākaṅkhamānā pana samaṇena gotamena saddhiṃ iddhiṃ dasseyyāma sace hi samaṇo gotamo ekaṃ pāṭihāriyaṃ karissati mayaṃpi diguṇaṃ karissāmāti kathayiṃsu. Taṃ sutvā bhikkhū bhagavato ārocesuṃ bhante titthiyā kira pāṭihāriyaṃ karissantīti. Satthā āha bhikkhave karontu ahaṃpi karissāmīti. Taṃ sutvā Bimbisāro āgantvā bhagavantaṃ pucchi bhante pāṭihāriyaṃ kira karissathāti. Āma mahārājāti. Nanu bhante sikkhāpadaṃ paññattanti. Mahārāja taṃ mayā sāvakānaṃ paññattaṃ buddhānampana sikkhāpadaṃnāma natthi yathā hi mahārāja tava uyyāne pupphaphalaṃ aññesaṃ vāritaṃ na tava evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbanti. Kahaṃ pana bhante pāṭihāriyaṃ karissathāti. Sāvatthinagaradvāre gaṇḍāmbarukkhamūleti. Amhehi tattha kiṃ kattabbanti. Na kiñci mahārājāti. Punadivase satthā katabhattakicco cārikaṃ pakkāmi. Manussā kuhiṃ bhante satthā gacchatīti pucchanti. Sāvatthinagaradvāre gaṇḍāmbarukkhamūle titthiyamaddanaṃ yamakapāṭihāriyaṃ kātunti. Tesaṃ bhikkhūnaṃ kathaṃ sutvā mahājano acchariyarūpaṃ kiṃ pāṭihāriyaṃ bhavissati passissāma nanti gharadvārāni nikkaḍḍhetvā satthārāyeva saddhiṃ agamāsi. Aññatitthiyā mayampi samaṇassa gotamassa pāṭihāriyakaraṇaṭṭhāne pāṭihāriyaṃ karissāmāti upaṭṭhākehi saddhiṃ satthārameva anubandhiṃsu. Satthā anupubbena sāvatthiṃ gantvā raññā pāṭihāriyaṃ kira bhante karissathāti pucchito karissāmīti vatvā kadā bhanteti vutte ito sattame divase āsāḷhapuṇṇamāsiyanti āha. Maṇḍapaṃ karomi bhanteti. Alaṃ mahārāja mama pāṭihāriyakaraṇaṭṭhāne sakko dvādasayojanikaṃ ratanamaṇḍapaṃ karissatīti. Etaṃ kāraṇaṃ nagare ugghosāpemi bhante ti. Ugghosāpehi mahārājāti. Rājā dhammaghosakaṃ alaṅkatahatthipiṭṭhiyaṃ āropetvā satthā kira sāvatthīnagare gaṇḍāmbarukkhamūle Titthiyamaddanaṃ pāṭihāriyaṃ karissati ito sattame divaseti yāva chaṭṭhadivasā devasikaṃ ghosanaṃ kāresi. Titthiyā gaṇḍāmbarukkhamūle kira karissatīti sāmikānaṃ dhanaṃ datvā sāvatthīsāmante ambarukkhe chindāpesuṃ. Dhammaghosako puṇṇamīdivase pātova ajja bhagavato pāṭihāriyaṃ bhavissatīti ugghosesi. Devatānubhāvena sakalajambudīpe dvāre ṭhatvā ugghositaṃviya ahosi. Ye ye gantuṃ cittaṃ uppādenti te te sāvatthīpattameva attānaṃ passiṃsu. Dvādasayojanikā parisā ahosi. Satthā pātova sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā nikkhami. Gaṇḍonāma uyyānapālo piṇḍipakkameva kumbhappamāṇaṃ mahantaṃ ambapakkaṃ rañño haranto satthāraṃ nagaradvāre disvā tathāgatasseva anucchavikanti adāsi. Satthā paṭiggahetvā tattheva ekamantaṃ nisinno paribhuñjitvā ānanda imaṃ ambaṭṭhiṃ uyyānapālassa imasmiṃ ṭhāne ropanatthāya dehi esa gaṇḍāmbonāma bhavissatīti āha. Thero tathā akāsi. Uyyānapālo paṃsuṃ viyūhitvā ropesi. Taṃ khaṇaññeva aṭṭhiṃ bhijjitvā mūlāni otariṃsu. Naṅgalasīsappamāṇo rattaṅkuro uṭṭhahi. Mahājanassa olokentasseva paṇṇāsahatthakkhandho paṇṇāsahatthasākho ubbedhenapi hatthasatiko ambarukkho sampajji. Tāvadevassa pupphāni ca phalāni ca uṭṭhahiṃsu. So madhurasuvaṇṇavaṇṇaphalabharito nabhaṃ pūretvā aṭṭhāsi. Vātappaharaṇakāle madhurapakkāni patiṃsu. Pacchā āgacchantā bhikkhū paribhuñjitvā Āgamiṃsu. Sāyaṇhasamaye devarājā āvajjanto satthu ratanamaṇḍapakaraṇaṃ amhākaṃ bhāro hotīti ñatvā vissukammaṃ pesetvā dvādasayojanikaṃ nīluppalasañchannaṃ sattaratanamaṇḍapaṃ kāresi. Evaṃ dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatiṃsu. Satthā titthiyamaddanaṃ asādhāraṇaṃ sāvakehi yamakapāṭihāriyaṃ karitvā bahujanassa pasannabhāvaṃ ñatvā oruyha buddhāsane nisinno dhammaṃ desesi. Vīsatipāṇakoṭiyo amatapānaṃ piviṃsu. Tato purimabuddhā pana pāṭihāriyaṃ katvā kattha gacchantīti āvajjento tāvatiṃsabhavananti ñatvā buddhāsanā uṭṭhāya dakkhiṇapādaṃ yugandharamatthake ṭhapetvā vāmapādena sinerumatthakaṃ akkamitvā pārichattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagantvā antotemāsaṃ devānaṃ abhidhammakathaṃ kathesi. Parisāpi satthu gataṭṭhānaṃ ajānantī disvāva gamissāmāti. Tattheva temāsaṃ vasi. Upakaṭṭhāya pavāraṇāya mahāmoggallānatthero gantvā bhagavato ārocesi. Atha naṃ satthā pucchi kahaṃ pana etarahi sārīputtoti. Esa bhante yamakapāṭihāriye pasīditvā pabbajitehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ saṅkassanagare vasatīti. Moggallāna ito sattame divase saṅkassanagaradvāre otarissāmi tathāgataṃ daṭṭhukāmā saṅkassanagaradvāre sannipatantūti. Thero sādhūti paṭisuṇitvā āgantvā parisāya ārocesi sakalaparisaṃ sāvatthito tiṃsayojanaṃ saṅkassanagaraṃ ekamuhutteneva pāpesi. Satthā vutthavasso pavāretvā mahārāja manssalokaṃ gamissāmīti sakkassa ārocesi. Sakko vissukammaṃ Āmantetvā dasabalassa manussalokaṃ gamanatthāya sopāṇaṃ karohīti āha. So sinerumatthake sopāṇasīsaṃ saṅkassanagaradvāre dhurasopāṇaṃ katvā majjhe maṇimayaṃ ekasmiṃ passe rajaṭamayaṃ ekasmiṃ passe sovaṇṇamayanti tīṇi sopāṇāni māpesi sattaratanamayā vedikāparikkhepā. Satthā lokavivaraṇaṃ pāṭihāriyaṃ katvā majjhe maṇimayena sopāṇena otari. Sakko pattacīvaraṃ aggahesi suyāmo vāḷavijaniṃ sahampatibrahmā chattaṃ dhāresi. Dasasahassacakkavāḷadevatā dibbagandhamālādīhi pūjayiṃsu. Satthāraṃ dhurasopāṇe patiṭṭhahantaṃ paṭhamameva sārīputtatthero vandi. Pacchā sesaparisā. Tasmiṃ samāgame satthā cintesi moggallāno iddhimāti pākaṭo upāli vinayadharoti sārīputtassa pana paññāguṇo apākaṭo ṭhapetvā maṃ kira sammāsambuddhaṃ añño etena sadisapaññonāma natthi paññāguṇamassa pākaṭaṃ karissāmīti. Paṭhamaṃ tāva puthujjanapañhaṃ pucchi. Taṃ puthujjanāva kathayiṃsu. Tato sotāpannānaṃ visaye pañhaṃ pucchi. Taṃ sotāpannāva kathayiṃsu. Puthujjanā na jāniṃsu. Tato sakadāgāmivisaye anāgāmivisaye khīṇāsavavisaye mahāsāvakavisaye ca pañhaṃ pucchi. Taṃpi heṭṭhimā na jāniṃsu uparimā ca kathayiṃsu. Aggasāvakavisaye puṭṭhapañhaṃpi aggasāvakā kathayiṃsu. Aññe na jāniṃsu. Tato sārīputtattherassa visaye pañhaṃ pucchi. Taṃ therova kathesi. Aññe na jāniṃsu. Manussā ko nāmo esa thero satthārā saddhiṃ kathesīti pucchitvā dhammasenāpati Sārīputtattheronāmāti sutvā aho mahāpaññoti vadiṃsu. Tato paṭṭhāya devamanussānaṃ antare therassa mahāpaññāguṇo pākaṭo jāto. Atha naṃ satthā
ye ca saṅkhātadhammāse ye ca sekhā puthū idha
tesaṃ me nipako iriyaṃ puṭṭho me brūhi mārisāti buddhavisaye pañhaṃ pucchitvā imassa nukho sārīputta saṅkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho daṭṭhabboti āha. Thero pañhaṃ oloketvā satthā maṃ sekhāsekhānameva āgamanapaṭipadaṃ pucchatīti nikkaṅkho hutvā āgamanapaṭipadānāma khandhādivasena bahūhi mukhehi sakkā kathetuṃ katarākārena nukho kathento satthu ajjhāsayaṃ gaṇhituṃ nāsakkhissāmīti ajjhāsaye kaṅkhi. Satthā sārīputto pañhesu nikkaṅkho ajjhāsaye pana me kaṅkhati mayā pana naye adinne kathetuṃ na sakkhissati nayamassa dassāmīti nayaṃ dento bhūtamidaṃ sārīputta samanupassasīti āha. Evaṃ kirassa ahosi sārīputto mamajjhāsayaṃ gahetvā kathento khandhavasena kathissatīti. Therassa saha nayadānena so pañho nayasatena nayasahassena upaṭṭhāsi. So satthārā dinnanayena ṭhatvā buddhavisaye pañhaṃ kathesi. Satthā dvādasayojanikāya parisāya dhammaṃ desesi. Tiṃsapāṇakoṭiyo amatapānaṃ piviṃsu. Satthā parisaṃ uyyojetvā cārikaṃ caranto anupubbena sāvatthiṃ gantvā punadivase sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhūhi vatte dassite gandhakuṭiṃ pāvisi. Sāyaṇhasamaye bhikkhū Therassa guṇakathaṃ kathentā dhammasabhāyaṃ nisīdiṃsu mahāpañño āvuso sārīputto puthupañño javanapañño nibbedhikapañño dasabalena saṅkhittena pucchitaṃ pañhaṃ vitthārena atthaṃ kathesīti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāyanāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepesa saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ kathesiyevāti vatvā atītaṃ āhari
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sarabhamigayoniyaṃ nibbattitvā araññe paṭivasati. Rājā migacittako ahosi thāmasampanno aññaṃ manussaṃ manussotipi na gaṇeti so ekadivasaṃ migavadhaṃ gantvā amacce āha yassa passena migo palāyati tenevassa āṇā dātabbāti. Te cintayiṃsu kadāci vemajjhe ṭhitamigo koṭṭhakaṃ virujjhati uṭṭhitaṃ migaṃ yenakenaci upāyena rañño ṭhitaṭṭhānaññeva āropessāmāti cintetvā ca pana katikaṃ katvā rañño dūramaggaṃ adaṃsu. Te mahantaṃ gumbaṃ parikkhipitvā muggarādīhi bhūmiṃ pahariṃsu. Paṭhamameva sarabhamigo uṭṭhāya tikkhattuṃ gumbaṃ anuparigantvā palāyanto palāyanokāsaṃ olokento sesadisāsu manusse bāhāya bāhuṃ dhanunā dhanuṃ āhacca nirantare ṭhite disvā rañño ṭhitaṭṭhāneyeva okāsaṃ addasa. So ummilitesu akkhīsu vālikaṃ khipamānoviya rājānaṃ abhimukho agamāsi. Rājā taṃ balasampannaṃ disvā saraṃ khipitvā virajjhi. Sarabhamigānāma vañcetuṃ chekā honti sare abhimukhaṃ āgacchante Vegaṃ hāpetvā tiṭṭhanti pacchato āgacchante vegena javanti uparibhāgena āgacchante piṭṭhiṃ nāmenti passenāgacchante thokaṃ apagacchanti kucchimajjhaṃ sandhāyāgacchante parivattitvā patanti sare atikkante vātacchinnavalāhakavegena palāyantīti. Sopi rājā tasmiṃ parivattitvā patite sarabhamigo me viddhoti nādaṃ muñci. Sarabho uṭṭhāya vātavegena palāyi balamaṇḍalaṃ bhijjitvā. Ubhosu passesu ṭhitā amaccā sarabhaṃ palāyamānaṃ disvāva ekato hutvā pucchiṃsu migo kassa ṭhitaṭṭhānaṃ abhirūhīti. Rañño ṭhitaṭṭhānanti. Rājā viddho meti vadati. Ko tena viddhoti. Nibbirujjho bho amhākaṃ rājā bhūmi tena viddhāti iti te nānappakārena raññā saddhiṃ keḷiṃ kariṃsu. Rājā cintesi ime maṃ parihāsanti mama pamāṇaṃ na jānanti daḷhaṃ nivāsetvā pattikova khaggaṃ ādāya sarabhaṃ gaṇhissāmīti vegena pakkhandi. Atha naṃ disvā tīṇi yojanāni anubandhi. Sarabho araññaṃ pāvisi. Rājāpi pāvisiyeva. Tattha sarabhamigassa gamanamagge saṭṭhīmattahattho mahāpūtipādanarakaāvāṭo atthi. So tiṃsamattahattho udakena puṇṇo tiṇena paṭicchanno. Sarabho udakagandhaṃ ghāyitvāva āvāṭabhāvaṃ ñatvā thokaṃ osakkitvā gato. Rājā pana ujukameva gacchanto tasmiṃpatati. Sarabho tassa padasaddaṃ asuṇanto nivattitvā taṃ apassanto narakaāvāṭe patito bhavissatīti ñatvā āgantvā olokento taṃ gambhīraudake appatiṭṭhaṃ kilamantaṃ disvā tena kataṃ Aparādhaṃ hadaye akatvā sañjātakāruñño mā mayi passanteva rājā nassatu imamhā dukkhā mocessāmīti āvāṭatīre ṭhito mā bhāyi mahārāja ahaṃ taṃ dukkhā mocessāmīti vatvā attano piyaputtaṃ uddharituṃ ussāhaṃ karontoviya tassuddharaṇatthāya sīlāyogaṃ katvā uddharissāmīti āgantvā rājānaṃ saṭṭhihatthā narakā uddharitvā assāsetvā piṭṭhiṃ āropetvā araññato nīharitvā senāya avidūre otāretvā ovādamassa datvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Rājā mahāsattaṃ vinā vasituṃ asakkonto āha sāmi sarabhamigarāja mayā saddhiṃ bārāṇasiṃ ehi dvādasayojanikāya te bārāṇasiyā rajjaṃ dammi taṃ kārehīti. Mahārāja mayaṃ tiracchānagatā na no rajjenattho sace te mayi sineho atthi mayā dinnāni sīlāni rakkhanto raṭṭhavāsinopi sīlaṃ rakkhāpehīti taṃ ovaditvā araññameva pāvisi. So assupuṇṇehi nettehi tassa guṇe sarantova senaṃ sampāpuṇitvā senāṅgaparivuto nagaraṃ gantvā ito paṭṭhāya sakalaraṭṭhavāsino pañca sīlāni rakkhantūti dhammabheriṃ cārāpesi. Mahāsattena pana attano kataguṇaṃ kassaci akathetvā sāyaṃ nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā alaṅkatasayane sayitvā paccūsakāle mahāsattassa guṇaṃ saritvā uṭṭhāya sayanapiṭṭhiyaṃ pallaṅkena nisīditvā pītipuṇṇena hadayena chahi gāthāhi udānaṃ udānesi
āsiṃsetheva puriso na nibbindeyya paṇḍito
passāmi vohaṃ attānaṃ yathā icchiṃ tathā ahu.
Āsiṃsetheva puriso na nibbindeyya paṇḍito
passāmi vohaṃ attānaṃ udakā thalamubbhataṃ.
Vāyametheva puriso na nibbindeyya paṇḍito
passāmi vohaṃ attānaṃ yathā icchiṃ tathā ahu.
Vāyametheva puri so na nibbindeyya paṇḍito
passāmi vohaṃ attānaṃ udakā thalamubbhataṃ.
Dukkhūpanī to pi naro sapañño
āsaṃ na chindeyya sukhāgamāya
bahū hi phassā ahitā hitā ca
avitakkitā maccumupapajjanti.
Acintitampi bhavati cintitampi vanassati
na hi cintāmayā bhogā itthiyā purisassa vāti.
Tattha āsiṃsethevāti āsāchedakammaṃ akatvā attano kammesu āsaṃ karotheva na ukkaṇṭheyya. Yathā icchinti ahaṃ hi saṭṭhihatthā narakā uṭṭhānaṃ icchiṃ somhi tatheva jāto tato uṭṭhitoyevāti dīpeti. Ahitā hitā cāti dukkhaphassā ca sukhaphassā ca maraṇaphassā ca jīvitaphassā cātipi attho sattānamhi maraṇaphasso ahito jīvitaphasso hito tesaṃ avitakkito acintitopi maraṇaphasso āgacchatīti dasseti. Acintitampīti mayā āvāṭe patissāmīti acintitaṃ sarabhaṃ māressāmīti cintitaṃ idāni pana me cintitaṃ naṭṭhaṃ acintitameva jātaṃ. Bhogāti yasaparivārā ete cintāmayā Na honti tasmā ñāṇavatā viriyameva kattabbaṃ viriyavato hi acintitaṃpi kataṃ hotiyeva.
Tassa udānaṃ udānentasseva aruṇaṃ uṭṭhahi. Purohito pātova sukhaseyyāya pucchanatthaṃ āgantvā dvāre ṭhito tassa udānagītasaddaṃ sutvā cintesi rājā hīyo migavadhaṃ agamāsi taṃ sarabhamigaṃ viraddho bhavissati tato amaccehi avahasiyamāno māretvā taṃ āharissāmīti khattiyamānena taṃ anubandhanto saṭṭhīhatthe narake patito bhavissati dayālunā sarabharājena rañño dosaṃ acintetvā rājā uddharito bhavissati tena maññe udānaṃ udānesīti. Evaṃ brāhmaṇassa rañño paripuṇṇabyañjanaṃ udānaṃ sutvā sumajjite ādāse mukhaṃ olokentassa chāyāviya raññā ca sarabhena ca katakāraṇaṃ pākaṭaṃ ahosi. So nakhena dvāraṃ ākoṭesi. Rājā ko esoti pucchi. Ahaṃ deva purohitoti. Atha dvāraṃ vivaritvā ito ehācariyāti āha. So pavisitvā rājānaṃ jayāpetvā ekamantaṃ ṭhito ahaṃ mahārāja tayā araññe katakāraṇaṃ jānāmi tvaṃ ekaṃ sarabhamigaṃ anubandhanto narake patito atha naṃ so sarabho sīlā yogaṃ katvā narakato uddhari so tvaṃ tassa guṇaṃ saritvā udānaṃ udānesīti vatvā dve gāthā abhāsi
sarabhaṃ giriduggasmiṃ yaṃ tvaṃ anussarī pure
alīnacittassa tuvaṃ vikkantamanujīvasi.
Yo taṃ viduggā narakā samuddhari
sīlāya yogaṃ sarabho karitvā
dukkhūpanītaṃ maccumukhā pamocayi
alīnacittaṃ tameva vadesīti.
Tattha anussarīti anubandhi. Vikkantanti uddharaṇatthāya kataparakkamaṃ. Anujīvasīti upajīvasi tassānubhāvena tayā jīvitaṃ laddhanti attho. Uddharīti uttāresi. Tameva vadesīti suvaṇṇasarabhamigaṃ idha sirisayane nisinno vaṇṇesi.
Taṃ sutvā ayaṃ mayā saddhiṃ na migavadhaṃ gato sabbameva pavuttiṃ jānāti kathaṃ nukho jānāti pucchissāmi nanti cintetvā navamaṃ gāthamāha
kiṃ tvaṃ tattheva tadā ahosi
udāhu te koci nu etadakkhā
vivaṭacchado nusi sabbadassī
ñāṇaṃ nu te brāhmaṇa bhiṃsarūpanti.
Tattha bhiṃsarūpanti kiṃ nu tava ñāṇaṃ balavajātikaṃ tenetaṃ jānāsīti.
Brāhmaṇo nāhaṃ sabbaññū buddho byañjanaṃ amakkhetvā tayā kathitagāthānaṃ pana mayhaṃ attho upaṭṭhātīti dīpento dasamaṃ gāthamāha
Na cevāhaṃ tattha tadā ahosiṃ
na cāpi me koci naṃ etadakkhā
gāthāpadānañca subhāsitānaṃ
atthaṃ tadānenti janinda dhīrāti.
Tattha subhāsitānanti byañjanaṃ amakkhetvā suṭṭhu bhāsitānaṃ. Atthaṃ tadānentīti yo tesaṃ attho taṃ ānenti upadhārentīti attho.
Rājā tassa tusitvā bahudhanaṃ adāsi tato paṭṭhāya dānādīni puññāni abhirato ahosi. Manussāpi puññābhiratā hutvā matamatā saggapūrameva pūrayiṃsu. Athekadivasaṃ rājā lakkhaṃ vijjhissāmīti purohitaṃ ādāya uyyānaṃ gato. Tadā sakko devarājā bahū nave deveceva devakaññāyo ca disvā kiṃ nukho kāraṇanti āvajjento sarabhamigena narakā uddharitvā raññā sīlesu patiṭṭhāpitabhāvaṃ ñatvā rañño ānubhāvena mahājanā puññāni karonti tena devaloko paripūrati idāni kho pana rājā lakkhaṃ vijjhituṃ uyyānaṃ gato taṃpi vīmaṃsitvā sīhanādaṃ nadāpetvā sarabhamigassa guṇaṃ kathāpetvā attano ca sakkabhāvaṃ jānāpetvā ākāse ṭhito dhammaṃ desetvā mettāya ceva pañcannañca sīlānaṃ guṇaṃ kathetvā āgamissāmīti cintetvā uyyānaṃ agamāsi. Rājāpi lakkhaṃ vijjhissāmīti dhanuṃ āropetvā saraṃ sannayhi. Tasmiṃ khaṇe sakko rañño ca lakkhassa ca antare attano ānubhāvena sarabhaṃ Dassesi. Rājā taṃ disvā saraṃ na muñci. Atha naṃ sakko purohitassa sarīre adhimuccitvā gāthamabhāsi
ādāya pattaṃ paraviriyaghātiṃ
cāpe saraṃ kiṃ vicikicchase tuvaṃ
nuṇṇo saro sarabhaṃ hantu khippaṃ
annaṃ hi etaṃ varapañña raññoti.
Tattha pattanti vājapattehi samannāgataṃ. Paraviriyaghātinti paresaṃ viriyaghātakaṃ. Cāpe saranti etaṃ pattasaṃkhātaṃ saraṃ cāpe ādāya sannayhitvā idāni tvaṃ kiṃ vicikicchasi. Hantūti tayā vissaṭṭho hutvā esa saro khippaṃ imaṃ sarabhaṃ hanatu. Annaṃ hi etanti varapañña mahārāja sarabhonāma rañño āhāro bhakkhoti attho.
Tato rājā gāthamāha
addhā pajānāmi ahaṃpi etaṃ
annaṃ migo brāhmaṇa khattiyassa
pubbe katañca apacāyamāno
tasmā migaṃ sarabhaṃ no hanāmīti.
Tattha pubbe katañcāti brāhmaṇa ahaṃ cetaṃ ekaṃsena jānāmi yathā migo khattiyassa annaṃ pubbe pana iminā mayhaṃ kataguṇaṃ pūjemi tasmā taṃ na hanāmīti.
Tato sakko gāthadvayamāha
Neso migo mahārāja asureso disampati
etaṃ hantvā manussinda bhavassu amarādhipo.
Sace mahārāja vicikicchase tuvaṃ
hantuṃ migaṃ sarabhaṃ sahāyakaṃ
saputtadāro naravīriyaseṭṭha
hantvā no ce tuvaṃ vetaraṇiṃ yamassāti.
Tattha asuresoti asuro eso asurajeṭṭhako sakko esoti adhippāyena vadati. Amarādhipoti tvaṃ etaṃ sakkaṃ māretvā sayaṃ sakko devarājā hohīti vadati. Vetaraṇiṃ yamassāti sace etaṃ sahāyo meti cintetvā na hanissasi saputtadāro yamassa vetaraṇīniriyaṃ gantvā bhavissasīti taṃ tāseti.
Tato rājā dve gāthā abhāsi
kāmaṃ ahaṃ jānapadā ca sabbe
puttā ca dārā ca sahāyasaṃghā
gacchāma taṃ vetaraṇiṃ yamassa
na tveva haññe mama pāṇadassa.
Ayaṃ migo kicchagatassa mayhaṃ
ekassa kattā vivanasmiṃ ghore
taṃ tādisaṃ pubbakiccaṃ saranto
jānaṃ mahābrahme kathaṃ haneyyanti.
Tattha mama pāṇadassāti brāhmaṇa yo mama pāṇado assa Yena me piyaṃ jīvitaṃ dinnaṃ narakaṃ pavisantena mayā so na tveva hañño na hanitabbo avajjho esoti vadati. Ekassa kattā vivanasmiṃ ghoreti dāruṇe araññe paviṭṭhakassa sato ekassa asahāyakassa mama kattā kārako jīvitassa dāyako svāhaṃ taṃ iminā kataṃ tādisaṃ pubbakiccaṃ sarantoyeva taṃ guṇaṃ jānantoyeva kathaṃ haneyyaṃ.
Atha sakko purohitassa sarīrato apagantvā sakkattabhāvaṃ māpetvā ākāse ṭhatvā rañño guṇaṃ pakāsento gāthadvayamāha
mittābhirādhi cirameva jīva
rajjaṃ imaṃ dhammaguṇe pasāsa
nārīgaṇehi paricārayanto
modassu raṭṭhe tidiveva vāsavo.
Akkodhano niccapasannacitto
sabbātithī yācayogo katvā
datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṃ
anindito saggamupehi ṭhānanti.
Tattha mittābhirādhīti mitte ārādhento mitte adubbhamāno. Sabbātithīti sabbe dhammikasamaṇabrāhmaṇe atithī pāhunakeyeva katvā paricaranto yācitabbayuttako hutvā. Aninditoti dānādīni puññāni karaṇena pamuditoceva lokena ca anindito hutvā saggaṭṭhānaṃ upehīti.
Evaṃ vatvā sakko devarājā ahaṃ mahārāja taṃ pariggaṇhituṃ āgato tvaṃ attānaṃ pariggahituṃ nādāsi appamatto hohīti taṃ ovaditvā sakaṭṭhānameva gato.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepisārīputto saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ jānātiyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā rājā ānando ahosi purohito sārīputto sarabhamigo pana ahameva sammāsambuddhoti.
Sarabhajātakaṃ dasamaṃ.
Iti
jātakaṭṭhakathāya dasajātakapaṭimaṇḍitassa
terasanipātassatthavaṇṇanā niṭṭhitā.
@Footnote:
@*** hanṛ´ānīṛ´ā´mḗmīkhṛ´amūla ***
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗