มหาอุกกุสชาดก
ว่าด้วยสัตว์ ๔ สหาย
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๘๙๑ · บรรทัด ๗๓๒๔ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระมหาวิหารเชตวัน ทรงพระปรารภอุบาสกผู้ผูกมิตร ตรัสเรื่องนี้ มีคำเริ่มต้นว่า อุกฺกา มิลาจา พนฺธนฺติ ดังนี้.
ได้ยินว่า อุบาสกนั้นเป็นบุตรแห่งตระกูลเก่าแก่ในพระนครสาวัตถีส่งสหายไปให้ขอกุลธิดาคนหนึ่ง. กุลธิดานั้นถามว่า ก็มิตรและสหายที่สามารถแบ่งเบากิจที่เกิดขึ้นของเขามีไหมละ. ตอบว่า ไม่มี. ครั้นกุลธิดานั้นกล่าวคำว่า ถ้าเช่นนั้น เขาต้องผูกมิตรไว้ก่อนเถิด. เขาตั้งอยู่ในคำตักเตือนนั้นเริ่มกระทำไมตรีกับคนเฝ้าประตูทั้งสี่ก่อน แล้วได้กระทำไมตรีกับหน่วยคุ้มกันพระนคร และอิสรชนมีมหาอำมาตย์เป็นต้น แม้กับท่านเสนาบดีและกับพระอุปราช ก็กระทำไมตรีไว้ด้วย ครั้นเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับชนเหล่านั้นได้ก็กระทำไมตรีกับพระราชาโดยลำดับ ต่อจากนั้น ก็ได้กระทำไมตรีกับพระมหาเถระ ๘๐ องค์ เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันได้กับพระอานนท์ ก็ได้กระทำไมตรีกับพระตถาคตเจ้า. ทีนั้นพระศาสดาก็ทรงโปรดให้เขาดำรงในสรณะและศีล. พระราชาเล่าก็โปรดประทานอิสริยยศแก่เขา. เขาเลยปรากฏนามว่า มิตตคันถกะนั่นเเหละ. ครั้งนั้น พระราชาประทานเรือนหลังใหญ่แก่เขา โปรดให้กระทำอาวาหมงคล. มหาชนตั้งต้นแต่พระราชาส่งบรรณาการให้เขา ครั้งนั้นภรรยาของเขาก็ส่งบรรณาการ ที่พระราชาทรงประทาน ไปถวายแด่พระอุปราช ส่งบรรณาการที่พระอุปราชส่งประทานไปให้แก่เสนาบดีเป็นลำดับไป ด้วยอุบายนี้แหละ ได้ผูกพันชาวพระนครทั่วหน้าไว้ได้. ในวันที่เจ็ดจัดมหาสักการะเชิญเสด็จพระทศพลถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์ประมาณ ๕๐๐ รูป มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข เวลาเสร็จภัตกิจ ฟังพระดำรัสอนุโมทนาที่พระศาสดาตรัส คู่สามีภรรยา ก็ดำรงในโสดาปัตติผล. พวกภิกษุพากันยกเรื่องขึ้นสนทนากันในธรรมสภาว่า ผู้มีอายุทั้งหลาย อุบาสกมิตตคันถกะ อาศัยภรรยาของตนฟังคำของนาง ทำไมตรีกับคนทั้งปวง ได้สมบัติมาก จากสำนักพระราชาทำไมตรีกับพระตถาคตเจ้า ก็ดำรงในโสดาปัตติผลทั้งคู่. พระศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อกี้เธอนั่งสนทนาด้วยเรื่องอะไร เมื่อภิกษุกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้นที่อุบาสกนี้อาศัยมาตุคามถึงยศใหญ่ แม้ในครั้งก่อน เขาบังเกิดในกำเนิดดิรัจฉาน กระทำไมตรีกับสัตว์เป็นอันมากตามคำของนาง พ้นจากความโศกเพราะบุตรได้ ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลอาราธนา ทรงนำอดีตนิทานมาดังต่อไปนี้.
ในอดีตกาล ครั้งหนึ่งพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติ ในนครพาราณสี ชาวปัจจันตชนบทเหล่านั้นได้เนื้อมาก ๆ ในที่ใด ๆ ก็พากันตั้งบ้านขึ้นในที่นั้น ๆ แล้วพากันเที่ยวในป่าฆ่ามฤคเป็นต้น ขนเนื้อมาเลี้ยงลูกเมีย. ในไม่ไกลจากบ้านของพวกนั้น มีสระใหญ่เกิดเองอยู่. ด้านขวาของสระนั้นมีเหยี่ยวตัวหนึ่ง ด้านหลังมีนางเหยี่ยวตัวหนึ่ง ด้านเหนือมีราชสีห์ ด้านตะวันออกมีพญานกออกอาศัยอยู่ ส่วนในที่ตื้นกลางสระ. เต่าอาศัยอยู่. ครั้งนั้นเหยี่ยวกล่าวกับนางเหยี่ยวว่า เป็นภรรยาข้าเถิด. นางเหยี่ยวจึงกล่าวกะเขาว่าก็แกมีเพื่อนบ้างไหมล่ะ. ตอบว่า ไม่มีเลย. นางกล่าวว่า เมื่อภัยหรือทุกข์บังเกิดแก่เรา เราต้องได้มิตรหรือสหายช่วยแบ่งเบา จึงจะควร แกต้องผูกมิตรก่อนเถิด. ถามว่า นางผู้เจริญ เราจะทำไมตรีกับใครเล่า. อบว่าแกจงทำไมตรีกับพญานกออกที่อยู่ด้านตะวันออก กับราชสีห์ที่อยู่ด้านเหนือกับเต่าที่อยู่กลางสระ. เขาฟังคำของนางแล้วรับคำ ได้กระทำตามนั้น. ครั้งนั้นเหยี่ยวทั้งคู่ก็ได้จัดแจงที่อยู่ เขาพากันทำรัง อาศัยอยู่ ณ ต้นกระทุ่ม อันอยู่บนเกาะแห่งหนึ่งในสระนั้นเอง มีน้ำล้อมรอบ. ครั้นต่อมาเหยี่ยวทั้งคู่ก็ได้ให้กำเนิดลูกน้อยสองตัว. ขณะที่ลูกเหยี่ยวทั้งสองยังไม่มีขนปีกนั้นเอง วันหนึ่งชาวชนบทเหล่านั้นพากันตระเวนป่าตลอดวัน ไม่ได้เนื้ออะไร ๆ เลย คิดกันว่าพวกเราไม่อาจไปเรือนอย่างมือเปล่าได้ ต้องจับปลาหรือเต่าไปให้ได้ พากันลงสระไปถึงเกาะนั้น นอนที่โคนต้นกระทุ่มต้นนั้น เมื่อถูกยุงเป็นต้นรุมกัดก็ช่วยกันสีไฟก่อไฟ ทำควันเพื่อไล่ยุงเป็นต้นเหล่านั้น. ควันก็ขึ้นไปรมนกทั้งหลาย. ลูกนกก็พากันร้อง ชาวชนบทได้ยินเสียงต่างกล่าวว่า ชาวเราเอ๋ยเสียงลูกนก ขึ้นซี มัดคบเถิด หิวจนทนไม่ไหว กินเนื้อนกแล้วค่อยนอนกันพลางก่อไฟให้ลุกแล้วช่วยกันมัดคบ. แม่นกได้ยินเสียงพวกนั้นคิดว่า คนพวกนี้ต้องการจะกินลูกของเรา เราผูกมิตรไว้เพื่อกำจัดภัยทำนองนี้ ต้องส่งผัวไปหาพญานกออก แล้วกล่าวว่า ไปเถิดนายจ๋า ภัยบังเกิดแก่ลูกของเราแล้วละ จงบอกแก่พญานกออกเถิด พลางกล่าวคาถาต้นว่า
พรานชาวชนบท พากันมัดคบเพลิงอยู่บนเกาะ ปรารถนาจะกินลูกน้อยของเรา ข้าแต่พญาเหยี่ยว ท่านจงบอกมิตรและสหาย จงแจ้งความพินาศแห่งหมู่ ญาติของเรา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มิลาจา แปลว่า ชาวชนบท. บทว่าทีเป แปลว่า ในเกาะน้อย. บทว่า ปชา มมํ ได้แก่ บุตรของเรา. แม่นกเรียกนกเสนกะโดยชื่อว่า เสนกะ. บทว่า าติพฺยสนํ ทิชานํ ความว่าแม่นกกล่าวว่า ท่านจงไปบอกความวอดวายของนกที่เป็นญาติของเรานี้แก่พญาเหยี่ยวดำ.
พ่อเหยี่ยวนั้นบินไปที่อยู่ของพญานกออกโดยเร็ว แล้วขันบอกให้รู้การที่ตนมา ได้รับโอกาส ก็เข้าไปไหว้ ถูกถามว่า เจ้ามาทำไม เมื่อแสดงเหตุที่ต้องมา กล่าวคาถาที่ ๒ ว่า
ข้าแต่พญานกออก ท่านเป็นนกประเสริฐกว่า นกทั้งหลาย ข้าพเจ้าขอยึดท่านเป็นที่พึ่ง พวกพราน ชาวชนบทปรารถนาจะกินลูกน้อยของข้าพเจ้า ขอท่าน จงช่วยให้ข้าพเจ้าได้รับความสุขเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทิโช ความว่า ท่านเป็นนกที่ประเสริฐกว่านกทั้งหลาย.
พญานกออกปลอบเหยี่ยวว่า อย่ากลัวเลย แล้วกล่าวคาถาที่ ๓ ว่า
บัณฑิตทั้งหลาย ผู้แสวงหาความสุข ทั้งในกาล และไม่ใช่กาล ย่อมทำบุคคลให้เป็นมิตรสหาย ดูก่อน เหยี่ยว ฉันจะกระทำประโยชน์อันนี้แก่ท่านจงได้ ที่จริง อริยชนย่อมกระทำกิจให้แก่อริยชน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กาเล อกาเล ได้แก่ ในกลางวันและกลางคืน. อาจาระในบทว่า อริโย นี้ท่านประสงค์เอาอริยะผู้ประเสริฐพญานกออกกล่าวว่า ในที่นี้อะไรเรียกว่า อริยะ จริงอยู่ผู้สมบูรณ์ด้วยอาจาระย่อมทำกิจของผู้สมบูรณ์ด้วยอาจาระเท่านั้น.
ลำดับนั้น พญานกออกถามเหยี่ยวว่า พวกคนป่าพากันขึ้นต้นไม้แล้วหรือสหาย. ก็ตอบว่า ตอนนั้นยังไม่ได้ขึ้น กำลังพากันมัดคบเท่านั้น. บอกว่าถ้าเช่นนั้น เจ้าจงรีบไปปลอบแม่สหายของเรา บอกถึงการมาของเราไว้เถิด. เหยี่ยวทำอย่างนั้น. ฝ่ายพญานกออกก็บินมาจับที่ยอดไม้ต้นหนึ่ง มองดูทางขึ้นของพวกชาวป่าไม่ไกลต้นกระทุ่ม เวลาที่ชาวป่าคนหนึ่งขึ้นต้นกระทุ่ม ใกล้จะถึงรังก็ดำลงในสระ เอาน้ำมาด้วยปีกและด้วยปาก รดราดบนคบเสียคบนั้นก็ดับ. พวกชาวป่ากล่าวว่า พวกเราต้องกินเหยี่ยวตัวนี้ด้วย กินลูกของมันด้วยแล้วถอยลง จุดคบให้ลุก พากันปีนขึ้นไปใหม่. พญานกออกก็เอาน้ำมาดับเสียอีก. เมื่อพญานกออกใช้อุบายนี้ดับคบที่ผูกแล้ว ๆ เวลาก็ล่วงไปถึงเที่ยงคืน. พญานกออกเหน็ดเหนื่อยยิ่งนัก. พังผืดภายใต้ท้องหย่อนตาทั้งคู่แดงก่ำ แม่เหยี่ยวเห็นแล้ว กล่าวกะผัวว่า นายจ๋า พญานกออกลำบากเหลือเกินแล้ว พี่ เจ้าจงไปบอกพญาเต่าเถิด เพื่อให้พญานกออกพักผ่อนได้บ้างพ่อเหยี่ยวฟังคำนั้นเข้าไปหาพญานกออก พลางเชื้อเชิญด้วยคาถาว่า
กิจอันใด ที่อริยชนผู้มีความอนุเคราะห์ จะพึง กระทำแก่อริยชน กิจอันนั้น ชื่อว่าอันท่านกระทำแล้ว ขอท่านจงรักษาตัวเถิด อย่ารีบร้อนไปนักเลย เมื่อท่าน ยังมีชีวิตอยู่ เราก็จะได้ลูกคืนมาเป็นแน่.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตยิทํ ตัดเป็น ตยา อิทํ บาลีก็เหมือนกันแล.
พญานกออกฟังคำของเหยี่ยวนั้นแล้ว เมื่อจะบันลือสีหนาทกล่าวคาถาที่ ๕ ว่า
ฉันกระทำการรักษาป้องกันนั้น แม้ถึงตัวจะตาย ก็ไม่ได้สะดุ้งเลย แท้จริงสหายทั้งหลายผู้ยอมสละชีวิต กระทำเพื่อสหายทั้งหลาย นี่เป็นธรรมดาของสัตบุรุษ ทั้งหลาย.
ก็พระศาสดาเป็นอภิสัมพุทธ เมื่อทรงพรรณนาคุณของพญานกออกนั้นจึงตรัสคาถาที่ ๖ ว่า
นกออกตัวนี้ซึ่งเป็นอัณฑชะ ได้กระทำกรรมที่ ทำได้แสนยากเพื่อประโยชน์แก่ลูกเหยี่ยว ตั้งแต่ยามครึ่งจนถึงเที่ยงคืนไม่หยุดหย่อน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กุรุโร แปลว่า พญานกออก (หรือเหยี่ยวดำ). บทว่า ปุตฺเต ความว่า รักลูกของเหยี่ยวอยู่เพื่อประโยชน์แก่ลูกของเหยี่ยวเหล่านั้น. บทว่า อฑฺฒรตฺเต อนาคเต ความว่า กระทำความพยายามจนถึงยามที่สอง จัดว่ากระทำได้ยาก.
ฝ่ายพ่อเหยี่ยว กล่าวว่า ข้าแต่พญานกออกผู้สหาย เชิญท่านพักสักหน่อยเถิด แล้วไปหาเต่า ปลุกเต่าลุกขึ้น เมื่อเต่ากล่าวว่า มาทำไม เพื่อนเอ๋ยก็บอกว่า ภัยเห็นปานนี้บังเกิดแล้ว พญานกออกพยายามมาตั้งแต่ยามต้นจนเหนื่อย เหตุนั้นแหละ ข้าพเจ้าจึงต้องมาหาท่าน แล้วกล่าวคาถาที่ ๗ ว่า
แท้จริง คนบางพวก ถึงจะเคลื่อนคลาด พลาดพลั้งจากการงานของตน ก็ยังตั้งตัวได้ด้วยความ อนุเคราะห์ของมิตรทั้งหลาย พวกลูกทั้งหลายของ ข้าพเจ้าเดือดร้อน ข้าพเจ้าจึงรีบมาหาท่านเพื่อขอให้ เป็นที่พึ่งอาศัย ดูก่อนเต่าผู้เป็นสหาย ขอท่านช่วย บำเพ็ญประโยชน์แก่ข้าพเจ้าเถิด.
ความแห่งคาถานั้นมีว่า นายเอ๋ย จริงอยู่ บุคคลบางพวกถึงจะคลาดเคลื่อนจากยศหรือจากทรัพย์ ถึงจะพลาดพลั้งจากการงานของตน ย่อมตั้งตนได้ด้วยความอนุเคราะห์ของเพื่อนฝูง ก็บุตรของข้าพเจ้ากำลังถูกกิน เดือดร้อนเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงมากระทำท่านให้เป็นคติให้เป็นที่พำนัก เชิญท่านช่วยให้ชีวิตทานแก่บุตรของข้าพเจ้า บำเพ็ญประโยชน์แก่ข้าพเจ้าเถิด.
เต่าฟังคำนั้นแล้วกล่าวคาถาต่อไปว่า
บัณฑิตทั้งหลาย ย่อมทำบุคคลให้เป็นมิตร สหาย ด้วยทรัพย์ข้าวเปลือกและด้วยตน ดูก่อนเหยี่ยว ข้าพเจ้าจะกระทำประโยชน์นี้แก่ท่านให้จงได้ เพราะ อริยชนย่อมทำกิจแก่อริยชน.
ครั้งนั้น บุตรของเต่านอนอยู่ไม่ไกล ฟังคำบิดา คิดว่าบิดาของเราอย่าลำบากเลย เราจักกระทำกิจเอง กล่าวคาถาที่ ๙ ว่า
คุณพ่อครับ ขอคุณพ่อจงมีความขวนขวายน้อย อยู่เฉย ๆ เถิด บุตรย่อมบำเพ็ญสิ่งที่เป็นประโยชน์ เพื่อ บิดา ผมเองจักป้องกันลูกทั้งหลายของพญาเหยี่ยว จัก บำเพ็ญประโยชน์เพื่อคุณพ่อ. ครั้งนั้นบิดาได้กล่าวโต้ด้วยคาถาว่า ลูกเอ๋ย บุตรพึงบำเพ็ญสิ่งที่เป็นประโยชน์เพื่อ บิดา นี่เป็นธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายโดยแท้แล พวก พรานทั้งหลายแลเห็นพ่อผู้มีกายอันใหญ่โต ที่ไหน เลยจะเบียดเบียนลูกทั้งหลายของพญาเหยี่ยวได้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สตเมส ธมฺโม ความว่า นี่เป็นธรรมของบัณฑิตทั้งหลาย. บทว่า ปุตฺตา น ความว่า พวกพรานชนบท ไม่พึงเบียดเบียนพวกลูก ๆ ของเหยี่ยว.
เต่าใหญ่ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ส่งเหยี่ยวไปล่วงหน้า ด้วยคำว่าเพื่อนเอ๋ย อย่ากลัว เจ้าจงไปก่อน ข้าจักไปเดี๋ยวนี้ พลางโดดลงน้ำ กวาดเปือกตมและสาหร่ายมา ถึงเกาะแล้ว ก็ดับไฟเสียหมอบอยู่. พวกชาวป่าพูดกันว่า พวกเราจะไปมัวต้องการลูกนกทำไม กลับมาฆ่าไอ้เต่าบอดตัวนี้เถิดมันถึงจะพอแก่เราทุกคน พลางดึงเถาวัลย์เป็นสาย แก้ผ้านุ่งผูกไว้ ณ ที่นั้น ๆก็ไม่อาจพลิกเต่าได้. เต่าเล่าก็พาพวกนั้นไปโดดลงน้ำตรงที่ลึก ๆ. พวกเหล่านั้นต่างตามไปด้วยเพราะอยากได้เต่า ต่างก็มีท้องเต็มไปด้วยน้ำ ลำบากไปตาม ๆ กันครั้นผละได้แล้วพูดกันว่า พวกเราเหวย นกออกตัวหนึ่งคอยดับคบของเราเสียตั้งครึ่งคืน คราวนี้โดนเต่านี้ให้ตกน้ำ ดื่นน้ำท้องกางไปตาม ๆ กัน ก่อไฟกันใหม่เถอะ แม้อรุณจะขึ้นแล้ว ก็ต้องกินลูกเหยี่ยวเหล่านี้จงได้ แล้วเริ่มก่อไฟ. แม่นกฟังคำของพวกนั้นกล่าวว่า นายเอ๋ย พวกเหล่านั้นจักต้องกินลูกของเราให้ได้ในเวลาใดเวลาหนึ่ง แล้วจึงจะพากันไป เธอจงไปหาราชสีห์ที่เป็นสหายของเราเถิด. เหยี่ยวนั้นไปถึงสำนักราชสีห์ทันทีทันใด เมื่อราชสีห์พูดว่า เป็นอะไรเล่า จึงได้มาในเวลาอันไม่ควร ก็แจ้งเรื่องนั้นตั้งแต่ต้น แล้วกล่าวคาถาที่๑๑ ว่า
ข้าแต่ราชสีห์ที่ประเสริฐด้วยความแกล้วกล้า สัตว์และมนุษย์เมื่อตกอยู่ในภัยแล้ว ย่อมเข้าไปหาผู้ ประเสริฐ พวกบุตรของข้าพเจ้าเดือดร้อน ข้าพเจ้าจึง รีบมาหาท่านเพื่อขอให้ท่านเป็นที่พึ่งอาศัย ท่านเป็น เจ้านายของข้าพเจ้า ขอท่านได้โปรดช่วยให้ข้าพเจ้า ได้รับความสุขด้วยเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า ปสู เหยี่ยวนั้นกล่าวหมายเอาสัตว์ดิรัจฉานทั้งหลาย ท่านกล่าวอธิบายคำนี้ว่า ดูก่อนนาย ในบรรดาหมู่มฤคท่านเป็นผู้ประเสริฐกว่าด้วยความเพียร ทั้งสัตว์ดิรัจฉานทั้งมนุษย์ ทั้งหมดในโลกยามประสบภัย ย่อมพากันเข้าหาท่านผู้ประเสริฐ ก็แลพวกบุตรของข้าพเจ้ากำลังเดือดร้อน ข้าพเจ้านั้นจึงมาพึ่งพาท่าน ท่านเป็นราชาแห่งพวกข้าพเจ้าก็ขอจงเป็นเพื่อความสุขของข้าพเจ้าเถิด.
ราชสีห์ ได้ฟังดังนั้นจึงกล่าวคาถาว่า
ดูก่อนพญาเหยี่ยวผู้สหาย ฉันจะบำเพ็ญประโยชน์นี้เพื่อท่านให้จงได้ เรามาด้วยกันเพื่อกำจัดหมู่ ศัตรูของท่านนั้นเสีย วิญญูชนรู้ว่าภัยเกิดขึ้นแก่มิตร จะไม่พยายามเพื่อคุ้มครองมิตรอย่างไรได้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตํ ทิสตํ ได้แก่ หมู่แห่งศัตรูนั้นอธิบายว่า หมู่แห่งศัตรูของท่านนั้น. บทว่า ปหุ ความว่า สามารถเพื่อกำจัดหมู่อมิตร. บทว่า สมฺปชาโน ความว่า รู้อยู่ซึ่งความเกิดขึ้นแห่งภัยของมิตร. บทว่า อตฺตชนสฺส ได้แก่ ชนผู้เป็นมิตรผู้เสมอกับตน คือผู้เสมอกับอวัยวะ.
ก็แลครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ราชสีห์ก็ส่งเหยี่ยวนั้นไปว่า เจ้าจงไป จงคอยปลอบลูกไว้เถิด แล้วเดินลุยน้ำอันมีสีเหมือนแก้วมณีไป. พวกชาวป่าเห็นราชสีห์นั้นกำลังเดินมา พากันพูดว่า ครั้งแรกนกออกคอยดับไฟของพวกเราเสียเต่ามาทำพวกเรามิให้เหลือผ้านุ่ง คราวนี้ราชสีห์จักทำให้พวกเราถึงสิ้นชีวิตต่างกลัวตายเป็นกำลัง พากันวิ่งหนีกระเจิงไป. ราชสีห์มาถึงโคนกระทุ่มนั้นไม่เห็นใคร ๆ ที่โคนต้นไม้เลย. ครั้งนั้นนกออก เต่า และเหยี่ยว ก็พากันเข้าไปหากราบกรานราชสีห์นั้น. ราชสีห์นั้นก็กล่าวอานิสงส์แห่งมิตรแก่สัตว์เหล่านั้นตักเตือนว่า ตั้งแต่นี้ไป เจ้าทั้งหลายจงอย่าทำลายมิตรธรรม ต่างไม่ประมาทไว้เถิด แล้วก็หลีกไป. สัตว์แม้เหล่านั้น ก็พากันไปสู่ที่อยู่ของตน. แม่เหยี่ยวมองดูลูกของตนแล้ว คิดว่า เพราะอาศัยหมู่มิตร เราจึงได้ลูก ๆ ไว้ครั้นถึงสมัยที่นั่งกันอยู่อย่างสบาย เมื่อจะเจรจากับพ่อเหยี่ยว จึงกล่าวคาถา๖ คาถา มีชื่อว่าคาถาประกาศมิตรธรรมว่า
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๓๗๗–๓๘๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ปกิณณกนิบาตชาดก ๙๓ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๙๓ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
3. Mahāukkusajātakaṃ.
Ukkā milācā bandhantīti idaṃ satthā jetavane viharanto mittaganthakaupāsakaṃ ārabbha kathesi.
So kira sāvatthiyaṃ parijiṇṇakulassa putto sahāyaṃ pesetvā aññataraṃ kuladhītaraṃ vārāpeti. Atthi panassa uppannaṃ kiccaṃ niṭṭharaṇasamattho mitto ca sahāyo cāti. Natthīti. Tenahi mitte tāva ganthetūti vutte tasmiṃ ovāde ṭhatvā paṭhamaṃ tāva catūhi dovārikehi saddhiṃ mettiṃ akāsi anupubbena nagaraguttikānīka- mahāmattādīhi saddhiṃ mettiṃ akāsi senāpatināpi uparājenāpi saddhiṃ mettiṃ akāsi tehi pana saddhiṃ ekato hutvā raññā saddhiṃ mettiṃ akāsi tato asītiyā mahātherehi saddhiṃ ānandattherena saddhiṃ ekato hutvā tathāgatena saddhiṃ mettiṃ akāsi. Atha naṃ satthā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpesi. Rājāpi etassa Issariyamadāsi. So mittaganthakoyevāti pākaṭo jāto. Athassa rājā mahantaṃ gehaṃ datvā āvāhamaṅgalaṃ kāresi. Rājānaṃ ādiṃ katvā mahājano paṇṇākāre pahiṇi. Athassa bhariyā raññā pahitaṃ paṇṇākāraṃ uparājassa uparājena pahitaṃ paṇṇākāraṃ senāpatissāti etenevupāyena sakalanagaravāsino ābandhitvā gaṇhi. Sattame divase mahāsakkāraṃ katvā dasabalaṃ nimantetvā pañcasatabhikkhusaṅghassa buddhappamukhassa mahādānaṃ datvā bhattakiccāvasāne satthārā kathitaṃ anumodanaṃ sutvā ubhopi jāyapatikā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso mittaganthakaupāsako attano bhariyaṃ nissāya tassā vacanaṃ sutvā sabbehi mettiṃ katvā rañño santikā mahantaṃ sampattiṃ labhi tathāgatena saddhiṃ mettiṃ katvā ubhopi sotāpattiphale patiṭṭhitāti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave idānevesa evaṃ mātugāmaṃ nissāya mahantaṃ yasaṃ patto pubbepi tiracchānayoniyaṃ nibbatto panesa etissā vacanena bahūhi ca mettiṃ katvā puttasokato muttoti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari
atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente ete paccantavāsino yattha yattha bahumaṃsaṃ labhanti tattha tattha gāmaṃ ābandhitvā araññaṃ caritvā migādayo māretvā maṃsaṃ āharitvā puttadāre posenti. Tesaṃ gāmato avidūre mahājātasaro atthi. Tassa Dakkhiṇapasse eko senasakuṇo pacchimapasse ekā senasakuṇikā uttarapasse sīhamigarājā pācīnapasse ukkusasakuṇarājā vasati jātasaramajjhe pana uṇṇataṭṭhāne kacchapo vasati. Tadā seno seniṃ bhariyā me hotīti vadati. Atha naṃ sā āha atthi pana te koci mittoti. Natthi bhaddeti. Amhākaṃ uppannaṃ bhayaṃ vā dukkhaṃ vā niṭṭharaṇasamatthaṃ mittaṃ vā sahāyaṃ vā laddhuṃ vaṭṭati mitte tāva gaṇhāhīti. Kena saddhiṃ mettiṃ karoma bhaddeti. Pācīnapasse vasantena ukkusarājena uttarapasse sīhena saramajjhe kacchapena saddhiṃ mettiṃ karohīti. So tassā vacanaṃ sutvā sampaṭicchitvā tathā akāsi. Tadā te ubhopi vāsaṃ kappetvā tasmiṃyeva sare ekasmiṃ dīpake kadambarukkho atthi samantā udakena parikkhitto tasmiṃ kulāvakaṃ katvā paṭivasiṃsu. Tesaṃ aparabhāge dve potakā jāyiṃsu. Tesaṃ pakkhesu asañjātesuyeva ekadivasaṃ te jānapadā divasaṃ araññaṃ carantā kiñci maṃsaṃ alabhitvā na sakkā tucchahatthehi gharaṃ gantuṃ macche vā kacchape vā gaṇhissāmāti saraṃ otaritvā taṃ dīpaṃ gantvā tassa kadambassa mūle nipajjitvā makasādīhi khajjamānā tesaṃ palāpanatthāya araṇiṃ matthetvā aggiṃ nibbattetvā dhūmaṃ kariṃsu. Dhūmo uggantvā sakuṇe pahari. Sakuṇapotakā viraviṃsu. Jānapadā taṃ sutvā ambho sakuṇapotakānaṃ saddo uṭṭhetha ukkā bandhatha chātā sayituṃ na sakkoma sakuṇamaṃsaṃ khāditvāva sayissāmāti vatvā aggiṃ jāletvā ukkā Bandhiṃsu. Sakuṇikā tesaṃ saddaṃ sutvā ime amhākaṃ potakaṃ khāditukāmā mayaṃ evarūpassa bhayassa nīharaṇatthāya mitte gaṇhāma sāmikaṃ ukkusarājassa santikaṃ pesessāmīti cintetvā gaccha sāmi no puttānaṃ bhayaṃ uppannaṃ ukkusarājassa ārocehīti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha
ukkā milā cā bandhanti dīpe
pajā mama khādituṃ paṭṭhayanti
mittaṃ sahāyañca vadehi senaka
ācikkha ñātibyasanaṃ dijānanti.
Tattha milācāti jānapadā. Dīpeti dīpakamhi. Pajā mamanti mama puttake. Senakāti senakasakuṇaṃ nāmena ālapati. Ñātibyasanaṃ dijānanti amhākaṃ ñātīnaṃ dijānaṃ idaṃ byasanaṃ ukkusarājassa gantvā ācikkhāhīti vadati.
So vegena tassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā vassitvā attano āgatabhāvaṃ jānāpetvā katokāso pavisitvā vanditvā kiṃkāraṇā āgatosīti puṭṭho āgatakāraṇaṃ dassento dutiyaṃ gāthamāha
dijo dijānaṃ pavarosi pakkhi ca
ukkusarāja saraṇaṃ upemi
pajā mama khādituṃ paṭṭhayanti
luddhā milācā bhava me sukhāyāti.
Tattha dijoti tvaṃ dijo ceva dijānaṃ pavaro ca.
Ukkusarājā senakaṃ mā bhāyīti assāsetvā tatiyaṃ gāthamāha
mittaṃ sahāyaṃ karonti paṇḍitā
kāle akāle sukhamesanāya
karomi te senaka etamatthaṃ
ariyo hi ariyassa karoti kiccanti.
Tattha kāle akāleti divā ca rattiṃ ca. Ariyoti idha ācāro ariyoti adhippeto kimettha ariyanti vadati ācārasampanno hi ācārasampannassa kiccaṃ karoteva.
Atha naṃ pucchi kiṃ samma rukkhaṃ abhirūhiṃsu milācāti. Na tāva abhirūhanti. Ukkāyeva bandhantīti. Tenahi tvaṃ sīghaṃ gantvā mama sahāyikaṃ assāsetvā mamāgamanabhāvaṃ ācikkhāti. So tathā akāsi. Ukkusarājāpi āgantvā kadambassa avidūre milācānaṃ abhirūhaṇaṃ olokento ekasmiṃ rukkhagge nisīditvā ekassa milācassa abhirūhaṇakāle etasmiṃ kulāvakassa avidūre abhirūḷhe sare nimujjitvā pakkhehi ca mukhena ca udakaṃ āharitvā ukkāya upari āsiñci sā nibbāyi. Milācā imañca senakasakuṇaṃ potake cassa khādissāmāti otaritvā puna ukkaṃ jālāpetvā abhirūhiṃsu. Puna so udakaṃ vijjhāpesi. Etenupāyena bandhabandhaṃ nibbāpentassevassa aḍḍharatto jāto. So ativiya kilami. Heṭṭhā udare kilomakaṃ tanutaṃ gataṃ. Akkhīni rattāni jātāni. Taṃ disvā sakuṇikā sāmikaṃ āha sāmi ativiya kilanto ukkusarājā etassa thokaṃ Visamatthāya gantvā kacchaparājassa kathehīti. So taṃ vacanaṃ sutvā ukkusaṃ upasaṅkamitvā gāthāya ajjhabhāsi
yaṃ hoti kiccaṃ anukampakena
ariyassa ariyena kataṃ tayidaṃ
attānurakkhī bhava mā aḍayha
lacchāma putte tayi jīvamāneti.
Tattha tayidanti tayā idaṃ ayameva pāṭhoti.
So tassa vacanaṃ sutvā sīhanādaṃ nadanto pañcamaṃ gāthamāha
tameva rakkhāvaraṇaṃ karonto
sarīrabhedāpi na santassāmi
karonti hete sakhīnaṃ sakhāro
pāṇaṃ pajantā satamesa dhammoti.
Chaṭṭhaṃ pana satthā abhisambuddho hutvā tassa guṇaṃ vaṇṇento āha
sudukkaraṃ kammamakāsi aṇḍajoyaṃ vihaṅgamo
atthāya kururo putte aḍḍharatte anāgateti.
Tattha kururoti ukkusarājā. Putteti senassa putte rakkhanto tesaṃ atthāya. Aḍḍharatte anāgateti yāva diyaḍḍhayāmā vāyāmaṃ karonto dukkaraṃ akāsi.
Senopi ukkusarāja thokaṃ visamāhi sammāti vatvā kacchapassa santikaṃ gantvā taṃ uṭṭhāpetvā kiṃ samma āgatosīti vutte Evarūpaṃnāma bhayaṃ uppannaṃ ukkusarājā paṭhamayāmato paṭṭhāya vāyamanto kilamati tenahi tava santikaṃ āgatosmīti vatvā sattamaṃ gāthamāha
cutāpi heke khalitā sakammunā
mittānukampāya patiṭṭhahanti
puttā mamattā ca gatimāgatosmi
atthaṃ caretha mama vāricarāti.
Tassattho sāmi ekacce hi yasato vā dhanato vā cutāpi sakammunā khalitāpi mittānaṃ anukampāya patiṭṭhahanti mamañca puttā attā āturā tenāhaṃ taṃ gatiṃ paṭisaraṇaṃ katvā āgatosmi puttānaṃ jīvitadānaṃ dadanto atthaṃ me carāhīti.
Taṃ sutvā kacchapo itaraṃ gāthamāha
dhanena dhaññena ca attanā ca
mittaṃ sahāyañca karonti paṇḍitā
karomi te senaka etamatthaṃ
ariyo ariyassa karoti kiccanti.
Athassa putto avidūre nipanno pitu vacanaṃ sutvā mā me pitā kilamatu kiccaṃ karissāmīti cintetvā navamaṃ gāthamāha
appossukko tāta tvaṃ nisīda
putto pitu carati atthacariyaṃ
Ahaṃ carissāmi tveva atthaṃ
senassa putte parittāyamānoti.
Atha naṃ pitā gāthāya ajjhabhāsi
addhā hi tāta satamesa dhammo
putto pitūnaṃ care atthacariyaṃ
appeva maṃ disvāna pavaḍḍhakāyaṃ
senassa puttā na viheṭhayeyyunti.
Tattha satamesa dhammoti paṇḍitānaṃ esa dhammo. Puttā nāti senaputte milācā na heṭhayeyyuṃ.
Evaṃ vatvā mahākacchapo samma mā bhāyi tvaṃ purato gaccha idānāhaṃ gamissāmīti taṃ uyyojetvā udake patitvā kalalañca sevālañca saṅkaḍḍhitvā ādāya dīpakaṃ gantvā aggiṃ vijjhāpetvā nipajji. Milācā kiṃ no senapotakehi imaṃ kāṇakacchapaṃ parivattitvā māressāma ayaṃ no sabbesaṃ pahossatīti valliyo uddharitvā jiyaṃ gatveā nivatthapilotikaṃ vimocetvā tesu tesu ṭhānesu bandhitvā kacchapaṃ parivattetuṃ na sakkonti. Kacchapopi te ākaḍḍhanto gantvā gambhīraṭṭhāne udake pati. Tepi kacchapalobhena saddhiṃ gantvā udakapuṇṇāya kucchiyā kilamantā nikkhamitvā bho ekena no ukkusena yāva aḍḍharattā ukkā vijjhāpitā idāni iminā kacchapena udake patitvā udakaṃ pāyetvā mahodarā katamhā puna aggiṃ katvā aruṇe uggatepi ime senapotake khādissāmāti Aggiṃ kātuṃ ārabhiṃsu. Sakuṇikā tesaṃ kathaṃ sutvā sāmi ime yāya kāyacivelāya amhākaṃ putte khāditvāva gamissanti sahāyassa no sīhassa santikaṃ gacchāti āha. So taṃ khaṇaññeva tassa santikaṃ gantvā kiṃ avelāya āgatosīti vutte ādito paṭṭhāya taṃ pavuttiṃ ārocetvā ekādasamaṃ gāthamāha
pasū manussā migaviriyaseṭṭha
bhayaṭṭhitā seṭṭhamupagacchanti
puttā mamattā gatimāgatosmi
tvaṃ nosi rājā bhava me sukhāyāti.
Tattha pasūti sabbatiracchāne āha idaṃ vuttaṃ hoti sāmi migesu viriyena seṭṭho lokasmiṃ sabbe tiracchānāpi manussāpi bhayaṭṭhitā hutvā seṭṭhaṃ upagacchanti mama ca puttā āturā svāhaṃ taṃ gatiṃ katvā āgatosmi tvaṃ amhākaṃ rājā sukhāya me bhavāti.
Taṃ sutvā sīho gāthamāha
karomi te senaka etamatthaṃ
āyāma te taṃ disataṃ vadhāya
kathaṃ hi viññū pahu sampajāno
na vāyame attajanassa guttiyāti.
Tattha taṃ disatanti taṃ disānaṃ samuhaṃ taṃ tava paccatthikagaṇanti Attho. Pahūti amitte hantuṃ samattho. Sampajānoti mittassa bhayuppattiṃ jānanto. Attajanassāti attasamassa aṅgasamassa janassa mittassāti attho.
Evañca pana vatvā gaccha tvaṃ putte samassāsehīti taṃ uyyojetvā maṇivaṇṇaṃ udakaṃ maddamāno pāyāsi. Milācā taṃ āgacchantaṃ disvā kururena tāva amhākaṃ ukkā vijjhāpitā kacchapenamhākaṃ nivatthapilotikānaṃ assāmikā katā idānipi sīho no jīvitakkhayameva pāpessatīti maraṇabhayatajjitā yena vā tena vā palāyiṃsu. Sīho tassa mūlaṃ āgantvā rukkhamūle na kiñci addasa. Atha naṃ kururo ca kacchapo ca seno ca upasaṅkamitvā vandiṃsu. So tesaṃ mittānisaṃsaṃ kathetvā ito paṭṭhāya mittadhammaṃ abhinditvā appamattā hothāti ovaditvā pakkāmi. Tepi sakaṭṭhānāni gatā. Senasakuṇikā attano puttaṃ oloketvā mitte nissāya amhehi dārakā laddhāti sukhanisinnasamaye senena saddhiṃ sallapantī mittadhammapakāsanānāma cha gāthā abhāsi
mittaṃ kayirātha suhadayañca
ayirañca kayirātha sukhāgamāya
nivatthakojova sarebhihantvā
modāma puttehi samaṅgibhūtā.
Sakamitta ssa kammena sahāyassāpalāyino
kujjantamuppakujjanti lomahaṃsā hadayaṅgamaṃ.
Mittaṃ sahāyaṃ adhigamma paṇḍito
so bhuñjati puttaṃ pasuṃ dhanaṃ vā
ahañca puttā ca pati ca mayhaṃ
mittānukampāya samaṅgibhūtā.
Rājāvatā suravatā ca attho
sampannasakhissa bhavanti hete
yo mittavā yasavā uggatatto
asmiṃ loke modati kāmakāmi.
Karaṇīyāni mittāni daliddenāpi senaka
passa mittānukampāya samaggamhā sañātake.
Sūrena balavantena yo mittaṃ kurute dijo
evaṃ so sukhito hoti yathāhaṃ tavañca senakāti.
Tattha mittañcāti yaṃkañci attano mittañca. Suhadayañcāti suhadayasahāyañca sāmikaṭṭhānaṃ ayirañca karotheva. Nivatthakojova sarebhihantvāti ettha kojoti kavaco yathānāma paṭimukkakavaco sare abhihanati nivāreti evaṃ mayaṃpi mittabalena paccatthike abhihantvā puttehi saddhiṃ modāmāti vadati. Sakamittassa kammenāti sakassa mittassa parakkamena. Sahāyassāpalāyinoti sahāyassa apalāyino migarājassa. Lomahaṃsāti pakkhino amhākaṃ puttakā mañca kujjantaṃ hadayaṅgamaṃ madhurasaraṃ nicchāretvā upakujjanti. Samaṅgibhūtāti ekaṭṭhāne ṭhitā. Rājavatā suravatā ca atthoti yassa sīhasadiso rājā Ukkusakacchapasadisā ca sūrā mittā honti tena rājavatā suravatā ca attho sakkā pāpuṇituṃ. Bhavanti heteti yo ca sampannasakho paripuṇṇamittadhammo tassa hete sahāyā bhavanti. Uggatattoti sirisobhaggena uggatabhāvo. Asmiñca loketi idhalokasaṅkhāte asmiṃ loke modati. Kāmakāmīti sāmikaṃ ālapati so hi kāme kāmayanto kāmakāmināma. Samaggamhāti samaggā jātamhā. Sañātaketi ñātakehi puttehi saddhiṃ.
Evaṃ sā chahi gāthāhi mittadhammassa guṇaṃ kathesi. Te sabbepi sahāyakā mittadhammaṃ abhinditvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gatā.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idānevesa bhariyaṃ nissāya sukhappatto pubbepi sukhappattoyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā seno ca senī ca jāyapatikā ahesuṃ puttakacchapo rāhulo pitā mahāmoggallāno ukkuso sārīputto sīho pana ahamevāti.
Mahāukkusajātakaṃ tatiyaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗