สุรุจิชาดก
ว่าด้วยพระเจ้าสุรุจิ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๙๔๒ · บรรทัด ๗๕๐๔ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อทรงอาศัยพระนครสาวัตถี ประทับอยู่ ณ ปุพพารามปราสาทของมิคารมารดา ทรงพระปรารภพร ๘ ประการ ที่มหาอุบาสิกาวิสาขาได้รับ ตรัสเรื่องนี้มีคำเริ่มต้นว่า มเหสี รุจิโน ภริยา ดังนี้.
เรื่องพิสดารมีว่า วันหนึ่งนางวิสาขาฟังธรรมกถาในพระเชตวันวิหารแล้วกราบทูลนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้ากับภิกษุสงฆ์ฉันเช้า แล้วกลับเรือน. พอล่วงราตรีนั้นมหาเมฆอันเป็นไปในทวีปทั้งสี่ยังฝนให้ตก. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพวกภิกษุมา ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฝนตกในเชตวันอย่างใด ตกในทวีปทั้งสี่อย่างนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหาเมฆกลุ่มสุดท้ายพึงเปียกกายเราได้ ขณะที่ฝนกำลังตก ก็เสด็จหายไปจากพระเชตวันกับพวกภิกษุด้วยกำลังฤทธิ์ ปรากฏที่ซุ้มประตูของนางวิสาขา. อุบาสิกายินดีร่าเริงบันเทิงใจว่า อัศจรรย์นัก พ่อเจ้าพระคุณเอ๋ย พิศวงนัก พ่อมหาจำเริญเอ๋ยเพราะความที่พระตถาคตทรงมีฤทธิ์มาก ทรงอานุภาพมาก ในเมื่อห้วงน้ำเพียงเข่าก็มี เพียงเอวก็มีกำลังไหลไป เท้าหรือจีวรของภิกษุแม้รูปหนึ่งที่ชื่อว่าเปียกไม่มีเลยแหละ แล้วอังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธองค์เป็นประมุข ได้กราบทูลข้อนี้ กะพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเสร็จภัตกิจแล้วว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอประทานพร ๘ ประการกะพระผู้มีพระภาคเจ้า พระเจ้าข้า. ตรัสว่า วิสาขา พระตถาคตทั้งหลายผ่านพ้นพรไปแล้วละ. กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรใด ๆ ควรแก่ข้าพระองค์ และพรใด ๆ ไม่มีโทษ ข้าพระองค์ทูลขอพรนั้น ๆ พระเจ้าข้า. ตรัสว่า กล่าวเถิดวิสาขา. กราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอปรารถนาเพื่อจะถวายผ้าอาบน้ำฝนแก่ภิกษุสงฆ์ตลอดชีพ ฯลฯ เพื่อจะถวายภัตแก่ภิกษุผู้มา ฯลฯ ภัตแก่ภิกษุผู้จะไป ฯลฯ ภัตรแก่ภิกษุไข้ ฯลฯ ภัตแก่ภิกษุผู้พยาบาลไข้ ฯลฯ ยาแก่ภิกษุผู้ไข้ ฯลฯ ข้าวยาคูประจำ เพื่อจะถวายผ้าอาบแด่ภิกษุณีสงฆ์. พระศาสดาตรัสถามว่า วิสาขา เธอเห็นอำนาจประโยชน์อะไรถึงขอพร ๘ ประการกะพระตถาคต เมื่อนางกราบทูลอานิสงส์ของพร ๘ประการแล้ว ตรัสว่า ดีละ ดีละ วิสาขา เธอเห็นอานิสงส์เหล่านั้น ขอพร๘ ประการ แล้วประทานพร ๘ ประการ ด้วยพระดำรัสว่า วิสาขา เราอนุญาตพร ๘ ประการแก่เธอ แล้วทรงอนุโมทนาเสร็จเสด็จหลีกไป. อยู่มาวันหนึ่งเมื่อพระศาสดาเสด็จประทับอยู่ ณ ปุพพาราม พวกภิกษุพากันยกเรื่องขึ้นสนทนาในธรรมสภาว่า ผู้มีอายุทั้งหลาย มหาอุบาสิกาวิสาขา แม้ดำรงในอัตภาพมาตุคาม ก็ยังได้พร ๘ ประการจากสำนักทศพล โอ ! นางมีคุณมาก. พระศาสดาเสด็จมา ตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อกี้พวกเธอสนทนากันด้วยเรื่องอะไร เมื่อพวกภิกษุพากันกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว ตรัสว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น ที่วิสาขาได้รับพรในสำนักของเราแม้ในครั้งก่อนก็เคยได้รับแล้วเหมือนกัน ทรงนำอดีตนิทานมาดังต่อไปนี้.
ในอดีตกาล พระราชาทรงพระนามสุรุจิเสวยราชสมบัติในพระนครมิถิลา ทรงได้พระราชโอรส ก็ได้ทรงขนานพระนามพระราชโอรสนั้นว่าสุรุจิกุมาร. พระกุมารทรงเจริญวัย ทรงดำริว่า เราจักเรียนศิลปะในเมืองตักกศิลา เสด็จไปประทับนั่งพักที่ศาลาใกล้ประตูพระนคร. ฝ่ายพระราชโอรสของพระเจ้าพาราณสี ทรงพระนามพรหมทัตกุมาร ก็เสด็จไปในที่นั้นเหมือนกัน ประทับนั่งพักเหนือแผ่นกระดาน ที่พระสุรุจิกุมารประทับนั่งนั้นแล. พระกุมารทั้งสองทรงไต่ถามกันแล้ว มีความสนิทสนมกัน ไปสู่สำนักอาจารย์ร่วมกันทีเดียว ทรงให้ค่าคำนับอาจารย์ ตั้งต้นเรียนศิลปะ ไม่ช้านานนักต่างก็สำเร็จศิลปะ พากันอำลาอาจารย์ เสด็จร่วมทางกันมาหน่อยหนึ่ง ประทับยืนที่ทางสองแพร่ง ทรงสวมกอดกันไว้ ต่างทรงกระทำกติกากัน เพื่อจะทรงรักษามิตรธรรมให้ยั่งยืนไปว่า ถ้าข้าพเจ้ามีโอรส ท่านมีพระธิดา หรือท่านมีพระโอรส ข้าพเจ้ามีธิดา เราจักกระทำอาวาหมงคล และวิวาหมงคล แก่โอรสและธิดาของเรานั้น. ครั้นกุมารทั้งสองเสวยราชสมบัติ พระสุรุจิมหาราชมีพระโอรส. พระประยูรญาติขนานพระนามพระโอรสนั้นว่า สุรุจิกุมาร. พระพรหมทัตมีพระธิดา. พระประยูรญาติขนานนามพระธิดานั้นว่า สุเมธา. พระกุมารสุรุจิทรงจำเริญวัยเสด็จไปเมืองตักกศิลา ทรงเรียนศิลปะเสร็จเสด็จมา.
พระราชบิดามีพระประสงค์จะอภิเษกพระกุมารในราชสมบัติ ทรงพระดำริว่าข่าวว่า พระเจ้าพาราณสีพระสหายของเรามีพระธิดา เราจักสถาปนานางนั้นแลให้เป็นอัครมเหสีของลูกเรา ทรงประทานบรรณาการเป็นอันมาก ทรงส่งพวกอำมาตย์ไปเพื่อต้องการพระนางนั้น. ขณะที่พวกอำมาตย์เหล่านั้นยังมาไม่ถึง พระเจ้าพาราณสีตรัสถามพระเทวีว่า นางผู้เจริญ อะไรเป็นทุกข์อย่างยิ่งของมาตุคาม. พระเทวีกราบทูลว่า ข้าแต่พระทูลกระหม่อม ความหึงหญิงที่รวมผัว เป็นความทุกข์ของมาตุคามเจ้าค่ะ.. ตรัสว่า นางผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้นเราต้องช่วยกันเปลื้องสุเมธาเทวีลูกหญิงของเราจากทุกข์นั้น เราจักให้แก่ผู้ที่จักครองเธอแต่นางเดียวเท่านั้น. เมื่ออำมาตย์เหล่านั้นพากันมาถึงทูลรับพระนามของพระนางแล้ว ท้าวเธอจึงตรัสว่า ดูราพ่อทั้งหลาย อันที่จริง เมื่อก่อนข้าพเจ้ากระทำปฏิญาณไว้กับพระสหายของข้าพเจ้า ถึงกระนั้นข้าพเจ้าก็มิได้ประสงค์เลยที่ส่งนางเข้าไปภายในกลุ่มสตรี เราประสงค์ที่ให้นางแก่ผู้ที่จะครองนางผู้เดียวเท่านั้น. อำมาตย์เหล่านั้นพากันส่งข่าวสู่สำนักพระราชา พระราชาตรัสว่าราชสมบัติของเราใหญ่หลวง มิถิลานครมีอาณาเขตถึง ๗ โยชน์ กำหนดแห่งราชัยถึง ๓๐๐ โยชน์ อย่างต่ำสุด ควรจะได้สตรี ๑๖,๐๐๐ นาง แล้วมิได้ทรงบอกไป. แต่พระกุมารสุรุจิทรงสดับรูปสมบัติของพระนางสุเมธาแล้ว ก็ติดพระหทัยด้วยการเกี่ยวข้องโดยสดับ จึงส่งกระแสพระดำรัสถึงพระราชบิดามารดาว่าหม่อมฉันจักครองนางผู้เดียวเท่านั้น หม่อมฉันไม่ต้องการกลุ่มสตรี โปรดเชิญนางมาเถิด. พระราชบิดามารดาไม่ทรงขัดพระหทัยของพระกุมาร ทรงส่งทรัพย์เป็นอันมาก เชิญพระนางมาด้วยบริวารขบวนใหญ่แล้วทรงอภิเษกร่วมกัน กระทำพระนางให้เป็นพระมเหสีของพระกุมาร. พระกุมารนั้นทรงพระนามว่า สุรุจิมหาราช ทรงครองราชสมบัติโดยธรรม ทรงอยู่ร่วมกับพระนางด้วยความรัก. ก็พระนางประทับอยู่ในพระราชวังของท้าวเธอตลอด ๑๐,๐๐๐ ปี ไม่ทรงได้พระโอรสหรือพระธิดาเลย.
ครั้งนั้นชาวเมืองประชุมกันชวนกันร้องขานขึ้นในท้องพระลานหลวงเมื่อท้าวเธอดำรัสว่า นี่อะไรกัน ก็กราบทูลว่า โทษของพระราชาไม่มีพระเจ้าข้า แต่พระโอรสผู้จะสืบวงศ์ของพระองค์ยังไม่มีเลย พระองค์ทรงมีพระเทวีพระนางเดียว ธรรมดาราชสกุลต้องมีหญิง ๑๖,๐๐๐ นาง เป็นอย่างต่ำที่สุด พระองค์โปรดรับกลุ่มสตรีเถิดพระเจ้าข้า เผื่อบรรดาหญิงเหล่านั้นจักมีสักคนหนึ่งที่มีบุญ จักได้พระโอรส ถูกท้าวเธอตรัสห้ามเสียว่า พ่อคุณเอ๋ย พากันพูดอะไร เราได้ปฏิญาณไว้แล้วว่า จักไม่ครองหญิงอื่นเลย จึงได้เชิญหญิงนี้มาได้ เราไม่มุสาวาทได้ เราไม่ต้องการกลุ่มแห่งสตรี เลยพากันหลีกไป. พระนางสุเมธาทรงสดับพระดำรัสนั้น ดำริว่าพระราชามิได้ทรงนำสตรีอื่น ๆ มาเลย เพราะทรงพระดำรัสตรัสจริงแน่นอนแต่เรานี่แหละจักหามาถวายแก่พระองค์ ทรงดำรงในตำแหน่งพระมเหสีเช่นพระมารดาของพระราชา จึงทรงนำมาซึ่งสตรี ๔,๐๐๐ นาง คือสาวน้อยเชื้อกษัตริย์๑,๐๐๐ เชื้อขุนนาง ๑,๐๐๐ เชื้อเศรษฐี ๑,๐๐๐ นางระบำผู้ชำนาญในกระบวนฟ้อนรำทุกอย่าง ๑,๐๐๐ คัดที่พอพระหฤทัยของพระนาง. แม้พวกนั้นพากันอยู่ในราชสกุลตั้ง ๑๐,๐๐๐ ปี ก็ไม่ได้พระโอรสหรือธิดาดุจกัน. พระนางคัดพวกอื่น ๆ มาถวายคราวละ ๔,๐๐๐ ถึงสามคราว. แม้พวกนั้นก็ไม่ได้พระโอรสพระธิดา. รวมเป็นหญิงที่พระนางนำมาถวาย ๑๖,๐๐๐ นาง. เวลาล่วงไป ๔๐,๐๐๐ปี รวมกับเวลาที่ทรงอยู่กับพระนางองค์เดียว ๑๐,๐๐๐ ปี เป็น ๕๐,๐๐๐ ปี. ครั้งนั้นชาวเมืองประชุมชวนกันร้องขานขึ้นอีก เมื่อท้าวเธอตรัสว่า เรื่องอะไรกันเล่า พากันกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทพ พระองค์โปรดบังคับพระเทวีทั้งหลาย เพื่อปรารถนาพระโอรสเถิดพระเจ้าข้า. พระราชาทรงรับว่า ดีแล้วตรัส (กะพระเทวี) ว่าพวกเธอปรารถนาบุตรเถิด. ตั้งแต่นั้นพระเทวีเหล่านั้นเมื่อปรารถนาพระโอรส พากันนอบน้อมเทวดาต่าง ๆ พากันบำเพ็ญวัตรต่าง ๆพระโอรสก็ไม่อุบัติอยู่นั่นเอง.
ครั้งนั้นพระราชาตรัสกะพระนางสุเมธาว่า นางผู้เจริญ เชิญเธอปรารถนาพระโอรสเถิด. พระนางรับพระดำรัสว่า สาธุแล้ว ครั้นถึงดิถีที่ ๑๕ ทรงสมาทานอุโบสถ ประทับนั่งเหนือพระแท่นอันสมควร ทรงระลึกถึงศีลทั้งหลายอยู่ในพระตำหนักอันทรงสิริ. พระเทวีที่เหลือพากันประพฤติวัตรอย่างแพะอย่างโคต่างไปสู่พระอุทยาน. ด้วยเดชเเห่งศีลของพระนางสุเมธาพิภพของท้าวสักกะหวั่นไหว. ท้าวสักกะทรงนึกว่า นางสุเมธาปรารถนาพระโอรสเราต้องให้โอรสแก่เธอ แต่ว่าเราไม่อาจที่จะให้ตามมีตามได้ ต้องเลือกเฟ้นโอรสที่สมควรแก่เธอ เมื่อทรงเลือกเฟ้นก็ทรงเห็นเทพบุตรนฬการ. แท้จริงเทพบุตรนฬการนั้นเป็นสัตว์ถึงพร้อมด้วยบุญ เมื่ออยู่ในนครพาราณสี ในอัตภาพครั้งก่อน ถึงเวลาหว่านข้าวไปไร่ เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งส่งพวกทาสและกรรมกรไปหว่านกัน ตนเองกลับพาพระปัจเจกพุทธเจ้าไปสู่เรือน ให้ฉันแล้วนิมนต์มาที่ฝั่งคงคา ร่วมมือกันกับลูกชายสร้างบรรณศาลาเอาไม้มะเดื่อเป็นเชิงฝา เอาไม้อ้อเป็นฝา ผูกประตู ทำที่จงกรม นิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้าอยู่ ณ บรรณศาลานั้นแหละตลอดไตรมาส ท่านจำพรรษาแล้ว พ่อลูกทั้งคู่ ก็นิมนต์ให้ครองไตรจีวร แล้วส่งท่านไป. ด้วยทำนองนี้เองได้นิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้าถึง ๗ องค์ ให้อยู่ ณ บรรณศาลานั้น แล้วให้ครองไตรจีวร. บางอาจารย์กล่าวว่า พ่อลูกทั้งคู่เป็นช่างจักสานกำลังขนเอาไม้ไผ่ที่ฝั่งคงคา เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าจึงพากันกระทำเช่นนั้น ดังนี้ก็มี. พ่อลูกทั้งคู่นั้น ครั้นทำกาลกิริยาบังเกิดในภพดาวดึงส์ เสวยอิสริยะแห่งเทวดาอันใหญ่กลับไปกลับมา อยู่ในกามภพทั้ง ๖ ชั้น. เทพบุตรทั้งคู่นั้นปรารถนาจะจุติจากชั้นนั้นไปบังเกิดในเทวโลกชั้นสูง.
ท้าวสักกะทรงทราบความเป็นอย่างนั้น เสด็จไปถึงประตูวิมานของเทพบุตรองค์หนึ่งในสององค์นั้น ตรัสกับเทพบุตรนั้นผู้มาบังคมแล้วยืนอยู่ว่าดูราท่านผู้นิรทุกข์ ควรที่ท่านจะไปสู่มนุษยโลก. เธอทูลว่า ข้าแต่มหาราชโลกมนุษย์น่ารังเกียจสกปรก ฝูงชนที่ตั้งอยู่ในโลกมนุษย์นั้น ต่างทำบุญมีให้ทานเป็นต้น ปรารถนาเทวโลก ข้าพระองค์จักไปในโลกมนุษย์นั้นทำอะไร. ตรัสว่า ผู้นิรทุกข์ ท่านจักได้บริโภคทิพสมบัติที่เคยบริโภคในเทวโลกในโลกมนุษย์ จักได้อยู่ในปราสาทแก้วสูง ๒๕ โยชน์ ยาว ๙ โยชน์กว้าง ๘ โยชน์ เชิญท่านรับคำเถิด. เธอจึงรับ. ท้าวสักกะทรงถือปฏิญญาของเธอแล้ว เสด็จไปสู่อุทยานด้วยแปลงเพศเป็นฤาษี จงกรมในอากาศเบื้องบนสตรีเหล่านั้น ทรงสำแดงพระองค์ให้ปรากฏ ตรัสว่า อาตมภาพจะให้โอรสผู้ประเสริฐแก่นางคนไหนเล่า นางคนไหนจักรับโอรสผู้ประเสริฐ. สตรี๑,๐๐๐ นางต่างยอหัตถ์วิงวอนว่า ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ โปรดให้แก่ดิฉัน ๆ. ทีนั้นท้าวสักกะก็ตรัสว่า อาตมภาพจะให้โอรสแก่หมู่สตรีที่มีศีล พวกเธอมีศีลอย่างไร มีอาจาระอย่างไรเล่า. สตรีเหล่านั้นพากันลดมือที่ยกขึ้นลงหมดกล่าวว่าถ้าพระคุณเจ้าปรารถนาจะให้เเก่สตรีผู้มีศีล เชิญไปสู่สำนักของพระนางสุเมธาเถิด. ท้าวเธอก็เหาะไปทางอากาศนั้นเอง ประทับยืนตรงช่องพระแกลใกล้พระทวารปราสาทของพระนาง. ครั้งนั้นสตรีเหล่านั้นพากันกราบทูลแด่พระนางว่า ทูลกระหม่อมแม่เจ้าขา เชิญพระแม่เจ้าเสด็จมาเถิด เทวราชพระองค์หนึ่งประสงค์จะถวายพระโอรสผู้ประเสริฐแด่พระแม่เจ้า เหาะมาทางอากาศกำลังสถิตที่ช่องพระแกล เจ้าข้า. พระนางเสด็จไปด้วยท่าทางอันตระหนัก ทรงเปิดพระแกลตรัสว่าข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ ได้ยินว่า พระคุณเจ้าจะให้โอรสผู้ประเสริฐ แก่สตรีผู้มีศีล เป็นความจริงหรือพระเจ้าข้า. ท้าวเธอตรัสว่า ดูก่อนพระเทวี ขอถวายพระพรเป็นความจริง. พระนางตรัสว่า ถ้าเช่นนั้น ขอพระคุณเจ้าโปรดให้แก่ดิฉัน . ตรัสถามว่า ก็ศีลของบพิตรเป็นอย่างไร เชิญตรัส ถ้าชอบใจอาตมภาพอาตมภาพจักถวายพระโอรสผู้ประเสริฐ. พระนางทรงสดับพระดำรัสของท้าวเธอแล้วตรัสว่า ถ้าเช่นนั้น เชิญพระคุณเจ้าค่อยสดับเถิด เมื่อจะทรงแถลงศีลคุณของตน ได้ทรงภาษิตพระคาถา ๕ คาถาว่า
ดิฉันถูกเชิญมา เป็นพระอัครมเหสีคนแรกของ พระเจ้าสุรุจิตลอดเวลาหมื่นปี พระเจ้าสุรุจินำดิฉันมา ผู้เดียว ข้าแต่ท่านพราหมณ์ ดิฉันนั้นมิได้รู้สึกเลยว่า ได้ล่วงเกินพระเจ้าสุรุจิผู้เป็นจอมประชาชนชาววิเทหรัฐครองพระนครมิถิลา ด้วย กาย วาจา หรือใจ ทั้งในที่แจ้งหรือในที่ลับเลย ข้าแต่พระฤาษี ด้วยการ กล่าวคำสัตย์จริงนี้ ขอบุตรจงเกิดเถิด เมื่อดิฉันกล่าว คำเท็จ ขอศีรษะของดิฉันจงแตก ๗ เสี่ยง. ข้าแต่ท่านพราหมณ์ ดิฉันเป็นที่พอใจของพระภัสดา พระชนนีและพระชนกของพระภัสดาก็เป็นที่รัก ของดิฉัน พระองค์ท่านเหล่านั้นทรงแนะนำดิฉัน ตลอดเวลาที่พระองค์ท่านยังทรงพระชนมชีพอยู่ ดิฉัน นั้นยินดีในความไม่เบียดเบียน มีปกติประพฤติธรรม โดยส่วนเดียว มุ่งบำเรอพระองค์ท่านเหล่านั้นโดย เคารพ ไม่เกียจคร้านทั้งกลางคืนกลางวัน ข้าแต่ พระฤาษี ด้วยการกล่าวคำสัตย์จริงนี้ ขอบุตรจงเกิด เถิด เมื่อดิฉันกล่าวคำเท็จ ขอศีรษะของดิฉันจงแตก ๗ เสี่ยง. ข้าแต่ท่านพราหมณ์ ความริษยาหรือความโกรธ ในสตรีผู้เป็นราชเทวีร่วมกัน ๑๖,๐๐๐ คน มิได้มีแก่ ดิฉันในกาลไหน ๆ เลย ดิฉันชื่นชมด้วยความเกื้อกูล แก่พระราชเทวีเหล่านั้น และคนไหนที่จะไม่เป็นที่รัก ของดิฉันไม่มีเลย ดิฉันอนุเคราะห์หญิงผู้ร่วมสามีทั่ว กันทุกคน ในกาลทุกเมื่อ เหมือนอนุเคราะห์ตนฉะนั้น ข้าแต่พระฤาษี ด้วยการกล่าวคำสัตย์จริงนี้ ขอบุตร จงเกิดเถิด เมื่อดิฉันกล่าวคำเท็จ ขอศีรษะของดิฉัน จงแตก ๗ เสี่ยง. ดิฉันเลี้ยงดูทาสกรรมกร ซึ่งจะต้องเลี้ยงดูและ ชนเหล่าอื่นผู้อาศัยเลี้ยงชีวิต โดยเหมาะสมกับหน้าที่ ดิฉันมีอินทรีย์อันเบิกบานในกาลทุกเมื่อข้าแต่พระฤาษี ด้วยการกล่าวคำสัตย์จริงนี้ ขอบุตรจงเกิดเถิดเมื่อดิฉัน กล่าวคำเท็จ ขอศีรษะของดิฉันจงแตก ๗ เสี่ยง. ดิฉันมีฝ่ามืออันชุ่มเลี้ยงดูสมณพราหมณ์ และ วณิพกเหล่าอื่น ให้อิ่มหนำสำราญด้วยข้าวและน้ำ ทุกเมื่อ ข้าแต่พระฤาษี ด้วยการกล่าวคำสัตย์จริงนี้ ขอบุตรจงเกิดเถิด เมื่อดิฉันกล่าวคำเท็จ ขอศีรษะ ของดิฉันจงแตกเป็น ๗ เสี่ยง. ดิฉันเข้าอยู่ประจำอุโบสถ อันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ตลอดดิถีที่ ๑๔, ๑๕ และดิถีที่ ๘ แห่งปักษ์ และตลอดปาฏิหาริยปักษ์ ดิฉันสำรวมแล้วในศีล ทุกเมื่อ ข้าแต่พระฤาษี ด้วยการกล่าวคำสัตย์จริงนี้ ขอบุตรจงเกิดเถิด เมื่อดิฉันกล่าวคำเท็จ ขอศีรษะของ ดิฉันจงแตก ๗ เสี่ยง.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๔๒๕–๔๔๐ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ปกิณณกนิบาตชาดก ๖๖ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๖๖ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
6. Surucijātakaṃ.
Mahesī rucino bhariyāti idaṃ satthā sāvatthiyaṃ upanissāya pubbārāme migāramātu pāsāde viharanto visākhāya mahāupāsikāya laddhe aṭṭha vare ārabbha kathesi.
Sā hi ekadivasaṃ jetavane dhammakathaṃ sutvā bhagavantaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghehi svātanāya nimantetvā pakkāmi. Tassā pana rattiyā accayena cātuddīpiko mahāmegho vassi. Bhagavā bhikkhū Āmantetvā yathā bhikkhave jetavane vassati evaṃ catūsu dīpesu vassati ovassāpetha bhikkhave kāyaṃ pacchimako mahāmeghoti vatvā ovassāpitakāle bhikkhūhi saddhiṃ iddhibalena jetavane antarahito visākhāya koṭṭhake pāturahosi. Upāsikā acchiriyaṃ vata bho abbhūtaṃ vata bho tathāgatassa mahiddhitā mahānubhāvatā yatra hi nāma jaṇṇumattesupi oghesu vattamānesu kaṭimattesupi oghesu vattamānesu na hi nāma ekabhikkhussāpi pādā vā cīvarāni vā allāni bhavissantīti tuṭṭhahaṭṭhā udaggā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivīsitvā katabhattakaccaṃ bhagavantaṃ etadavoca aṭṭhāhaṃ bhante bhagavantaṃ varāni yācāmīti. Atikkantavarā kho visākhe tathāgatāti. Yāni ca bhante vo kappiyāni yāni ca anavajjāni tāni varāni bhante ahaṃ yācāmīti āha. Vadehi visākheti. Icchāmihaṃ bhante bhikkhusaṅghassa yāvajīvaṃ vassikasāṭikaṃ dātuṃ āgantukabhattaṃ dātuṃ gamikabhattaṃ dātuṃ gilānabhattaṃ dātuṃ gilānupaṭṭhākabhattaṃ dātaṃ gilānabhesajjaṃ dātuṃ dhuvayāguṃ dātuṃ bhikkhunīsaṅghassa udakasāṭakaṃ dātunti. Satthā pana kiṃ visākhe tvaṃ atthavasaṃ sampassamānā tathāgataṃ aṭṭha varāni yācasīti pucchitvā tāya aṭṭhavarānisaṃse kathite sādhu sādhu visākhe imānisaṃse sampassamānā tathāgataṃ aṭṭha varāni yācasīti vatvā anujānāmi te visākhe aṭṭha varānīti aṭṭha vare datvā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Athekadivasaṃ satthari pubbārāme viharante bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ Āvuso visākhā mahāupāsikā mātugāmattabhāve ṭhatvāpi dasabalassa santikā aṭṭha vare labhi aho mahāguṇāti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāyanāmāti vutte na bhikkhave idāneva visākhā mama santike vare labhati pubbepi labhiyevāti vatvā atītaṃ āhari
atīte mithilāyaṃ surucināma rājā rajjaṃ kārento puttaṃ paṭilabhitvā tassa surucikumārotveva nāmaṃ akāsi. So vayappatto takkasilāyaṃ sippaṃ uggaṇhissāmīti gantvā nagaradvāre sālāyaṃ nisīdi. Bārāṇasīraññopi putto brahmadattakumāronāma tattheva gantvā surucikumārassa nisinnaphalakeyeva nisīdi. Te aññamaññaṃ pucchitvā vissāsikā hutvā ekatova ācariyassa santikaṃ gantvā ācariyabhāgaṃ datvā sippaṃ paṭṭhapenati na cirasseva niṭṭhitasippā ācariyaṃ āpucchitvā thokaṃ maggaṃ ekato gantvā dvidhāpathe ṭhitā aññamaññaṃ āliṅgitvā mittadhammānurakkhaṇatthaṃ katikaṃ kariṃsu sace mama putto jāyati tava dhītā vā tava putto mama dhītā vā tesaṃ āvāhavivāhaṃ karissāmāti. Tesu rajjaṃ kārentesu surucimahārājassa putto jāyi. Surucikumārotissa nāmaṃ kariṃsu. Brahmadattassa dhītā jāyi. Sumedhātissā nāmaṃ kariṃsu. Surucikumāro vayappatto takkasilāyaṃ gantvā sippaṃ uggahetvā āgacchi. Atha naṃ pitā rajje abhisiñcitukāmo ahosi sahāyassa kirame bārāṇasīrañño dhītā atthi tamevassa aggamahesiṃ karissāmīti tassā Atthāya bahupaṇṇākāraṃ datvā amacce pesesi. Tesaṃ anāgatakāleyeva bārāṇasīrājā deviṃ pucchi bhadde mātugāmassa kiṃ atirekaṃ dukkhanti. Sapattirosaṃ dukkhaṃ devāti. Tenahi bhadde amhākaṃ dhītaraṃ sumedhādeviṃ tamhā dukkhā mocetvā yo etaṃ ekikameva gaṇhissati tassa dassāmāti āha. So tehi amaccehi āgantvā tassā nāme gahite tātā kāmaṃ mayā pubbe mayhaṃ sahāyassa paṭiññā kāritā imaṃ pana mayaṃ na itthīghaṭāya antare pakkhipitukāmā yo etaṃ ekikameva gaṇhissati tassa dātukāmamhāti āha. Te rañño santikaṃ pahiṇiṃsu. Rājā amhākaṃ rajjaṃ mahantaṃ sattayojanikaṃ mithilanagaraṃ tīṇi yojanasatāni rajjaparicchedo heṭṭhimantena soḷasa itthīsahassāni laddhuṃ vaṭṭatīti vatvā nārocesi. Surucikumāro pana sumedhāya rūpasampadaṃ sutvā savanasaṃsaggena bajjhitvā ahantaṃ ekikameva gaṇhissāmi na mayhaṃ itthīghaṭāya attho tameva ānetūti mātāpitūnaṃ pesesi. Te tassa manaṃ abhinditvā bahudhanaṃ pesetvā mahantena parivārena taṃ ānetvā kumārassa aggamahesiṃ katvā ekato abhisiñciṃsu. So surucimahārājānāma hutvā dhammena rajjaṃ kārento tāya saddhiṃ piyasaṃvāsaṃ vasi. Sā pana dasa vassasahassāni tassa gehe vasantī neva puttaṃ vā dhītaraṃ vā alattha. Atha nāgarā sannipatitvā rājaṅgaṇe upakkositvā kimetanti vutte rañño doso natthi vaṃsānupālako pana vo putto na vijjati tumhākaṃ ekā devī rājakulannāma heṭṭhimantena soḷasahi Itthīsahassehi bhavitabbaṃ itthīghaṭaṃ gaṇha deva tāsu ekā puññavatī puttaṃ labhissatīti vatvā tātā kiṃ kathetha ahaṃ aññaṃ na gaṇhissāmīti paṭiññaṃ datvā mayā esā ānītā na sakkā musāvādaṃ kātuṃ na mayhaṃ itthīghaṭāya atthoti raññā paṭikkhittā pakkamiṃsu. Sumedhā taṃ kathaṃ sutvā rājā tāva saccavāditāya aññā itthiyo na āneti ahameva panassa ānessāmīti rañño mātusadisabhariyaṭṭhāne ṭhatvā attano ruciyā khattiyakaññānaṃ sahassaṃ amaccakaññānaṃ sahassaṃ seṭṭhikaññānaṃ sahassaṃ sabbasamayanāṭakitthīnaṃ sahassanti cattāri itthīsahassāni ānesi. Tāpi dasa vassasahassāni rājakule vasitvā neva puttaṃ na dhītaraṃ labhiṃsu. Teneva upāyena aparānipi tikkhattuṃ cattāri sahassāni ānesi. Tāpi neva puttaṃ na dhītaraṃ labhiṃsu. Ettāvatā soḷasa itthīsahassāni ahesuṃ. Cattāḷīsa vassasahassāni atikkamiṃsu. Tāni tāya ekikāya vutthehi dasahi saddhiṃ paññāsa vassasahassāni honti. Atha nāgarā sannipatitvā puna upakkositvā kimetanti vutte deva tumhākaṃ deviyo puttaṃ paṭṭhetuṃāṇāpethāti vadiṃsu. Rājā sādhūti sampaṭicchitvā tumhe puttaṃ paṭṭhethāti āha. Tā tato paṭṭhāya puttaṃ paṭṭhayamānā nānādevānaṃ namassanti nānāvattāni paricaranti. Putto nuppajjateva. Atha rājā sumedhaṃ āha bhadde puttaṃ paṭṭhehīti. Sā sādhūti paṇṇarasiyaṃ uposathaṃ samādāya sirigabbhe sīlāni āvajjamānā kappiyamañce nisīdi. Sesā ajavattagovattā hutvā uyyānaṃ agamaṃsu. Sumedhāya sīlatejena sakkassa bhavanaṃ kampi. Sakko āvajjetvā sumedhā puttaṃ paṭṭheti puttamassā dassāmi na kho pana sakkā yaṃ vā taṃ vā dātuṃ anucchavikamassā puttaṃ upadhāressāmīti upadhārento naḷakāradevaputtaṃ passi. So hi puññasampanno satto purimattabhāve bārāṇasiyaṃ vasanto vapakāle khettaṃ gacchanto ekaṃ paccekabuddhaṃ disvā dāsakammakare vapathāti pahiṇi sayaṃ nivattitvā paccekabuddhaṃ gehaṃ netvā bhojetvā puna gaṅgātīre ānetvā puttena saddhiṃ ekatova hutvā udumbarabhittipādaṃ naḷabhittikaṃ paṇṇasālaṃ katvā dvāraṃ yojetvā caṅkamaṃ katvā paccekabuddhaṃ tattheva temāsaṃ vasāpetvā vutthavassaṃ dve pitāputtā ticīvarena acchādetvā uyyojayiṃsu. Eteneva niyāmena satta paccekabuddhe tāya paṇṇasālāya vasāpetvā cīvarāni acchādayiṃsu. Dve pitāputtā naḷakārā hutvā gaṅgātīre veḷuṃ uddharantā paccekabuddhaṃ disvā evamakaṃsūtipi vadantiyeva. Te kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattitvā chasu kāmesu anulomapaṭilomavasena mahantaṃ devissariyaṃ anubhavantā vicaranti. Te tato cavitvā uparidevaloke nibbattitukāmā. Sakko tathābhāvaṃ ñatvā tesu ekassa vimānadvāraṃ gantvā taṃ āgantvā vanditvā ṭhitaṃ āha mārisa tayā manussalokaṃ gantuṃ vaṭṭatīti. Mahārāja manussaloko jeguccho paṭikūlo tattha ṭhitā dānādīni puññāni katvā devalokaṃ paṭṭhenti tattha gantvā kiṃ Karissāmīti. Mārisa devaloke paribhuñjitabbadibbasampattiṃ manussaloke paribhuñjissasi pañcavīsatiyojanubbedhe navayojanāyāme aṭṭhayojanavitthāre ratanapāsāde vasissasi adhivāsehīti. So adhivāsesi. Sakko tassa paṭiññaṃ gahetvā isivesena rājuyyānaṃ gantvā tāsaṃ itthīnaṃ upari ākāse caṅkamanto attānaṃ dassetvā kassā puttavaraṃ demi kā puttavaraṃ gaṇhissatīti āha. Bhante mayhaṃ dehi mayhaṃ dehīti itthīsahassāni hatthe ukkhipiṃsu. Tato sakko āha ahaṃ sīlavatīnaṃ puttaṃ dammi tumhākaṃ kiṃ sīlaṃ ko ācāroti. Tā ukkhittahatthe sammiñjitvā sace sīlavatiyā dātukāmo sumedhāya santikaṃ gacchāhīti vadiṃsu. So ākāseneva gantvā tassā pāsādadvāre sīhapañjare aṭṭhāsi. Athassā tā itthiyo ārocayiṃsu etha devi eko devarājā tumhākaṃ puttavaraṃ dassāmīti ākāsenāgantvā sīhapañjare ṭhitoti. Sā garuparihārena gantvā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā saccaṃ kira bhante tumhe sīlavatiyā puttavaraṃ dethāti āha. Āma devīti. Tenahi mayhaṃ dethāti. Kiṃ pana te sīlaṃ kathehi sace me ruccati dassāmi puttavaranti. Sā tassa vacanaṃ sutvā tenahi suṇāthāti vatvā attano sīlaguṇaṃ kathentī paṇṇarasa gāthā abhāsi
mahesī rucino bhariyā ānītā paṭhamaṃ ahaṃ
dasa vassasahassāni yaṃ maṃ suruci ānayi.
Sāhaṃ brāhmaṇa rājānaṃ vedehaṃ mithilaggahaṃ
nābhijānāmi kāyena vācāya uda cetasā
suruciṃ atimaññittha āvī vā yadi vā raho.
Etena saccavajjena putto uppajjataṃ ise
musā me bhaṇamānāya muddhā me phalatu sattadhā.
Bhattu manāpā sassu piyā mātā pitā ca sassuro
te maṃ brāhme vinetāro yāva laddhuṃ sujīvitaṃ.
Sāhaṃ ahiṃsāratinī kāmasā dhammacārinī
sakkaccaṃ te upaṭṭhāsiṃ rattindivamatanditā.
Etena saccavajjena putto uppajjataṃ ise
musā me bhaṇamānāya muddhā me phalatu sattadhā.
Soḷasitthīsahassāni sahabhariyāni brāhmaṇa
tāsu issā vā kodho vā nāhu mayhaṃ kudācanaṃ
hitena tāsaṃ nandāmi na ca me kāci appiyā
attānaṃvānukampāmi sadā sabbā sapattiyo.
Etena saccavajjena putto uppajjataṃ ise
musā me bhaṇamānāya muddhā me phalatu sattadhā.
Dāse kammakare pose ye caññe anujīvino
posemi saha dhammena sadā pamuditindriyā.
Etena saccavajjena putto uppajjataṃ ise
musā me bhaṇamānāya muddhā me phalatu sattadhā.
Samaṇe brāhmaṇe cāpi aññe vāpi vaṇibbake
tappemi annapānena sadā payatapāṇinī.
Etena saccavajjena putto uppajjataṃ ise
musā me bhaṇamānāya muddhā me phalatu sattadhā.
Cātuddasiṃ pañcadasiṃ yā ca pakkhassa aṭṭhamiṃ
pārihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāhitaṃ
uposathaṃ upavasāmi sadā sīlesu saṃvutā.
Etena saccavajjena putto uppajjataṃ ise
musā me bhaṇamānāya muddhā me phalatu sattadhāti.
Tattha mahesīti aggamahesī. Rucinoti surucissa rañño. Paṭhamanti soḷasannaṃ itthīsahassānaṃ sabbapaṭhamaṃ. Yaṃ manti yasmiṃ kāle sukhasaṃvāsāya maṃ suruci ānayi tato paṭṭhāya ahaṃ dasa vassasahassāni ekikāva imasmiṃ gehe vasiṃ. Atimaññitthāti muhuttampi sammukhā vā parammukhā vā atikkamitvā maññinti na abhijānāmi na sarāmi. Iseti taṃ ālapati. Te manti sassuro ca sassu cāti te ubhopi maṃ. Vinetāroti tehi vinītamhi te mama yāva jīviṃsu tāva ovādamadaṃsu. Ahiṃsāratinīti ahiṃsāsaṅkhātāya aratiyā samannāgatā mayā hi kuṇṭhakipillikādi koci na hiṃsitapubbo. Kāmasāti ekanteneva. Dhammacārinīti dasakusalakammapathesu pūremi. Upaṭṭhāsinti pādaparikammādīni kiccāni karontī upaṭṭhahiṃ. Sahabhariyānīti mayā saha ekasāmikassa bhariyābhūtāni. Nāhūti kilesaṃ Nissāya issādhammo vā kodhadhammo vā mayhaṃ na bhūtapubbo. Hitenāti yaṃ tāsaṃ hitaṃ teneva nandāmi ure puttadhītaroviya tā disvā tussāmi. Kācīti tāsu ekāpi mayhaṃ appiyānāma natthi sabbāpi dayātāyeva. Anukampāmīti muducittena tāni sabbāni soḷasasahassānipi attānaṃviya anukampāmi. Sahadhammenāti yena kāraṇena yo yaṃ kātuṃ sakkoti sā taṃ tasmiṃ kamme payojemīti attho. Pamuditindriyāti pesentī niccaṃ pamuditindriyāva hutvā pesemi are duṭṭhadāsi idaṃnāma karohīti evaṃ kujjhitvā na me koci katthaci pesitapubbo. Payatapāṇinīti dhotahatthā pasāritahatthāva hutvā. Pārihāriyapakkhañcāti pañcamī aṭṭhamī cātuddasī paṇṇarasīti paccuggamanānuggamanavasena cattāro divasā. Sadāti niccakālaṃ pañcasu sīlesu saṃvutā tehi pihitagopitattabhāvā homīti.
Evaṃ tassā gāthāsatenapi gāthāsahassenapi vaṇṇiyamānānaṃ guṇānaṃ pamāṇannāma natthi. Tāya paṇṇarasahi gāthāhi attano guṇaṃ vaṇṇitakāleyeva sakko attano bahukaraṇīyatāya tassā kathaṃ avacchinditvā abbhūtāyeva te guṇāti taṃ pasaṃsanto gāthadvayamāha
sabbeva te dhammaguṇā rājaputti yasassini
saṃvijjanti tayi bhadde ye tvaṃ kittesi attani.
Khattiyo jāti sampanno abhijāto yasassimā
dhammarājā videhānaṃ putto uppajjate tavāti.
Tattha dhammaguṇāti sabhāvaguṇā bhūtaguṇā. Saṃvijjantīti ye tayā vuttā te sabbeva tayi upasampajjantīti. Abhijātoti ubhato suddhajāto. Yasassimāti yasasampannena parivārasampannena samannāgato. Uppajjateti evarūpo putto tava uppajjissati mā cintayīti.
Sā tassa vacanaṃ sutvā somanassajātā taṃ pucchantī dve gāthā abhāsi
rumhi rajojalladharo aghe vehāyasaṇṭhito
manuññaṃ bhāsasī vācaṃ yaṃ mayhaṃ hadayaṅgamaṃ.
Devatā nusi saggamhā isi vāpi mahiddhiko
kosi vā tvaṃ anuppatto attānaṃ me pavedayāti.
Tattha rumhīti anañjitakkhāmaṇḍito sakko āgacchanto ramaṇīyena tāpasavesena āgato pabbajitavesena āgatattā pana sā evamāha. Agheti appaṭighe ṭhāne. Yaṃ mayhanti yaṃ etaṃ mayhaṃ manuññaṃ vācaṃ bhāsasi taṃ bhāsamāno tvaṃ devatā nusi saggamhā idhāgato isi vāpi mahiddhiko sakkādīsu ko vā tvaṃ asi idhānuppatto. Attānaṃ me pavedayāti yathābhūtaṃ kathehīti vadati.
Sakko tassā kathento cha gāthā abhāsi
yaṃ devasaṅghā vadanti sudhammāya samāgatā
sohamasmi sahassakkho āgatosmi tvantike.
Itthiyo jīvalokasmiṃ yā honti samacārinī
medhāvinī sīlavatī sassudevā patibbatā.
Tādisāya sumedhāya sucikammāya nāriyā
devā dassanamāyanti mānusiyā amānusā.
Tvaṃ bhadde suciṇṇena pubbe sucaritena vā
idha rājakule jātā sabbakāmasamiddhinī.
Ayaṃ ca te rājaputti ubhayattha kaṭaggaho
devalokūpapattī ca kitti ca idha jīvite
cīraṃ sumedhe sukhinī dhammamattani pālaya
esāhaṃ tidivaṃ yāmi piyaṃ me tava dassananti.
Tattha sahassakkhoti atthaṃ purisassa sahassehi cintitaṃ taṃ muhuttadassanavasena sahassakkhoti. Itthiyoti itthī samacārinī tīhi dvārehi samacariyāya samannāgatā. Tādisāyāti tathārūpāya. Sumedhāyāti supaññāya. Ubhayattha kaṭaggahoti ayaṃ tava imasmiṃ ca attabhāve anāgate ca jayaggaho tesu idhalokaparalokesu anāgate devalokūpapatti ca idha jīvite pavattamāne kitti cāti ayaṃ ubhayattha kaṭaggahonāma. Dhammanti evaṃ sabhāvaguṇaṃ ciraṃ attani pālaya. Esāhanti eso ahaṃ. Piyaṃ meti mayhaṃ tava dassanaṃ piyadassanaṃ.
Devaloke pana me kiccakaraṇīyaṃ atthi tasmā gacchāmi tvaṃ appamattā hohīti tassā ovādaṃ datvā pakkāmi. Naḷakāro pana paccūsakāleyeva cavitvā tassā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā rañño ārocesi. Rājā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyi. Mahāpanādotissa nāmaṃ kariṃsu. Ubhayaraṭṭhavāsino sāmi puttassa no khīramūlanti ekekaṃ kahāpaṇaṃ rājaṅgaṇe khipiṃsu. Mahārāsi ahosi. Raññā paṭikkhittāpi sāmi puttassa no vaḍḍhitakāle paribba yo bhavissatīti aggahetvā pakkamiṃsu. Kumāro mahāparivārena vaḍḍhitvā vayappatto soḷasavassakāle sabbasippesu nipphattiṃ pāpuṇi. Rājā puttassa vayaṃ oloketvā deviṃ āha bhadde puttaṃ me rajjābhisekakāle ramaṇīyamassa pāsādaṃ kāretvā abhisekaṃ kāressāmīti. Sā sādhūti sampaṭicchi. Rājā vatthuvijjācariye pakkosāpetvā tātā vaḍḍhakiṃ gahetvā amhākaṃ nivesanato avidūre puttassa me pāsādaṃ māpetha rajje naṃ abhisiñcissāmīti āha. Te sādhu devāti bhūmipadesaṃ vīmaṃsanti. Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dasseti. So taṃ kāraṇaṃ ñatvā vissukammaṃ āmantetvā gaccha tāta mahāpanādakumārassa āyāmena navayojanaṃ vitthārena aṭṭhayojanaṃ ubbedhena pañcavīsatiyojanaṃ ratanapāsādaṃ māpehīti pesesi. So vaḍḍhakīvesena vaḍḍhakīnaṃ santikaṃ gantvā tumhe pātarāsaṃ bhuñjitvā ethāti te pesetvā daṇḍakena bhūmiṃ pahari. Tāvadeva vuttappakāro sattabhūmiko pāsādo uṭṭhahi. Mahāpanādassa pāsādamaṅgalaṃ chattalābhābhisekamaṅgalaṃ āvāhamaṅgalanti tīṇi maṅgalāni ekakova ahesuṃ. Maṅgalaṭṭhāne ubhayaraṭṭhavāsino sannipatitvā Maṅgalachaṇena satta vassāni vītināmesuṃ. Neva te rājā uyyojesi. Tesaṃ vatthālaṅkārakhādanīyabhojanīyādi sabbaṃ rājakulasantakameva ahosi. Te sattasaṃvaccharassa accayena upakkositvā surucimahārājena kimetanti puṭṭhā mahārāja amhākaṃ maṅgalaṃ bhuñjantānaṃ satta vassāni gatāni kadā maṅgalassa pariyosānaṃ bhavissatīti āhaṃsu. Tato rājā puttena me ettakaṃ kālaṃ na hasitapubbaṃ yadā so hasissati tadā gacchathāti. Athassa mahājano bheriñcārāpetvā naṭe sannipātesi. Cha naṭasahassāni sannipatitvā satta koṭṭhāsā hutvā naccantā rājānaṃ hasāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Tassa hi dīgharattaṃ dibbanāṭakānaṃ diṭṭhattā tesaṃ naccaṃ amanuññaṃ ahosi. Tadā kaṇḍakaṇṇo ca paṇḍukaṇṇo cāti dve nāṭakajeṭṭhakā mayaṃ rājānaṃ hasāpessāmāti rājaṅgaṇe pavisiṃsu. Tesu kaṇḍakaṇṇo ca rājadvāre mahantaṃ atulaṃnāma ambaṃ māpetvā suttaguḷaṃ khipitvā tassa sākhāya laggāpetvā suttena atulambaṃ abhirūhi. Atulambo kira vessavaṇṇassa ambo. Athassa vessavaṇṇadāsā aṅgapaccaṅgāni chinditvā pātesuṃ. Sesanāṭakā tāni samodhānetvā udakena abhisiñciṃsu. So pupphapaṭaṃ nivāsetvā pārupitvā naccanto uṭṭhahi. Mahāpanādo taṃ disvā neva hasi. Paṇḍukaṇṇo rājaṅgaṇe dārucittakaṃ kāretvā attano parisāya saddhiṃ aggiṃ pāvisi. Tasmiṃ nibbatte dārucittakaṃ udakena abhiñciṃsu. So Sapariso pupphapaṭaṃ nivāsetvā pārupitvā naccanto uṭṭhahi. Taṃ disvā rājā neva hasi. Iti taṃ rājānaṃ hasāpetuṃ asakkontā manussā upaddūtā ahesuṃ. Sakko taṃ kāraṇaṃ ñatvā gaccha tāta mahāpanādaṃ hasāpetvā uṭṭhehīti devanaṭaṃ pesesi. So āgantvā rājaṅgaṇe ākāse ṭhatvā upaḍḍhaṅgaṃnāma dassesi ekova hattho ekova pādo eko akkhi ekā bhamukāpi naccati calati phandati sesaṃ niccalaṃ ahosi. Taṃ disvā mahāpanādo thokaṃ hasitaṃ akāsi. Mahājano pana hasanto hasaṃ saṇṭhāretuṃ satiṃ paccupaṭṭhāpetuṃ asakkonto aṅgāni visajjetvā rājaṅgaṇeyeva pati. Tasmiṃ kāle maṅgalaṃ niṭṭhitaṃ sesamettha panādonāma so rājā yassa yūpo suvaṇṇamayoti mahāpanādajātake vaṇṇetabbaṃ. Rājā mahāpanādo dānādīni puññāni katvā āyuhapariyosāne devalokameva gato.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi tadā mahāpanādo bhaddaji ahosi sumedhādevī visākhā vissukammo ānando sakko pana ahamevāti.
Surucijātakaṃ chaṭṭhaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗