ตัจฉกสูกรชาดก
ว่าด้วยหมูพร้อมใจกันสู้เสือ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๑๙๗๕ · บรรทัด ๗๖๕๘ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อเสด็จประทับ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภพระเถระแก่ ๒ รูป ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่ายเทสมานา วิจริมฺหา ดังนี้.
เล่ากันมาว่า พระเจ้ามหาโกศล ทรงประทานพระธิดาแก่พระเจ้าพิมพิสาร ได้ประทานกาสิกคามแก่พระธิดาเพื่อเป็นมูลค่าเครื่องสนานกาย. ครั้นพระเจ้าอชาตศัตรูปลงพระชนม์พระราชบิดาเสียแล้ว พระเจ้าปเสนทิก็ทรงชิงบ้านคืน. เมื่อพระราชาทั้ง ๒ พระองค์ ทรงรบกันเพื่อชิงบ้านนั้น คราวแรกพระเจ้าอชาตศัตรูทรงมีชัย. พระเจ้าโกศลทรงพ่ายแพ้ ตรัสถามพวกอำมาตย์ว่าเราจะใช้อุบายอะไรเล่าหนอ ถึงจะจับอชาตศัตรูได้ พวกอำมาตย์พากันกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช ธรรมดาว่าภิกษุทั้งหลายย่อมเป็นผู้ฉลาดในความคิดอ่าน ควรที่พระองค์จะส่งคนสอดแนมไปคอยกำหนดถ้อยคำของหมู่ภิกษุดูพระเจ้าข้า. พระราชาทรงรับรองว่าดี แล้วตรัสใช้ราชบุรุษไปด้วยพระดำรัสว่ามานี่ เจ้าทั้งหลาย พวกเจ้าจงพากันไปสู่พระวิหารซุ่มซ่อนตัวเสีย คอยกำหนดเอาถ้อยคำของพระคุณเจ้าทั้งหลายมาจงได้. ในพระเชตวันวิหารเล่า ก็มีพวกราชบุรุษบวชอยู่เป็นอันมาก. บรรดาท่านเหล่านั้นพระเถระแก่ ๒ รูป อยู่ที่บรรณศาลาท้ายพระวิหาร รูปหนึ่งนามว่า ธนุคคหติสสเถระ รูปหนึ่งชื่อว่ามันตทัตตเถระ. ท่านทั้ง ๒ หลับตลอดคืน ตื่นเมื่อย่ำรุ่ง ท่านธนุคคหติสสเถระก่อไฟให้ลุก กล่าวว่า พระคุณเจ้ามันตทัตตเถระผู้เจริญขอรับ. ท่านมันตทัตตเถระถามว่า อะไรกันขอรับ. กลับถามว่า คุณกำลังหลับหรือ. ตอบว่า ผมไม่หลับดอกต้องทำอะไรล่ะครับ. กล่าวว่า คุณขอรับ พระราชาปเสนทิโกศลองค์นี้ช่างโง่จริง ๆ ทรงทราบแต่จะเสวยกระยาหารประมาณ ๑ ถาดเท่านั้นเอง. ถามว่านั่นมันเรื่องอะไรกันเล่าคุณ. กล่าวว่า พระราชาพ่ายแพ้ศัตรูผู้เป็นเพียงตัวหนอนในพระอุทรของพระองค์ก็ว่าได้. ถามว่า ก็ควรจะทรงทำอย่างไรเล่าคุณ. ตอบว่า มันตทัตตเถระผู้เจริญ ธรรมดาว่าการรบมี ๓ ขบวน คือ สกฏพยุหะจักกพยุหะและปทุมพยุหะ ในขบวนรบทั้ง ๓ นั้น ต้องตั้งขบวนสกฏพยุหะจึงจะจับได้ แล้วแถลงต่อไปว่า ช่องเขาตรงโน้น ๆ เหมาะที่จะวางพลไว้ ๒ ข้าง (ล่อให้ตีเข้ามา) พอรู้ว่าเข้ามาภายในแล้ว ก็โห่ร้องก้องสนั่นล้อมไว้ กระทำให้อยู่ในกำมือแล้วก็จับเอา เหมือนจับปลาที่เข้าไซแล้วฉะนั้น. ผู้ที่พระราชาทรงใช้ไปสืบ ฟังถ้อยคำนั้นแล้ว พากันกราบทูลแด่พระราชา. พระราชาเสด็จไปด้วยกองทัพใหญ่ ทรงกระทำอย่างนั้น จับพระเจ้าอชาตศัตรูได้ทรงจองจำด้วยโซ่ตรวน กระทำให้หายเมาอำนาจเสีย ๒-๓ วัน ตรัสปลอบว่า ต่อไปอย่ากระทำอย่างนี้เลยนะ ทรงแก้จองจำแล้ว พระราชทานพระธิดาพระนามว่าวชิรกุมารีแก่ท้าวเธอ ทรงปลดปล่อยไปพร้อมด้วยราชบริพารเป็นอันมาก. เรื่องราวที่ว่าพระเจ้าโกศลทรงจับพระเจ้าอชาตศัตรูได้ด้วยการจัดแจงของพระธนุคคหติสสเถระโด่งดังไปในกลุ่มภิกษุ. พวกภิกษุพากันยกเรื่องนั้นแหละขึ้นสนทนาในธรรมสภา. พระศาสดาเสด็จมาตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อกี้พวกเธอกำลังสนทนากันด้วยเรื่องอะไร เมื่อพวกภิกษุพากันกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น ถึงในครั้งก่อนธนุคคหติสสเถระก็เป็นผู้ฉลาดในการจัดขบวนรบ แล้วทรงนำอดีตนิทานมาดังต่อไปนี้.
ในอดีตกาล ช่างไม้ผู้หนึ่งอยู่ ณ บ้านใกล้ประตูพระนครพาราณสีเข้าไปสู่ป่าเพื่อหาไม้ของตน พบลูกหมูตัวหนึ่งตกอยู่ในหลุม จึงนำมาเลี้ยงตั้งชื่อให้ว่า ตัจฉกสุกร. มันได้เป็นอุปการะแก่เขา เอาจะงอยปากพลิกไม้ให้ก็ได้ เอาเส้นบรรทัดพันจมูกลากไปให้ก็ได้ เอาปากคาบขวานสิ่วค้อนมาให้ก็ได้. มันพ่วงพีมีกำลังมาก มีร่างกายใหญ่. ฝ่ายช่างไม้เล่า รักมันเหมือนลูก คิดว่าเมื่อมันอยู่ที่นี่เรื่อยไป คงมีใครข่มเหงมันได้เป็นแน่ เลยปล่อยเสียในป่า. มันคิดว่า ในป่านี้เราไม่อาจอยู่ลำพังผู้เดียวได้ จำต้องเที่ยวค้นหาหมู่ญาติให้ได้แล้วอยู่มีหมู่ญาติแวดล้อม เที่ยวเสาะหาฝูงหมูไปในป่าชัฏ พบหมูเป็นอันมากแล้วดีใจ กล่าวคาถา ๓ คาถาว่า
ข้าพเจ้าเที่ยวแสวงหาหมู่ญาติใด ตามภูเขาและ ราวป่าทั้งหลาย ค้นหาหมู่ญาติมากมาย หมู่ญาตินั้น เราพบแล้ว รากไม้และผลไม้นี้ ก็มีมากมาย อนึ่ง ภักษาหารนี้ก็มิใช่น้อย ทั้งห้วยละหานนี้ก็น่ารื่นรมย์ คงเป็นที่อยู่สุขสบาย ข้าพเจ้าจักขออยู่กับญาติทั้งมวล ในที่นี้แหละ จักเป็นผู้ขวนขวายน้อย ไม่มีความระแวง ภัย ไม่มีความเศร้าโศก ไม่มีภัยแต่ที่ไหน ๆ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยเทสมานา ความว่า ข้าพเจ้าเที่ยวแสวงหาหมู่ญาติใด. บทว่า อนฺเวสํ ความว่า เที่ยวค้นหาตลอดกาลนานหนอ. บทว่า เตเม ตัดเป็น เต เม ญาติเหล่านั้นเราพบแล้ว. บทว่า ภิกฺโข ความว่า อนึ่ง ภักษาหารกล่าวคือ รากไม้และผลาผล นั้นนั่นแล. บทว่า อปฺโปสฺสุกฺโก ความว่า เป็นผู้มีความขวนขวายน้อย.
พวกสุกรได้ฟังคำของมันแล้ว พากันกล่าวคาถาที่ ๔ ว่า
ดูก่อนตัจฉะ เจ้าจงไปหาที่ซ่อนเร้นแห่งอื่นเถิด ในที่นี้ศัตรูของพวกเรามีอยู่ มันมาในที่นี้แล้วก็ฆ่าหมู่ แต่ล้วนตัวที่อ้วนพีเสีย.
บรรดาบทเหล่านั้น มันเรียกสุกรนั้นว่า ตัจฉะ. บทว่า วรํวรํ ความว่ามันฆ่าสุกรแต่ล้วนที่มีร่างกายอ้วนพีเสีย.
ต่อไปนี้พึงทราบคาถาที่ร้อยกรองไว้อย่างง่ายโดยนัยพระบาลีนั่นแล. ตัจฉกสุกรถามว่า ใครหนอเป็นศัตรูของพวกเราในที่นี้ ใครมา กำจัดญาติทั้งหลายผู้พร้อมเพรียงกัน ซึ่งยากที่จะกำจัด ได้ เราถามท่านแล้ว ขอท่านจงบอกความข้อนั้นแก่ เราเถิด. พวกหมู่ตอบว่า ดูก่อนตัจฉะ พญาเนื้อตัวหนึ่งลายพาดขึ้น เป็นเนื้อมีกำลังมีเขี้ยวเป็นอาวุธ มันมาในที่นี้แล้ว ก็
ฆ่าหมู่แต่ล้วนตัวที่อ้วนพีเสีย. ตัจฉกสุกรถามว่า
พวกเราไม่มีเขี้ยวหรือ กำลังกายไม่พรั่งพร้อม หรือ พวกเราทั้งหมดพร้อมใจกันแล้ว ก็จะจับมัน
ตัวเดียวเท่านั้นให้อยู่ในอำนาจได้. พวกหมูพากันกล่าวว่า
ดูก่อนตัจฉะ ท่านกล่าววาจาจับอกจับใจ เพราะหู แม้ตัวใดหนีไปเวลารบ พวกเราจักฆ่ามันเสีย ในภายหลัง.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โกนมฺหากํ ความว่า พอเราเห็นท่านคิดว่า พวกหมูเหล่านั้นมีเนื้อและโลหิตน้อย ชะรอยจะพึงมีภัยต่อพวกหมูเหล่านั้นเพราะฉะนั้น พวกท่านจงบอกเรา ใครหนอเป็นศัตรูแก่เราในที่นี้. บทว่า อุทฺธคฺคราชี ความว่า มาพร้อมกับพญาเนื้อลายพาดขึ้น พวกหมูกล่าวหมายเอาเสือโคร่งนั่นเอง. บทว่า โยปิ ความว่า ในบรรดาระหว่างพวกเราแม้ตัวเดียวหนีไป พวกเราจักฆ่าตัวนั้นในภายหลัง.
ตัจฉกสุกร การทำพวกหมูทั้งหมดให้มีใจเดียวกัน แล้วถามว่า เสือจักมาเวลาไหน. พวกหมูตอบว่า วันนี้ ตอนเช้าตรู่ มันมาจับไปตัวหนึ่งแล้วคงมาในวันพรุ่งนี้เช้าเป็นแน่. ตัจฉกสุกรนั้นฉลาดในการรบรู้ชัยภูมิว่า ตั้งในฐานนี้ไม่อาจชนะได้ เหตุนั้นจึงตรวจดูประเทศแห่งหนึ่ง ให้พวกหมูหากินเสียแต่กลางคืนทีเดียว พอถึงเวลาค่อนรุ่งกล่าวว่า อันขบวนรบมี ๓ อย่างด้วยอำนาจขบวนรบรูปเกวียนเป็นต้น แล้วจัดแจงขบวนรบแบบดอกปทุมตั้งพวกลูกหมูที่กำลังดื่มน้ำนมไว้ตรงกลาง วางแม่หมูเหล่านั้นล้อมไว้ คัดนางหมู่รุ่นกลางล้อมแม่หมูเหล่านั้น ระหว่างนางหมูเหล่านั้นวางลูกหมูหย่านมแล้วล้อมไว้ ระหว่างลูกหมูเหล่านั้นวางหมูรุ่น ๆ เขี้ยวตูม ๆ ระหว่างนั้นวางพวกหมูเขี้ยวใหญ่ ระหว่างนั้นวางหมูที่แก่ ๆ แล้วตั้งกองกำลังแบ่งเป็นพวก ๆพวกละ ๑๐ ตัว ๒๐ ตัว และ ๓๐ ตัว ไว้ในที่นั้น ๆ ให้ขุดหลุมหลุมหนึ่งสำหรับตน ขุดหลุมอีกหลุมหนึ่งเพื่อดักเสือ กระทำให้เป็นตะพักมีสัณฐานเหมือนกระด้ง ระหว่างหลุมทั้ง ๒ ให้กระทำตั่งสำหรับตนอยู่. ตัจฉกสุกรนั้นคุมพวกหมูสำหรับรบที่มีเรี่ยวแรงแข็งขัน เที่ยวปลุกใจฝูงหมูในที่นั้น ๆ. พอตัจฉกจัดการเรียบร้อย พอดีพระอาทิตย์ขึ้น. ทีนั้นพญาเสือโคร่งออกจากอาศรมบทของชฎิลโกง ยืนสะบัดกายอยู่ที่พื้นภูเขา. พวกหมูเห็นมันแล้วพากันบอกว่าเจ้าพ่อคุณเอ๋ย ไพรีของพวกเรามาแล้วละ. ตัจฉกสุกรบอกว่า พวกเจ้าอย่ากลัวมันทำอาการใด พวกเจ้าจงทำอาการนั้นเป็นปฏิปักษ์กันทุกอย่าง. เสือโคร่งสะบัดร่างกาย ย่อตัวลงหน่อยหนึ่ง ถ่ายปัสสาวะ พวกหมูเล่าก็กระทำอย่างนั้นบ้างเสือโคร่งมองดูพวกหมูแล้วคำรามเสียงดัง พวกหมูก็พากันกระทำอย่างนั้นบ้างเหมือนกัน. มันเห็นกริยาของพวกหมูนั้นคิดว่า หมูเหล่านี้ไม่เหมือนหมูก่อน ๆวันนี้พากันตั้งเป็นพวก ๆ เป็นศัตรูต่อเรา. เสนานายกของพวกมันที่เป็นผู้สั่งการคงจะมี วันนี้เราไม่ควรไปใกล้พวกมันเลย กลัวตายขึ้นมาหันกลับไปหาชฎิลโกง. ครั้นชฎิลโกงนั้นเห็นมันมาเปล่า ๆ จึงกล่าวคาถาที่ ๙ ว่า
ดูก่อนพญาเนื้อที่เก่งกล้า วันนี้เจ้าคงจะงดเว้น จากการฆ่าสัตว์ละซิหนอ ท่านให้อภัยในสัตว์ทั้งปวง เสียแล้วหรือ หรือเขี้ยวของท่านคงไม่มี เจ้ามาถึง กลางฝูงสุกรแล้วจึงซบเซาอยู่ดังคนกำพร้าฉะนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สงฺฆปฺปตฺโต ความว่า เจ้าได้อยู่ในหมู่แห่งสุกร ไม่ได้กินอาหารอะไร ๆ ย่อมซบเซาเหมือนคนกำพร้าฉะนั้น.
ครั้งนั้น เสือโคร่งกล่าวคาถาว่า
มิใช่ว่าเขี้ยวของข้าพเจ้าไม่มี กำลังกายของ ข้าพเจ้าก็มีอยู่พรั่งพร้อม แต่ข้าพเจ้าเห็นสุกรทั้งหลาย ที่เป็นญาติกันร่วมใจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เหตุฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงซบเซาแต่ผู้เดียวในป่า เมื่อก่อนสุกรเหล่านี้ พอข้าพเจ้าลืมตาแลดูเท่านั้น ต่างก็กลัวตายหาที่หลบซ่อนวิ่งกระเจิดกระเจิงไปตามทิศานุทิศ บัดนี้ พวกมัน มาประชุมพร้อมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ในภูมิภาคที่ พวกมันยืนอยู่นั้นข้าพเจ้าข่มพวกมันได้ยากในวันนี้ พวกมันคงมีขุนพล จึงพรักพร้อมกัน คงเป็นเสียง เดียวกัน คงร่วมมือร่วมใจกันเบียดเบียนข้าพเจ้า เพราะ เหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ปรารถนาสุกรเหล่านั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สมงฺคิ เอกโต ความว่า ผู้รวมใจกันเป็นอันหนึ่งอันเดียว. บทว่า อิมสฺสุทํ ความว่า แม้ในกาลก่อน พวกหมูเหล่านี้น่ะหรือ เพียงข้าพเจ้าลืมตาดูเท่านั้น ก็วิ่งกระเจิงไปทั่วทิศานุทิศ. บทว่า วิสุํ วิสุํ แปลว่า คนละแผนก. บทว่า ยตฺถ ิตา ความว่า มาประชุมกันอยู่ในภูมิภาคใด. บทว่า ปรินายกสมฺปนฺนา ความว่า พวกมันสมบูรณ์ด้วยขุนพล. บทว่า ตสฺมา เตสํ น ปฏฺเย ความว่า เพราะเหตุนั้นข้าพเจ้าจึงไม่ปรารถนาพวกนั้น.
ชฎิลโกงฟังคำนั้นแล้ว เมื่อจะยุให้มันเกิดความอาจหาญขึ้น จึงกล่าวคาถาว่า
พระอินทร์องค์เดียวเท่านั้น ยังเอาชนะอสูร ทั้งหลายได้ เหยี่ยวตัวเดียวเท่านั้น ย่อมข่มฆ่านก ทั้งหลายได้ เสือโคร่งตัวเดียวเหมือนกัน ไปถึง ท่ามกลางฝูงสุกรแล้ว ก็ย่อมฆ่าสุกรตัวพี ๆ ได้ เพราะ กำลังของมันเป็นเช่นนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มิคสงฺฆปฺปตฺโต ความว่า เสือโคร่งไปถึงฝูงเนื้อแล้ว ย่อมฆ่าตัวดี ๆ ได้. บทว่า พลญฺหิ ตาทิสํ ความว่าเพราะกำลังของมันเป็นเช่นนั้น.
ลำดับนั้น เสือโคร่งจึงกล่าวคาถากะเขาว่า
จะเป็นพระอินทร์ จะเป็นเหยี่ยว แม้จะเป็น เสือโคร่งผู้เป็นใหญ่กว่าเนื้อ ก็ทำญาติผู้พร้อมเพรียง กันมั่นคง ซึ่งเป็นเช่นกับเสือโคร่ง ไว้ในอำนาจไม่ได้ ทั้งนั้นแหละ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า พยคฺโฆ น ความว่า เสือโคร่ง ไม่กระทำฝูงสุกรที่กระทำอาการเป็นต้นว่า สะบัดร่างกาย เช่นกับเสือโคร่ง ไว้ในอำนาจได้ คือ ไม่สามารถให้เป็นไปในอำนาจของตนได้.
ชฎิลเมื่อจะปลุกมันให้อาจหาญอีก จึงได้กล่าว ๒ คาถาว่า
ฝูกงนกตัวน้อย ๆ มีชื่อว่า กุมภิลกะ เป็นนกมีพวก เที่ยวไปเป็นหมวดหมู่ ร่าเริงบันเทิงใน โผผินบินร่อน ไปเป็นกลุ่ม ๆ ก็เมื่อฝูงนกเหล่านั้นบินไป บรรดานก เหล่านั้น คงมีสักตัวหนึ่งที่แตกฝูงไป เหยี่ยวย่อม โฉบจับนกตัวนั้นได้ นี่เป็นคติของเสือโคร่งทั้งหลาย โดยแท้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กุมฺภิลกา ได้แก่ ฝูงนกตัวน้อย ๆ ซึ่งมีชื่ออย่างนั้น. บทว่า อุปฺปตนฺติ ได้แก่ ไปเที่ยวหากิน. บทว่า อุยฺยนฺติ จความว่า บินไปหากินทางอากาศ. บทว่า เอเกตฺถ อปสกฺกติ ความว่าในบรรดาฝูงนกเหล่านั้น มีตัวเดียวที่ล้าหลัง หรือก็บินแยกไปทางหนึ่ง. บทว่านิตาเลติ ความว่า เหยี่ยวย่อมโฉบเอาไปได้. บทว่า เวยฺยคฺฆิเยว สา คติความว่า คตินั้นชื่อว่าเป็นทำนองเดียวกับเสือโคร่ง เพราะเป็นคติของเสือโคร่งนั่นเอง คือ แม้เมื่อพวกเสือโคร่ง จะไปหาฝูงสัตว์ที่อยู่ร่วมกัน ก็มีคติทำนองนี้จึงได้ชื่อว่าเป็นคติของเสือโคร่งแท้ ๆ อันที่จริงทุก ๆ ตัว ไม่อาจจะบินไปโดยกลุ่มเดียวกันได้ดอก เหตุนั้น ในฝูงนั้นตัวใดบินไปตัวเดียวอย่างนี้ ก็จับเอาตัวนั้นไป.
ก็แลครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ปลุกใจเสือโคร่งว่า พญาเสือโคร่งเอ๋ยเจ้ามิได้รู้กำลังของตน อย่ากลัวเลยน่ะ คำรามแล้ววิ่งปรี่เข้าไปท่าเดียวเท่านั้นพวกสุกรที่คุมกันอยู่เป็นกลุ่มได้ไม่มีเลยละ มันได้กระทำอย่างนั้น.
พระศาสดา เมื่อทรงประกาศเนื้อความนั้นจึงตรัสว่า
เสือโคร่งเป็นสัตว์มีเขี้ยว ถูกชฎิลผู้หยาบช้า เห็นแก่อามิส ปลุกใจให้ฮึกเหิม สำคัญจะทำได้เหมือน เมื่อครั้งก่อน จึงวิ่งเข้าไปในฝูงสุกรที่มีเขี้ยว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทาฑิความว่า เสือโคร่งที่มีเขี้ยวเป็นอาวุธเอง โถมเข้าไปในฝูงสุกรที่มีเขี้ยวเป็นอาวุธดุจกัน. บทว่า ยถา ปุเรความว่า เพราะสำคัญเสียว่าเหมือนในครั้งก่อน ๆ.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๔๗๓–๔๘๓ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ปกิณณกนิบาตชาดก ๗๗ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๗๗ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
9. Tacchakasukarajātakaṃ.
Yadesamānā vicarimhāti idaṃ satthā jetavane viharanto dve mahallakatthere ārabbha kathesi.
Mahākosallo kira bimbisārassa dhītaraṃ dento dhītu nhānīyamūlatthāya kāsikagāmaṃ adāsi. Pasenadirājā ajātasattunā pitari mārite taṃ gāmaṃ acchindi. Tesu tassatthāya yujjhantesu paṭhamaṃ ajātasattussa jayo ahosi. Kosalarājā parājayaṃ patto amacce pucchi kena nukho upāyena ajātasattuṃ gaṇheyyāmāti. Mahārāja bhikkhūnāma mantakusalā honti cārapurise pesetvā bhikkhūnaṃ kathaṃ pariggaṇhituṃ vaṭṭatīti. Rājā sādhūti paṭisuṇitvā etha tumhe vihāraṃ gantvā paṭicchannā hutvā bhadantānaṃ kathaṃ pariggaṇhathāti purise payojesi. Jetavanepi bahū rājapurisā pabbajitā honti. Tesu dve mahallakattherā vihārapaccante paṇṇasālāya vasanti eko dhanuggahatissattheronāma eko mantadattattheronāma. Te sabbarattiṃ supitvā paccūsakāle pabujjhiṃsu. Tesu dhanuggahatissatthero aggiṃ jāletvā āha bhante mantadattattherāti. Kiṃ bhanteti. Niddāyatha tumheti. Na niddāyāma kiṃ kātabbanti. Bhante bālako vatāyaṃ pasenadikosalarājā pātīmattabhojanameva paribhuñjituṃ jānātīti. Atha kiṃ bhanteti. Attano kucchimhi pāṇakamattena ajātasattunā parājito rājāti. Kiṃ pana bhante kātuṃ vaṭṭatīti. Bhante Mantadattatthera yuddhaṃnāma sakaṭabyuhacakkabyuhapadumabyuhādivasena tividhaṃ tesu bhāgineyyaṃ ajātasattuṃ gaṇhantena sakaṭabyuhaṃ katvā gaṇhituṃ vaṭṭatīti asukaṃnāma asukaṃnāma pabbatkhaṇḍaṃ dvīsu passesu purise ṭhapetvā purato balaṃ dassetvā anto paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā naditvā vaggitvā kumine paviṭṭhamacchaṃviya antomuṭṭhiyaṃ katvā gahetuṃ sakkāti. Payojitapurisā taṃ kathaṃ sutvā gantvā rañño ārocesuṃ. Rājā mahatiyā senāya gantvā tathā katvā ajātasattuṃ gahetvā saṅkhalikabandhanena bandhitvā katipāhaṃ nimmadaṃ katvā puna evarūpaṃ mā karīti assāsetvā mocetvā dhītaraṃ vajirakumāriṃnāma tassa datvā mahantena parivārena visajjesi. Kosalaraññā dhanuggahatissattherassa saṃvidhānena ajātasattu gahitoti bhikkhūnaṃ antare kathā samuṭṭhahi. Dhammasabhāyaṃ tameva kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāyanāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepi dhanuggahatissatthero yuddhasaṃvidhāne chekoti vatvā atītaṃ āhari
atīte bārāṇasīnagarassa dvāragāmavāsī eko vaḍḍhakī attano dāruatthāya araññaṃ pavisitvā āvāṭe patitaṃ ekaṃ sukarapotakaṃ disvā ānetvā tacchakasukarotissa nāmaṃ katvā posesi. So tassa upakārako ahosi. Tuṇḍena rukkhaṃ parivattitvā deti nāsikāya veṭhetvā kāḷasuttaṃ kaḍḍhati mukhena ḍaṃsitvā vāsinikhādanamuggaraṃ āharati. So vuḍḍhipatto mahābalo mahāsarīro ahosi. Atha vaḍḍhakīpi tasmiṃ puttapemaṃ paccupaṭṭhapetvā imaṃ idheva vasantaṃ kocideva hiṃseyyāti araññe visajjesi. So cintesi ahaṃ imasmiṃ araññe ekakova vasituṃ na sakkhissāmi ñātake pariyesitvā tehi parivuto vasissāmīti. So vanaghaṭāya sukare pariyesanto bahū sukare disvā tusitvā tisso gāthā abhāsi
yadesamānā vicarimhā pabbatāni vanāni ca
anvesaṃ vipule ñātī teme adhigatā mayā.
Bahuṃ cidaṃ mūlaphalaṃ bhakkho cāyaṃ anappako
rammāpi girinadiyo phāsuvāso bhavissati.
Idhevāhaṃ vasissāmi saha sabbehi ñātībhi
appossukko nirāsaṅki asoko akutobhayoti.
Tattha yadesamānāti yaṃ ñātigaṇaṃ pariyesantā mayaṃ vicarimhā. Anvesanti ciraṃ vata anvesantopi cariṃ. Temeti te ime. Bhakkhoti sveva vanamūlaphalāphalasaṅkhāto bhakkho. Appossukkoti appossukko hutvā.
Sukarā tassa vacanaṃ sutvā catutthaṃ gāthamāhaṃsu
aññamhi leṇaṃ pariyesa sattu no idha vijjati
so taccha sukare hanati idhāgantvā varaṃvaranti.
Tattha tacchāti taṃ nāmena ālapati. Varaṃvaranti sukare hanati hananto thūlasarīraṃ varaṃ varaññeva hanati.
Ito paraṃ uttānasambandhagāthā pālinayeneva veditabbā
Konamhākaṃ idha sattu ko ñātī susamāgate
duppadhaṃse padhaṃseti taṃ me akkhāhi pucchito.
Uddhaggarājī migarājā balī dāḍhāvudho migo
so taccha sukare hanti idhāgantvā varaṃvaraṃ.
Na no dāḍhāni vijjanti balaṃ kāye samūhataṃ
sabbesamaggā hutvāna vasaṃ gāhāma ekakaṃ.
Hadayaṅgamaṃ kaṇṇasukhaṃ vācaṃ bhāsasi tacchaka
yopi yuddhe palāpetha taṃpi pacchā hanāmaseti.
Tattha konamhākanti ahaṃ tumhe disvāva ime sukrā appamaṃsalohitā bhayena tesaṃ bhavitabbanti cintayiṃ tasmā me ācikkhatha ko nu amhākaṃ idha sattu. Uddhaggarājīti uddhaggāhi sarīrarājīhi samannāgato byagghaṃ sandhāyevamāhaṃsu. Yopīti yo amhākaṃ antare ekopi palāyissati taṃ mayaṃ pacchā hanissāmāti.
Tacchakasukaro sabbe sukare ekacitte katvā pucchi kāya velāya byaggho āgamissatīti. Ajja pātova ekaṃ gahetvā gato sve pātova āgamissatīti. So yuddhakusalo imasmiṃ ṭhāne ṭhito na sakkā jetunti bhūmisīsaṃ jānāti tasmā ekaṃ padesaṃ sallakkhetvā rattimeva sukare gocaraṃ gāhāpetvā balavapaccūsato paṭṭhāya yuddhaṃnāma sakaṭabyuhādivasena tividhaṃ hotīti vatvā padumabyuhaṃ saṃvidahitvā majjhaṭṭhāne khīrapīte sukarapotake ṭhapesi te parivāretvā tesaṃ mātaro tā parivāretvā majjhimasukariyo tāsaṃ antarā Sukarapotake tesaṃ antarā makuladāḍhe taruṇasukare tesaṃ antarā mahādāḍhe tesaṃ antarā jiṇṇasukare tattha tattha dasavaggaṃ vīsativaggaṃ tiṃsavaggañca katvā balagumbaṃ ṭhapetvā attano atthāya ekaṃ āvāṭaṃ byagghassa patanatthāya ekaṃ suppasaṇṭhānaṃ pabbhārakaṃ katvā khaṇāpesi dvinnaṃ āvāṭānaṃ antare attano vasanatthāya pīṭhakaṃ kāresi. So thāmasampanne yodhasukare gahetvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sukare assāsento vicari. Tassevaṃ karontassa suriyo uggacchati. Atha byaggharājā kūṭajaṭilassa assamapadā nikkhamitvā pabbatatale aṭṭhāsi. Taṃ disvā sukarā āgato no bhadante verīti vadiṃsu. Mā bhāyatha yaṃ esa karoti taṃ sabbaṃ paṭipakkhā hutvā karothāti. Byaggho sarīraṃ vidhūnitvā salataṃ osakkantoviya passāvamakāsi. Sukarāpi tatheva kariṃsu. So tesaṃ kiriyaṃ disvā cintesi na imepubbasadisā ajja mayhaṃ paṭisattuno hutvā vaggavaggā ṭhitā saṃvidahako tesaṃ senānāyakopi atthi ajja mayā etesaṃ santikaṃ gantuṃ na vaṭṭatīti maraṇabhayabhīto nivattitvā kūṭajaṭilassa santikaṃ gato. Atha naṃ so tucchahatthaṃ disvā navamaṃ gāthamāha
pāṇātipātā virato nusajja
abhayaṃ nu te sabbabhūtesu dinnaṃ
dāḍhā nu te migaviriya na santi
yo saṅghappatto kapaṇovajjhāyasīti.
Tattha saṅghappattoti yo tvaṃ sukarasaṅghappatto hutvā kiñci gocaraṃ alabhitvā kapaṇoviya jhāyasīti.
Athassa byaggho tisso gāthā abhāsi
na me dāḍhā na vijjanti balaṃ kāye samūhataṃ
ñātī ca disvāna samaṅgi ekato
tasmājjhāyāmi vanamhi ekako.
Imassudaṃ yanti disādisaṃ pure
bhayadditā leṇagavesino puthū
tedāni saṅgamma vasanti ekato
yattha ṭhitā duppasahājja te mayā.
Parināyakasampannā sahitā ekavādino
te maṃ samaggā hiṃseyyuṃ tasmā tesaṃ na paṭṭhayeti.
Tattha samaṅgi ekatoti sahito hutvā ekato ṭhite. Imassudanti ime sudaṃ mayā akkhīni ummiletvā olokitamattāva pubbepi disodisaṃ gacchanti. Puthūti visuṃ visuṃ. Yattha ṭhitāti yasmiṃ bhūmibhāge ṭhitā. Parināyakasampannāti senānāyakasampannā. Tasmā nesaṃ na paṭṭhayeti tena kāraṇena etesaṃ na paṭṭhemi.
Taṃ sutvā kūṭajaṭilo tassa ussāhaṃ janento gāthamāha
ekova indo asure jināti
ekova seno hanti dije pasayha
Ekova byaggho migasaṅghapatto
varaṃvaraṃ hanti balañhi tādisanti.
Tattha migasaṅghapattoti migagaṇapatto hutvā varaṃvaraṃ migaṃ hanati. Balañhi tādisanti tādisaṃ tassa balaṃ.
Atha naṃ byaggho gāthamāha
naheva indo na seno napi byaggho migādhipo
samagge sahite ñātī byaggho na kurute vaseti.
Tattha byaggho nāti byagghasadise hutvā sarīravidhūnanādīni katvā ṭhite vase na kurute attano vase vattāpetuṃ na sakkotīti attho.
Puna jaṭilo ussāhento dve gāthā abhāsi
kumbhilikā sakuṇikā saṅghino gaṇacārino
sammodamānā ekajjhaṃ uppatanti uyyanti ca.
Tesaṃ bandhiyamānānaṃ ekettha apasakkati
tañca seno nitāleti veyyagghiyeva sā gatīti.
Tattha kumbhilikāti evannāmakā khuddakasakuṇā. Uppatantīti gocare carantā. Uyyanti cāti gocaraṃ gahetvā ākāsena gacchanti. Ekettha apasakkatīti ekova etesu osakkitvā vā ekapassena vā visuṃ gacchati. Nitāletīti paharitvā gaṇhati. Veyyagghiyeva sā gatīti byagghānameva sā gati veyyagghi byagghānaṃ samaggavāsaṃ gacchantānampi esā evarūpā gati byagghānaṃ gatiyevanāma hoti na hi sakkā sabbehi ekatova gantuṃ tasmā yo evaṃ tattha eko Gacchati taṃ gaṇhāti.
Evañca pana vatvā byaggharāja tvaṃ attano balaṃ na jānāsi mā bhāyi kevalaṃ naditvā pakkhandi ekatova gacchantānāma natthīti ussāhesi. So tathā akāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
ussāhito jaṭilena luddhenāmisacakkhunā
dāḍhi dāḍhīsu pakkhandi maññamāno yathā pureti.
Tattha dāḍhīti sayaṃ dāḍhāvudho itaresu dāḍhāvudhesu pakkhandi. Yathā pureti yaṃ pubbe maññati tatheva maññamāno.
So kira gantvā pabbatatale aṭṭhāsi. Sukarā punāgato sāmi coroti tacchakassa ārocesuṃ. So mā bhāyathāti te assāsetvā uṭṭhāya dvinnaṃ āvāṭānaṃ antare pīṭhakāya aṭṭhāsi. Byaggho vegaṃ janetvā tacchakasukaraṃ sandhāya pakkhandi. Tacchakasukaro parivattitvā pacchāmukho purimāvāṭe pati. Byaggho vegaṃ sandhāretuṃ asakkonto gantvā suppapabbhārāvāṭe patitvā puñjakato aṭṭhāsi. Tacchakasukaro vegena uṭṭhāya āvāṭā uttāretvā tassa antarasatthimhi dāḍhaṃ otāretvā yāva hadayā phāletvā gacchati. Maṃsaṃ khāditvā mukhena ḍaṃsitvā bahiāvāṭe pātetvā gaṇhatha maṃsanti āha. Paṭhamāgatā ekavārameva tuṇḍotāraṇamattaṃ labhiṃsu. Pacchā āgatā alabhitvā Byagghamaṃsaṃnāma kīdisanti vadiṃsu. Tacchakasukaro āvāṭā uttaritvā sukare oloketvā kiṃ nukho na tussathāti āha. Sāmi eko tāva byaggho gahito añño paneko dūsakabyaggho gahito añño paneko byagghanāyako atthīti. Konāmesoti. Byagghena ābhatābhataṃ maṃsaṃ khādako kūṭajaṭiloti. Tenahi etha gaṇhissāma nanti tehi saddhiṃ vegena pakkhandi. Jaṭilo byaggho cirāyatīti tassa āgamanamaggaṃ olokento bahū sukare āgacchante disvā ime byagghaṃ māretvā mama māraṇatthāya āgacchanti maññeti palāyitvā ekaṃ udumbararukkhaṃ abhirūhi. Sukarā etaṃ rukkhaṃ ārūḷhoti vadiṃsu. Kiṃ rukkhanti. Udumbararukkhanti. Tenahi mā cintayittha idāni naṃ gaṇhissāmāti taruṇasukare pakkositvā rukkhamūlato paṃsuṃ apabyūhāpesi sukarīhi mukhapūraṃ udakaṃ āharāpesi mahādāḍhasukarehi samantā mūlāni chindāpesi ekaṃ ujukaṃ otiṇṇamūlameva aṭṭhāsi tato sesasukare tumhe apethāti ossāretvā jaṇṇukehi patiṭṭhahitvā dāḍhena mūle pahari. Pharasunā pahataṃviya chinditvā taṃ rukkhaṃ parivattetvā kūṭajaṭilaṃ patitamattameva sampaṭicchitvā maṃsaṃ bhakkhesuṃ. Taṃ acchariyaṃ disvā rukkhadevatā gāthamāha
sādhu sambahulā ñātī api rukkhā araññajā
sukarehi samaggehi byaggho ekāyane hatoti.
Tattha ekāyane hatoti ekamaggasmiṃyeva hato.
Ubhinnaṃpi ca nesaṃ hatabhāvaṃ pakāsento satthā imaṃ gāthamāha
Brāhmaṇañceva bayagghañca ubho hantavāna sukarā
ānandino pamoditā mahānādamanādiṃsūti.
Puna tacchakasukaro pucchi aññepi vo amittā atthīti. Sukarā natthi sāmīti vatvā taṃ abhisiñcitvā rājānaṃ karissāmāti udakaṃ pariyesantā jaṭilassa pānīyasaṅkhaṃ disvā taṃ dakkhiṇāvaṭṭaṃ saṅkharatanaṃ pūretvā udakaṃ āharitvā tacchakasukaraṃ udumbaramūleyeva abhisiñciṃsu. Abhisekaudakaṃ abhisittaṃ sukariṃ tassa aggamahesiṃ kariṃsu. Tato paṭṭhāya udumbarabhaddapīṭhe nisīdāpetvā dakkhiṇāvaṭṭasaṅkhena abhisekakaraṇaṃ pavattaṃ.
Tampi atthaṃ pakāsento satthā osānagāthamāha
tesudumbaramūlasmiṃ sukarā susamāgatā
tacchakaṃ abhisiñciṃsu tvaṃ no rājāsi issaroti.
Tattha tesudumbaramūlasminti te sukarā sukāronipātamattaṃ. Udumbaramūlasminti udumbarassa mūle.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepi dhanuggahatisso yuddhasaṃvidhāne chekoti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā kūṭajaṭilo devadatto ahosi tacchakasukaro dhanuggahatisso rukkhadevatā pana ahamevāti.
Tacchakasukarajātakaṃ navamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๐
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗