มาตังคชาดก
ว่าด้วยอานุภาพของมาตังคฤาษี
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๐๓๓ · บรรทัด ๗๙๙๓ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๓
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภอุเทนราชวงศ์ ตรัสพระธรรมเทศนานี้มีคำเริ่มต้นว่า กุโต นุ อาคจฺฉสิ ทุมฺมวาสี ดังนี้.
ความพิสดารว่า ในกาลครั้งนั้น ท่านพระปิณโฑลภารทวาชะเหาะมาจากพระเชตวันมหาวิหารทางอากาศ ไปสู่พระราชอุทยานของพระเจ้าอุเทน ในเมืองโกสัมพี เพื่อพักผ่อนในเวลากลางวันโดยมาก. ได้ยินว่าในภพก่อน ๆ พระเถรเจ้าเคยเสวยราชย์ ครอบครองสมบัติมีบริวารเป็นอันมากในพระราชอุทยานนั้นตลอดกาลนาน. ด้วยบุรพจรรยาที่ได้เคยสั่งสมมา พระเถระจึงมักไปนั่งพักผ่อนกลางวันในพระราชอุทยานนั้นเสมอมา ในกาลเวลาล่วงไป ด้วยสุขอันเกิดแต่ผลสมาบัติโดยมาก วันหนึ่ง เมื่อพระเถระไปนั่งพักผ่อนอยู่ที่โคนต้นรังอันมีดอกบานสะพรั่งดี ในพระราชอุทยานนั้น พระเจ้าอุเทนทรงพระดำริว่า เราจักดื่มน้ำจัณฑ์ฉลองใหญ่ แล้วเล่นอุยยานกีฬา ตลอด๗ วัน แล้วจึงเสด็จไปยังพระราชอุทยาน พร้อมด้วยราชบริพารเป็นอันมากทรงซบพระเศียรลงบนตักของนางสนมคนหนึ่ง บนแท่นมงคลศิลาอาสน์ แล้วทรงนิทราหลับสนิท เพราะความเมามายในการเสวยน้ำจัณฑ์ เหล่านางสนมที่นั่งขับกล่อม ต่างวางเครื่องดุริยางคดนตรีไว้แล้ว เข้าไปสู่พระราชอุทยานกำลังเลือกเก็บดอกไม้ และผลไม้เป็นต้นอยู่ เห็นพระเถระแล้ว พากันไปกราบไหว้แล้วนั่งอยู่. พระเถระจึงนั่งแสดงธรรมกถาแก่หญิงเหล่านั้น. ฝ่ายนางสนม ที่นั่งให้พระเจ้าอุเทนหนุนตัก จึงสั่นพระเพลาให้กระเทือน เตือนพระราชาให้ตื่นบรรทม เมื่อพระองค์ตรัสถามว่า หญิงถ่อยเหล่านั้นไปไหนกันหมด ? จึงกราบทูลว่า หญิงเหล่านั้นไปนั่งล้อมสมณะรูปหนึ่งอยู่. ท้าวเธอสดับดังนั้น ก็ทรงพระพิโรธ เสด็จไปด่า บริภาษพระเถระ แล้วตรัสว่า เอาเถิดเราจักให้มดแดงรุมต่อยสมณะรูปนี้ แล้วตรัสสั่งให้เอารังมดแดง มาแกล้งทำให้กระจายลงที่ร่างกายพระเถระ ด้วยอำนาจแห่งความพิโรธ. พระเถระเหาะขึ้นไปยืนในอากาศ ให้โอวาทพระราชา แล้วเหาะลอยไปลงตรงประตูพระคันธกุฏีที่พระเขตวันนั่นเอง เมื่อพระตถาคตเจ้าตรัสถามว่า เธอมาจากไหนจึงกราบทูลเนื้อความนั้นให้ทรงทราบ. พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนภารทวาชะ พระเจ้าอุเทนเบียดเบียนบรรพชิตทั้งหลาย แต่ในชาตินี้เท่านั้นก็หามิได้ แม้ในชาติก่อนก็เบียดเบียนมาแล้วเหมือนกัน พระปิณโฑลภารทวาชะทูลอาราธนา จึงทรงนำอดีตนิทานมาแสดงดังต่อไปนี้.
ในอดีตกาลเมื่อพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติ ณ พระนครพาราณสี พระมหาสัตว์บังเกิดในกำเนิดตระกูลคนจัณฑาลภายนอกพระนคร. มารดาบิดาขนานนามเขาว่า มาตังคมาณพ. ในเวลาต่อมามาตังคมาณพ เจริญวัยแล้ว ได้มีนามปรากฏว่ามาตังคบัณฑิต. ในกาลนั้นธิดาเศรษฐีในเมืองพาราณสี ชื่อ ทิฏฐมังคลิกา เมื่อถึงวาระเดือนหนึ่ง หรือกึ่งเดือน ก็พร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก จะไปยังอุทยานเพื่อเล่นสนุกสนานกัน. อยู่มาวันหนึ่ง พระมหาสัตว์มาตังคบัณฑิต เดินทางเข้าไปยังพระนครด้วยกิจธุระบางประการ ได้เห็นนางทิฎฐมังคลิกา ระหว่างประตู จึงหลบไปยืนแอบอยู่ ณ เอกเทศหนึ่ง. นางทิฏฐมังคลิกา มองดูตามช่องม่าน เห็นพระโพธิสัตว์จึงถามว่า นั่นเป็นใคร ? เมื่อบริวารชนตอบว่า ข้าแต่แม่เจ้าผู้นั้นเป็นคนจัณฑาล จึงคิดว่า เราเห็นคนที่ไม่สมควรจะเห็นแล้วหนอ ดังนี้แล้ว จึงล้างตาด้วยน้ำหอม กลับแค่นั้น. ส่วนมหาชนที่ออกไปกับธิดาของท่านเศรษฐี บริภาษว่า เฮ้ยไอ้คนจัณฑาลชาติชั่ว เพราะอาศัยเจ้าแท้ ๆ วันนี้พวกเราจึงไม่ได้ลิ้มสุราและกับแกล้มที่ไม่ต้องซื้อหา อันความโกรธครอบงำแล้ว จึงรุมซ้อมมาตังคบัณฑิต ด้วยมือและเท้า จนถึงสลบแล้วหลีกไป. มาตังคบัณฑิตสลบไปชั่วครู่ กลับฟื้นขึ้นรู้ตัว คิดว่า บริวารชนของนางทิฏฐมังคลิกา โบยตีเราผู้ไม่มีความผิด โดยหาเหตุมิได้ เราได้นางทิฏฐมังคลิกาเป็นภรรยาแล้วนั่นแหละ. จึงจะยอมลุกขึ้น ถ้าไม่ได้จักไม่ยอมลุกขึ้นเลยครั้นตั้งใจดังนี้แล้ว จึงเดินไปนอนที่ประตูเรือนบิดาของนางทิฏฐมังคลิกานั้น. เมื่อเศรษฐีผู้บิดาของนางทิฎฐมังคลิกา มาถามว่า เพราะเหตุไร เจ้าจึงมานอนที่นี่ ? มาตังคบัณฑิตจึงตอบว่า เหตุอย่างอื่นไม่มี แต่ข้าพเจ้าต้องการนางทิฏฐมังคลิกาเป็นภรรยา. ล่วงมาได้วันหนึ่ง เศรษฐีนั้นก็มาถามอีก พระโพธิสัตว์ก็ตอบยืนยันอยู่อย่างนั้น จนล่วงมาถึงวันที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ ที่ ๕ และที่ ๖ พระโพธิสัตว์ก็ยังคงนอนและตอบยืนยันอย่างนั้น. ธรรมดาว่าการอธิษฐานของพระโพธิสัตว์ทั้งหลายย่อมสำเร็จ เพราะเหตุนั้น เมื่อครบ ๗ วันคนทั้งหลายมีท่านเศรษฐีเป็นต้น จึงนำนางทิฏฐมังคลิกามามอบให้มาตังคบัณฑิต. ลำดับนั้น นางทิฏฐมังคลิกา กล่าวกะมาตังคบัณฑิตว่า ข้าแต่ท่านผู้เป็นสามี เชิญท่านลุกขึ้นเถิด เราจะไปเรือนของท่าน. มาตังคบัณฑิตจึงกล่าวว่า นางผู้เจริญ เราถูกบริวารชนของเจ้าโบยตีเสียยับเยิน จนทุพลภาพเจ้าจงยกเราขึ้นหลังแล้วพาไปเถิด. นางก็ทำตามสั่ง เมื่อชาวพระนครกำลังมองดูอยู่นั่นแล ก็พามาตังคบัณฑิตออกจากพระนครไปสู่จัณฑาลคาม.
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ มิได้ล่วงเกินนางให้ผิดประเพณีแห่งเผ่าพันธุ์วรรณะ ให้นางพักอยู่ในเรือนสอง-สามวัน แล้วคิดว่า เมื่อตัวเราจักกระทำให้นางถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภยศ จำต้องบวชเสียก่อน จึงจักสามารถกระทำได้นอกจากนี้แล้วไม่มีทาง. ลำดับนั้น พระมหาสัตว์จึงเรียกนางมากล่าวว่าดูก่อนนางผู้เจริญ เมื่อเรายังไม่ได้นำอะไร ๆ ออกมาจากป่า การครองชีพของเราทั้งสองย่อมเป็นไปไม่ได้ เจ้าอย่ากระสันวุ่นวายไปจนกว่าเราจะกลับมาเราจักเข้าไปสู่ป่าดังนี้แล้ว กล่าวเตือนบริวารว่า แม้พวกเจ้าผู้อยู่เฝ้าเรือนก็อย่าละเลย ช่วยดูนางผู้เป็นภรรยาของเราด้วย ดังนี้ แล้วก็เข้าไปสู่ป่าบรรพชาเพศเป็นสมณะ มิได้ประมาทมัวเมา บำเพ็ญสมาบัติ ๘ และอภิญญา ๕ ให้เกิดขึ้นในวันที่ ๗ คิดว่า บัดนี้เราจักสามารถเป็นที่พึ่ง แก่นางทิฏฐมังคลิกาได้จึงเหาะมาด้วยฤทธิ์ไปลงตรงประตูจัณฑาลคาม แล้วได้เดินไปสู่ประตูเรือนของนางทิฏฐมังคลิกา. นางได้ยินข่าวการมาของมาตังคบัณฑิตแล้วจึงออกจากเรือนแล้วร้องไห้คร่ำครวญว่า ข้าแต่ท่านผู้เป็นสามี เหตุไฉนท่านจึงไปบวช ทิ้งฉันไว้ไร้ที่พึ่งเล่า. ลำดับนั้น มาตังคดาบสจึงปลอบโยนนางว่า ดูก่อนน้องนางผู้เจริญ เจ้าอย่าเสียใจไปเลย คราวนี้เราจักกระทำให้เจ้ามียศใหญ่ยิ่งกว่ายศที่มีอยู่เก่าของเจ้า ก็แต่ว่า เจ้าจักสามารถประกาศแม้ข้อความเพียงเท่านี้ ในท่ามกลางบริษัทได้ไหมว่า มาตังคบัณฑิตไม่ใช่สามีของเรา ท้าวมหาพรหมเป็นสามีของเรา ดังนี้. นางรับคำว่า ข้าแต่ท่านผู้เป็นสามี ดิฉันสามารถประกาศได้. มาตังคดาบสจึงกล่าวว่า คราวนี้ถ้ามีผู้ถามว่า สามีของเธอไปไหน? ก็จงตอบว่า ไปพรหมโลก เมื่อเขาถามว่าเมื่อไรจักมา จงบอกเขาว่า นับแต่วันนี้ไปอีก ๗ วัน ท้าวมหาพรหมผู้เป็นสามีของเราจักแหวกพระจันทร์มาในวันเพ็ญ. ครั้นมหาสัตว์เจ้ากล่าวกะนางอย่างนี้แล้ว ก็เหาะกลับไปสู่หิมวันตประเทศทันที ฝ่ายนางทิฏฐมังคลิกาก็เที่ยวไปยืนประกาศข้อความตามที่พระโพธิสัตว์สั่งไว้ ในที่ทุกหนทุกแห่งท่ามกลางมหาชน ในพระนครพาราณสี. มหาชนชาวพาราณสีพากันเชื่อว่า ท้าวมหาพรหมของเรามีอยู่จริง จะยังไม่ได้เป็นอะไรกันกับนางทิฏฐมังคลิกา ข้อนั้นจักเป็นความจริงอย่างนี้แน่.
ฝ่ายพระโพธิสัตว์ ครั้นถึงวัน บุรณมีดิถีเพ็ญ ๑๕ ค่ำ ในยามเมื่อพระจันทร์ตั้งอยู่ท่ามกลางทิฆัมพร ก็เนรมิตอัตภาพเป็นท้าวมหาพรหมบันดาลแว่นแคว้นกาสิกรรัฐทั้งสิ้น ซึ่งมีอาณาเขต กว้างยาว ๑๒ โยชน์ ให้รุ่งโรจน์สว่างไสวเป็นอันเดียวกัน แล้วแหวกมณฑลแห่งพระจันทร์ เหาะลงมาเวียนวนเบื้องบน พระนครพาราณสี ๓ รอบ เมื่อมหาชนบูชาอยู่ ด้วยเครื่องสักการะ มีของหอม และระเบียบดอกไม้เป็นต้น ได้บ่ายหน้าไปหมู่บ้านจัณฑาลคาม. บรรดาประชาชนที่นับถือพระพรหม ก็ประชุมกัน พากันไปยังหมู่บ้านจัณฑาลคาม ช่วยกันเอาผ้าขาวที่บริสุทธิ์สะอาด ปิดบังเรือนของนางทิฏฐมังคิกา แล้วไล้ทาพ่นเรือนด้วยของหอมจตุรชาติ โปรยดอกไม้เรี่ยรายไว้ จัดแจงปักไม้ดาดเพคานเบื้องบน แต่งตั้งที่นอนใหญ่ไว้แล้วจุดตามประทีปด้วยน้ำมันหอม แล้วช่วยกันขนทรายขาวราวกับแผ่นเงินมาโปรยไว้ที่ประตูเรือน แล้วแขวนพวงดอกไม้ ผูกธงทิวปลิวไสวงดงาม. เมื่อมหาชนตกแต่งบ้านเรือนอย่างนี้เสร็จแล้ว พระมหาสัตว์เจ้าจึงเลื่อนลอยลงจากนภากาศเข้าไปภายใน แล้วนั่งบนที่นอนหน่อยหนึ่ง. ในกาลนั้น นางทิฏฐมังคลิกากำลังมีระดู. ครั้งนั้นพระโพธิสัตว์ เอาหัวแม่มือเบื้องขวาลูบคลำนาภีของนาง. นางตั้งครรภ์ทันที ต่อมาพระมหาสัตว์ จึงเรียกนางมาบอกว่า น้องนางผู้เจริญเจ้าตั้งครรภ์แล้ว จักคลอดบุตรเป็นชาย ทั้งตัวเจ้าและบุตรจักเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยลาภยศอันเลิศล้ำ น้ำสำหรับล้างเท้าของเจ้าจักเป็นน้ำอภิเษก สรง ของพระราชาในชมพูทวีปทั้งสิ้น สำหรับน้ำอาบของเจ้า จักเป็นโอสถอมตะ ชนเหล่าใดนำน้ำอาบของเจ้าไปรดศีรษะ ชนเหล่านั้นจักหายจากโรคทุก ๆ อย่างทั้งปราศจากเสนียดจัญไร กาลกรรณี อนึ่ง ผู้คนที่วางศีรษะลงบนหลังเท้าของเจ้า กราบไหว้อยู่ จักให้ทรัพย์พันหนึ่ง ผู้ที่ยืนไหว้ในระยะทางที่ฟังเสียงได้ยิน จักให้ทรัพย์แก่เจ้าหนึ่งร้อย ผู้ทียืนไหว้ในชั่วคลองจักษุ จักให้ทรัพย์หนึ่งกหาปณะ เจ้าจงเป็นผู้ไม่ประมาท ครั้นให้โอวาทนางแล้ว ก็ออกจากเรือนเมื่อมหาชนกำลังมองดูอยู่นั่นเทียว ก็เหาะลอยเข้าไปสู่จันทรมณฑล.
ประชาชนที่นับถือพระพรหม ต่างยืนประชุมกันอยู่จนเวลารัตติกาลผ่านไป ครั้นเวลาเช้า จึงเชิญนางทิฏฐมังคลิกา ขึ้นสู่วอทอง แล้วยกขึ้นด้วยเศียรเกล้า พาเข้าไปสู่พระนคร. มหาชนต่างพากันหลั่งไหลเข้าไปหานาง ด้วยสำคัญว่าเป็นภรรยาของท้าวมหาพรหม แล้วบูชาด้วยเครื่องสักการะ มีของหอมระเบียบดอกไม้เป็นต้น. คนทั้งหลายผู้ได้ซบศีรษะ บนหลังเท้า กราบไหว้ ได้ให้ถุงกหาปณะพันหนึ่ง ผู้ที่ยืนไหว้อยู่ในระยะโสตสดับเสียงได้ยินให้ร้อยกหาปณะ ผู้ที่ยืนไหว้ ในชั่วระยะคลองจักษุ ให้หนึ่งกหาปณะ ประชาชนผู้พานางทิฏฐมังคลิกา เที่ยวไปในพระนครพาราณสี อันมีอาณาเขต ๑๒โยชน์ ได้ทรัพย์นับได้ ๑๘ โกฏิ ด้วยอาการอย่างนี้. ลำดับนั้น ประชาชนทั้งหลาย ครั้นพานางทิฏฐมังคลิกา เที่ยวไปรอบพระนครแล้ว จึงนำเอาทรัพย์นั้นมาสร้างมหามณฑปใหญ่ท่ามกลางพระนคร แวดวงด้วยม่าน ปูลาดที่นอนใหญ่ไว้ แล้วเชิญนางทิฏฐมังคลิกา ให้อยู่อาศัยในมณฑปนั้น ด้วยสิริโสภาคอันใหญ่ยิ่ง แล้วเริ่มจัดการก่อสร้างปราสาท ๗ ชั้น มีประตูซุ้มถึง ๗ แห่ง ไว้ณ ที่ใกล้มหามณฑปนั้น การก่อสร้างอย่างมโหฬารได้มีแล้วในครั้งนั้น. นางทิฎฐมังคลิกา ก็คลอดบุตรในมณฑปนั่นเอง. ต่อมาในวันที่จะตั้งชื่อกุมารพราหมณ์ทั้งหลายจึงมาประชุมกันขนานนามกุมารว่า มัณฑัพยกุมารเพราะเหตุที่คลอดในมณฑป. แม้ปราสาทนั้น ก็สร้างสำเร็จ โดยเวลา ๑๐เดือน พอดี จำเดิมแต่นั้นมา นางก็อยู่ในปราสาทนั้น ด้วยยศบริวารเป็นอันมาก. แม้มัณฑัพยกุมาร ก็เจริญวัย พรั่งพร้อมด้วยหมู่บริวารเป็นอันมาก. ในเวลาที่มัณฑัพยกุมาร มีอายุได้ ๗ - ๘ ปี อาจารย์ผู้อุดมด้วยวิทยาการทั้งหลาย ในพื้นชมพูทวีป จึงประชุมกันให้กุมารนั้น เรียนไตรเพท ๓ พระคัมภีร์. มัณฑัพยมาณพนั้นนับแต่ อายุครบ ๑๖ปีบริบูรณ์ ก็เริ่มตั้งนิตยภัตสำหรับพวกพราหมณ์ทั้งหลาย. พราหมณ์หมื่นหกพันคน ก็ได้บริโภคอาหารในสำนักของมัณฑัพยมาณพเป็นประจำ เขาถวายทานแก่พราหมณ์ทั้งหลายที่ซุ้มประตูที่ ๔. ต่อมาในวันประชุมใหญ่คราวหนึ่ง มัณฑัพยมาณพให้จัดเตรียมข้าวปายาสไว้ในเรือนเป็นอันมาก. พราหมณ์ทั้งหมื่นหกพัน ก็นั่ง ณ ซุ้มประตูที่ ๔บริโภคข้าวปายาสอันปรุงดีแล้ว ด้วยเนยข้น เนยใส และน้ำผึ้ง น้ำตาลกรวดที่เขาจัดมาถวาย ด้วยถาดทองคำ. แม้มัณฑัพยมาณพ ก็ประดับประดาตกแต่งด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมรองเท้าทอง มือถือไม้เท้าทอง เที่ยวตรวจตราการเลี้ยงดู สั่งบริวารชนว่า ท่านทั้งหลายจงให้เนยใสในสำรับนี้ จงให้น้ำผึ้งที่สำหรับนี้ ดังนี้.
ขณะนั้น มาตังคบัณฑิต นั่งอยู่ที่อาศรมบท ในหิมวันตประเทศตรวจดูว่า ความประพฤติแห่งบุตรของนางทิฏฐมังคลิกา เป็นอย่างไร ? เห็นการกระทำของเขา โน้มเอียง ไปในลัทธิอันไม่สมควร แล้วคิดว่า วันนี้แหละเราจักไปทรมานมาณพ ให้บริจาคทาน ในเขตที่บุคคลให้แล้วมีผลมาก แล้วจึงจักกลับมา ดังนี้แล้ว เหาะไปสู่สระอโนดาตโดยทางอากาศ ทำกิจวัตรมีการล้างหน้าเป็นต้นแล้ว ยืนอยู่ที่พื้นมโนศิลา ครองจีวรสองชั้น คาดรัดประคดมั่น แล้วห่มผ้าสังฆาฏิ อันเป็นผ้าบังสุกุล เสร็จแล้วถือเอาบาตรดินเหาะมาทางอากาศ เลื่อนลอยลงตรงโรงทานที่ซุ้มประตูที่ ๔ แล้วยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่งมัณฑัพยมาณพกำลังตรวจตราดูแลทางโน้นทางนี้อยู่ แลเห็นพระดาบสนั้นแต่ไกล คิดว่า บรรพชิตรูปนี้ มีรูปร่างคล้ายยักษ์ปีศาจ เปื้อนฝุ่น เห็นปานนี้ มาสู่ที่นี่ ท่านมาจากที่ไหนหนอ ดังนี้แล้ว เมื่อจะสนทนา ปราศรัยกับมาตังคดาบสนั้น จึงกล่าวคาถาที่ ๑ ความว่า
ท่านมีปกตินุ่งห่มไม่สมควร ดุจปีศาจเปรอะ เปื้อนด้วยฝุ่นละออง สวมใส่ผ้าขี้ริ้วที่ได้จากกองขยะ ไว้ที่คอ มาจากไหน ท่านเป็นใคร เป็นผู้ไม่สมควร แก่ทักษิณาทานเลย ดังนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทุมฺมวาสี ความว่า ท่านเป็นผู้นุ่งห่มผ้าเก่าขาดเป็นรอยต่อ ไม่ได้ซักชำระสะสางเลย. บทว่า โอคลฺลโก ความว่าเป็นผู้สกปรกลามก ครองผ้าเห็นเส้นด้ายมากมาย หลุดลุ่ยห้อยย้อยลง. บทว่า ปํสุปีสาจโกว ความว่า คล้ายกับปีศาจยืนอยู่ที่กองขยะ. บทว่า สงฺการโจฬํ ได้แก่ ผ้าท่อนเก่าที่เก็บได้ในกองหยากเยื่อ. บทว่า ปฏิมุญฺจ แปลว่าสวมใส่. บทว่า อทกฺขิเณยฺโย ความว่า ท่านเป็นผู้ไม่สมควรแก่ทักษิณาทานมาสู่สถานที่นั่งของพระทักขิเณยยบุคคลชั้นเยี่ยมเหล่านั้น แต่ที่ไหนเล่า ?
พระมหาสัตว์ได้ฟังดังนั้น เมื่อจะสนทนากับมัณฑัพยมาณพ ด้วยจิตที่เยือกเย็นอ่อนโยน จึงกล่าวคาถาที่ ๒ ความว่า
ข้าวน้ำนี้ท่านจัดไว้เพื่อท่านผู้เรืองยศ พราหมณ์ ทั้งหลาย ย่อมขบเคี้ยวบริโภค และดื่มข้าวน้ำของท่าน นั้น ท่านรู้จักข้าพเจ้าว่า เป็นผู้อาศัยโภชนะที่ผู้อื่นให้ เลี้ยงชีวิต แม้ถึงจะเป็นคนจัณฑาล ก็ขอจงได้ก้อน ข้าวบ้างเถิด ดังนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปกตํ แปลว่า จัดแจงไว้. บทว่า ยสสฺสินํ แปลว่า สมบูรณ์ด้วยบริวาร. บทว่า ตํ ขชฺชเร ความว่า พราหมณ์ทั้งหลายขบเคี้ยว บริโภค และ ดื่มกิน ของนั้นอยู่ทีเดียว เพราะเหตุไร ท่านจึงโกรธเคืองข้าพเจ้า.
บทว่า อุตฺติฏฺปิณฺฑํ ได้แก่ก้อนข้าว อันจำต้องยืนขอจึงได้ หรือก้อนข้าว อันคนทั้งหลายลุกขึ้นยืนให้ จะพึงได้ ก็เพราะยืนอยู่ข้างหลัง.
บทว่า ลภตํ สปาโก ความว่า แม้จะเป็น สปากจัณฑาล ก็ขอจึงได้ เพราะว่าพราหมณ์ผู้สมบูรณ์ด้วยชาติ ย่อมได้โภชนะทุกแห่งหน แต่สำหรับสปากจัณฑาลเล่า ใครเขาจักให้ ข้าพเจ้าหาปิณฑะได้อย่างแร้นแค้นเพราะฉะนั้น ดูก่อนกุมาร ท่านจงบอกให้โภชนะแก่เรา เพื่อเป็นเครื่องยังชีพให้เป็นไปเถิด.
ลำดับนั้น มัณฑัพยกุมารจึงกล่าวคาถา ความว่า
ข้าวน้ำของเรานี้ เราจัดไว้เพื่อพราหมณ์ทั้งหลาย ทานวัตถุนี้ เราเชื่อว่า ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ ตน ท่านจงหลีกไปเสียจากที่นี่ จะมายืนอยู่ที่นี่เพื่อ อะไร เจ้าคนเลว คนอย่างเราย่อมไม่ให้ทานแก่เจ้า ดังนี้.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๗–๓๐ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
วิสตินิบาตชาดก ๑๓๖ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๓๖ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Vīsatinipātavaṇṇanā
-------
mātaṅgajātakaṃ
kuto nu āgacchasi dummavāsīti idaṃ satthā jetavane viharanto udenaṃ vaṃsarājānaṃ ārabbha kathesi.
Tasmiñhi kāle āyasmā piṇḍolabhāradvājo jetavanato ākāsenāgantvā yebhuyyena kosambiyaṃ udenassa rañño uyyānaṃ divāvihārāya gacchati. Thero kira purimabhave rajjaṃ kārento dīghamaddhānaṃ tasmiṃ uyyāne mahāparivārasampattiṃ anubhavi. So tena pubbāciṇṇena yebhuyyena tattheva divāvihāraṃ nisīditvā phalasamāpattisukhena vītināmesi. Tasmiṃ ekadivasaṃ tattha gantvā supupphitasālamūle nisinne udeno sattāhaṃ mahāpānaṃ pivitvā uyyānakīḷaṃ kīḷissāmīti mahantena parivārena uyyānaṃ gantvā maṅgalasilāpaṭṭe aññatarāya itthiyā aṅke nipanno surāmadamattatāya niddaṃ okkami. Gāyantā nisinnitthiyo turiyāni chaḍḍetvā uyyānaṃ pavisitvā pupphaphalādīni vicinantiyo theraṃ disvā gantvā vanditvā nisīdiṃsu. Thero tāsaṃ dhammakathaṃ kathento nisīdi. Itarāpi itthī aṅgaṃ cāletvā rājānaṃ Pabodhetvā kuhiṃ tā vasaliyo gatāti vutte ekaṃ samaṇaṃ parivāretvā nisinnāti āha. So kuddho hutvā gantvā theraṃ akkositvā paribhāsitvā handa etaṃ samaṇaṃ tambakipillikehi khādāpessāmīti kodhavasena therassa sarīre tambakipillikapūṭaṃ bhindāpesi. Thero ākāse ṭhatvā tassa ovādaṃ datvā jetavanagandhakuṭidvāreyeva otaritvā tathāgatena kuto āgacchasīti puṭṭho tamatthaṃ ārocesi. Satthā nakho bhāradvāja udeno idāneva pabbajite viheṭheti pubbepi viheṭhayevāti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente mahāsatto bahinagare caṇḍālayoniyaṃ nibbatti. Mātaṅgotissa nāmaṃ kariṃsu. Aparabhāge viññutaṃ patto mātaṅgapaṇḍitoti pākaṭo ahosi. Tadā bārāṇasiseṭṭhino dhītā diṭṭhamaṅgalikā nāma. Ekamāsaaḍḍhamāsavārena mahāparivārā uyyānaṃ kīḷituṃ gacchati. Athekadivasaṃ mahāsatto kenaci kammena nagaraṃ pavisanto antaradvāre diṭṭhamaṅgalikaṃ disvā ekamantaṃ apagantvā alliyitvā aṭṭhāsi. Diṭṭhamaṅgalikā sāṇiyā antarena olokentī taṃ disvā ko esoti pucchitvā caṇḍālo ayyeti vutte adiṭṭhapubbayuttakaṃ vata passāmīti gandhodakena akkhīni dhovitvā tato nivatti. Tāya saddhiṃ nikkhantamahājano are duṭṭha caṇḍāla ajja taṃ nissāya amhākaṃ amūlakaṃ surābhattaṃ na laddhanti kodhābhibhūto mātaṅgapaṇḍitaṃ hatthehi ca pādehi ca pothetvā visaññiṃ katvā pakkāmi. So muhuttaṃ vītināmetvā Paṭiladdhasaññī hutvā cintesi diṭṭhamaṅgalikāya parijano maṃ niddosaṃ akāraṇena pothesi diṭṭhamaṅgalikaṃ labhitvāva uṭṭhahissāmi no alabhitvāti adhiṭṭhāya gantvā tassā pitunivesanadvāre nipajji. So kena kāraṇena nipannosīti vutte aññaṃ kāraṇaṃ natthi diṭṭhamaṅgalikāya me atthoti āha. Ekadivaso atīto tathā dutiyo tatiyo catuttho pañcamo chaṭṭho. Bodhisattānaṃ adhiṭṭhānaṃ nāma samijjhati tasmā sattame divase diṭṭhamaṅgalikaṃ nīharitvā tassa adaṃsu. Atha naṃ sā uṭṭhehi sāmi tumhākaṃ gehaṃ gacchāmāti āha. Bhadde tava parijanenamhi supothito dubbalo maṃ ukkhipitvā piṭṭhiṃ āropetvā ādāya gacchāhīti. Sā tathā katvā nagaravāsīnaṃ passantānaññeva nagarā nikkhamitvā caṇḍālagāmaṃ gatā.
Atha naṃ mahāsatto jātisambhedavītikkamaṃ akatvāva katipāhaṃ gehe vasāpetvā cintesi ahameva taṃ lābhaggayasaggappattaṃ karonto pabbajitvāva kātuṃ sakkhissāmi na itarathāti. Atha naṃ āmantetvā bhadde mayi araññato kiñci anāharante amhākaṃ jīvikā nappavattati yāva mamāgamanā mā ukkaṇṭhi ahaṃ araññaṃ gamissāmīti vatvā gehavāsinopi imaṃ mā pamajjathāti ovaditvā araññaṃ gantvā samaṇapabbajjaṃ pabbajitvā appamatto sattame divase aṭṭhasamāpattiyo pañcābhiññāyo ca uppādetvā idāni diṭṭhamaṅgalikāya avassayo bhavituṃ sakkhissāmīti iddhiyā āgantvā caṇḍālagāmadvāre otaritvā Diṭṭhamaṅgalikāya gehadvāraṃ agamāsi. Sā tassāgamanaṃ sutvā gehato nikkhamitvā sāmi kasmā maṃ anāthaṃ katvā pabbajitosīti paridevi. Atha naṃ bhadde mā cintayi tava porāṇakayasato idāni mahantataraṃ yasaṃ karissāmi apica kho pana na mayhaṃ mātaṅgapaṇḍito sāmiko mahābrahmā me sāmikoti ettakaṃpi parisamajjhe vattuṃ sakkhissasīti. Āma sāmi sakkhissāmīti. Tenahi idāni te sāmiko kuhinti puṭṭhā brahmalokaṃ gatoti vatvā kadā āgamissatīti vutte ito sattame divase puṇṇamāyaṃ candaṃ bhinditvā āgamissatīti vadeyyāsīti āha. Iti naṃ vatvā mahāsatto himavantameva gato. Diṭṭhamaṅgalikāpi bārāṇasiyaṃ mahājanamajjhe tesu tesu ṭhānesu tathā kathesi. Mahājano amhākaṃ mahābrahmā samāno diṭṭhamaṅgalikaṃ kiṃ na lacchati evametaṃ bhavissatīti saddahati.
Bodhisattopi puṇṇamīdivase candassa gaganamajjhe ṭhitakāle brahmattabhāvaṃ māpetvā sakalakāsikaraṭṭhaṃ dvādasayojanikaṃ bārāṇasinagarañca ekobhāsaṃ katvā candamaṇḍalaṃ bhinditvā otaritvā bārāṇasiyā uparūpari tikkhattuṃ paribbhamitvā mahājanena gandhamālādīhi pūjiyamāno caṇḍālagāmakābhimukho ahosi. Brahmabhattā sannipatitvā caṇḍālagāmakaṃ gantvā diṭṭhamaṅgalikāya gehaṃ suddhavatthehi chādetvā bhūmiyaṃ catujātiyagandhehi upalimpitvā pupphāni vikiritvā dhūpaṃ katvā celavitānaṃ pasāretvā mahāsayanaṃ paññapetvā gandhatelappadīpaṃ jāletvā dvāre rajaṭapaṭṭavaṇṇavālukaṃ okiritvā pupphāni vikiritvā dhaje Bandhiṃsu. Evaṃ alaṅkate gehe mahāsatto otaritvā anto pavisitvā thokaṃ sayanapiṭṭhe nisīdi. Tadā diṭṭhamaṅgalikā utunī hoti. Athassā aṅguṭṭhakena nābhiṃ parāmasi. Kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi. Atha naṃ mahāsatto āmantetvā bhadde gabbho te patiṭṭhito tvaṃ puttaṃ vijāyissasi tvaṃpi puttopi te lābhaggayasaggappattā bhavissatha tava pādadhovanaudakaṃ sakalajambūdīparājūnaṃ abhisekodakaṃ bhavissati nahānodakaṃ pana te amatosadhaṃ bhavissati ye sīse āsiñcissanti te sabbarogehi muccissanti kāḷakaṇṇīhi parivajjissanti tava pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ ṭhapetvā vandantā sahassaṃ dassanti sotapathe ṭhatvā vandantā sataṃ dassanti cakkhupathe ṭhatvā vandantā ekaṃ kahāpaṇaṃ dassanti appamattā hohīti taṃ ovaditvā gehā nikkhamitvā mahājanassa passantasseva uppatitvā candamaṇḍalaṃ pāvisi.
Brahmabhattā sannipatitvā ṭhitakāva rattiṃ vītināmetvā pātova diṭṭhamaṅgalikaṃ suvaṇṇasivikaṃ āropetvā sīsena ukkhipitvā nagaraṃ pavisiṃsu. Mahābrahmabhariyāti naṃ upasaṅkamitvā mahājano gandhamālādīhi pūjesi. Pādapiṭṭhe sīsaṃ ṭhapetvā vandituṃ labhantā sahassatthavikaṃ denti sotapathe ṭhatvā vandituṃ labhantā sataṃ denti cakkhupathe ṭhatvā vandituṃ labhantā ekaṃ kahāpaṇaṃ denti. Evaṃ dvādasayojanikaṃ bārāṇasiyaṃ taṃ gahetvā vicarantā aṭṭhārasakoṭidhanaṃ labhiṃsu. Atha naṃ nagaraṃ pariharitvā ānetvā nagaramajjhe mahāmaṇḍapaṃ katvā sāṇiṃ Parikkhipitvā mahāsayanaṃ paññapetvā mahantena sirisobhaggena tattha vasāpesuṃ. Maṇḍapasantikeyeva sattadvārakoṭṭhakaṃ sattabhūmikapāsādaṃ kātuṃ ārabhiṃsu. Mahantaṃ navakammaṃ ahosi. Diṭṭhamaṅgalikā maṇḍapeyeva puttaṃ vijāyi. Athassa nāmagahaṇadivase brāhmaṇā sannipatitvā maṇḍape jātattā maṇḍabyakumārotissa nāmaṃ kariṃsu. Pāsādopi dasahi māsehi niṭṭhito. Tato paṭṭhāya sā mahantena yasena tasmiṃ vasati. Maṇḍabyakumāropi mahantena parivārena vaḍḍhati. Tassa sattaṭṭhavassikakāleyeva jambūdīpatale uttamācariyā sannipatiṃsu. Te taṃ tayo vede uggaṇhāpesuṃ. So soḷasavassakālato paṭṭhāya brāhmaṇānaṃ bhattaṃ paṭṭhapesi. Nivaddhaṃ soḷasabrāhmaṇasahassāni bhuñjanti. Catutthe dvārakoṭṭhake brāhmaṇānaṃ diyyati. Athekasmiṃ mahāsamayadivase gehe bahupāyāsaṃ paṭiyādāpesi. Soḷasabrāhmaṇasahassāni catutthe dvārakoṭṭhake nisīditvā suvaṇṇasarakena navasappinā pakkamadhukhaṇḍasakkharāhi ca abhisaṅkhatapāyāsaṃ paribhuñjanti. Kumāropi sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito suvaṇṇapādukā āruyha hatthena kāñcanadaṇḍaṃ gahetvā idha sappiṃ detha idha madhuṃ dethāti vicārento carati.
Tasmiṃ khaṇe mātaṅgapaṇḍito himavante assamapade nisinno kā nukho diṭṭhamaṅgalikāya puttassa pavuttīti olokento tassa atitthe pakkhantabhāvaṃ disvā ajjeva gantvā māṇavaṃ dametvā yattha dinnaṃ mahapphalaṃ hoti tattha dānaṃ dāpetvā āgamissāmīti Cintetvā ākāsena anotattadahaṃ gantvā mukhadhovanādīni katvā manosilātale ṭhito dupaṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā paṃsukūlaṃ saṅghāṭiṃ pārupetvā mattikāpattaṃ ādāya ākāsenāgantvā catutthe dvārakoṭṭhake dānaggeyeva otaritvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Maṇḍabyo itocītoca olokento dūrato taṃ disvā evarūpo saṅkārayakkhasadisova ayaṃ pabbajito imaṃ ṭhānaṃ āgato kuto nukho āgacchatīti tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha
kuto nu āgacchasi dummavāsī
ogallako paṃsupisācakova
saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe
ko re tuvaṃ hosi adakkhiṇeyyoti.
Tattha dummavāsīti anañjitāmaṇḍitasaṃghaṭitasaṃghāṭikapilotikavasano. Ogallakoti lāmako olambanavilambananantakasuttakadharo. Paṃsupisācakovāti saṅkāraṭṭhāne ṭhito pisāco viya. Saṅkāracoḷanti saṅkāraṭṭhāne laddhapilotikaṃ. Paṭimuñcāti paṭimuñcitvā. Adakkhiṇeyyoti tvaṃ adakkhiṇeyyo imesaṃ paramadakkhiṇeyyānaṃ nisinnaṭṭhānaṃ kuto āgato.
Taṃ sutvā mahāsatto muducitteneva tena saddhiṃ sallapanto dutiyaṃ gāthamāha
annaṃ tavayidaṃ pakataṃ yasassinaṃ
taṃ khajjare bhuñjare piyyare ca
Jānāsi maṃ tvaṃ paradattūpajīvī
uttiṭṭhapiṇḍaṃ labhataṃ sapākoti.
Tattha pakatanti paṭiyattaṃ. Yasassinanti parivārasampannaṃ. Taṃ khajjareti taṃ khajjantiyeva bhuñjanti ca pivanti ca kiṃkāraṇā mayhaṃ kujjhasi. Uttiṭṭhapiṇḍanti upatiṭṭhitvā labhitabbapiṇḍaṃ uṭṭhāya ṭhitehi vā diyyamānaṃ heṭṭhā ṭhatvā labhitabbapiṇḍaṃ. Labhataṃ sapākoti sapāko caṇḍālopi labhatu jātisampannā hi yattha katthaci labhanti sapākacaṇḍālassa pana ko deti dullabhapiṇḍo ahaṃ tasmā me jīvitapavattanatthaṃ bhojanaṃ dāpehi kumārāti.
Tato maṇḍabyo gāthamāha
annaṃ mamayidaṃ pakataṃ brāhmaṇānaṃ
attatthāya saddahato mamayidaṃ
apehi eto kimidhaṭṭhitosi
na mādisā tuyhaṃ dadanti jammāti.
Tattha attatthāyāti attano vuḍḍhiatthāya. Apehi etoti imamhā ṭhānā apagaccha. Na mādisāti mādisā jātisampannānaṃ udiccabrāhmaṇānaṃ dānaṃ denti na tuyhaṃ caṇḍālassa gaccha jammāti.
Tato mahāsatto gāthamāha
thale ca ninne ca vapanti bījaṃ
anūpakhette phalamāsiṃsamānā
Etāya saddhāya dadāhi dānaṃ
appeva ārādhaye dakkhiṇeyyeti.
Tassattho kumāra sassaphalaṃ āsiṃsamānā tīsupi khettesu bījaṃ vapanti tattha ativuṭṭhikāle thale sassaṃ sampajjati ninne pūtikaṃva hoti anupakhette pana nadiñca taḷākañca nissāya kataṃ oghena vuyhati mandavuṭṭhikāle thale khette vipajjati ninne thokaṃ sampajjati anupakhette sampajjateva sammavuṭṭhikāle thale khette thokaṃ sampajjati itaresu sampajjateva tasmā yathā phalamāsiṃsamānā tīsupi khettesu vapanti tathā tvaṃpi etāya phalasaddhāya āgatāgatānaṃ sabbesaṃyeva dānaṃ dehi appeva nāma evaṃ dadanto dakkhiṇeyye ārādheyyāsi labheyyāsīti.
Tato maṇḍabyo gāthamāha
khettāni mayhaṃ viditāni loke
yesāhaṃ bījāni patiṭṭhapemi
ye brāhmaṇā jātimantūpapannā
tānīdha khettāni supesalānīti.
Tattha yesāhanti yesu ahaṃ. Jātimantūpapannāti jātiyā ca mantehi ca upapannā.
Tato mahāsatto dve gāthā abhāsi
jātimado ca atimānitā ca
lobho ca doso ca mado ca moho
Ete aguṇā yesu vasanti sabbe
tānīdha khettāni apesalāni.
Jātimado ca atimānitā ca
lobho ca doso ca mado ca moho
ete aguṇā yesu na santi sabbe
tānīdha khettāni supesalānīti.
Tattha jātimadoti ahamasmi jātisampannoti evaṃ uppannamado. Atimānitāti añño mayā saddhiṃ jātiādīhi sadiso natthīti atikkamma pavattamāno. Lobhādayo lubbhanadussanamajjanamuyhanamattāva. Apesalānīti evarūpā hi puggalā āsīvisabharitā viya vammikā appiyasīlā honti evarūpānaṃ dinnaṃ na mahapphalaṃ hoti tasmā mā etesaṃ apesalānaṃ khettabhāvaṃ maññittha na hi jātimantā saggadāyakā ye pana jātimānādirahitā ariyā tāni khettāni supesalāni tesu dinnaṃ mahapphalaṃ te saggadāyakā hontīti.
Iti so mahāsatte punappunaṃ kathente kujjhitvā ayaṃ atibahuṃ vilapati kuhiṃ gatā ime dovārikā nayimaṃ caṇḍālaṃ nīharantīti gāthamāha
kvattha gatā upajotiyo ca
upavajjho athavā bhaṇḍakucchi
imassa daṇḍañca vadhañca hatvā
gale gahetvā galayātha jammanti.
Tattha kvattha gatāti imesu tīsu dvāresu ṭhapitā upajotiyo ca upavajjho ca bhaṇḍakucchi cāti tayo dovārikā kvattha gatāti attho.
Tepi tassa vacanaṃ sutvā vegenāgantvā vanditvā kiṃ karoma devāti āhaṃsu. Ayaṃ vo jammo caṇḍālo diṭṭhoti. Na passāma devāti. Kutoci āgatabhāvaṃ na jānāma devāti. Koci esa māyākāro vā vijjādharacoro vā bhavissatīti. Idāni kiṃ tiṭṭhathāti. Kiṃ karoma devāti. Imassa mukhameva pothetvā bhindantā daṇḍaveḷupesikāhi piṭṭhicammaṃ uppādetvā vadhañca datvā gale gahetvā etaṃ jammaṃ galayātha ito nīharathāti. Mahāsatto tesu attano santikaṃ anāgatesveva uppatitvā ākāse ṭhitova gāthamāha
giriṃ nakhena khanasi ayodantebhi khādasi
jātavedaṃ padahasi yo isiṃ paribhāsasīti.
Tattha jātavedaṃ padahasīti aggiṃ gilituṃ vāyamasi.
Imañca pana gāthaṃ vatvā mahāsattopi passantasseva māṇavassa ca brāhmaṇānañca passantānaṃ ākāse pakkhandi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
idaṃ vatvāna mātaṅgo isi saccaparakkamo
antalikkhasmiṃ pakkāmi brāhmaṇānaṃ udikkhatanti.
Tattha saccaparakkamoti sabhāvaparakkamo.
So pācīnadisābhimukho gantvā ekāya vīthiyā otaritvā padavalañjaṃ paññāyatūti adhiṭṭhāya pācīnadvārasamīpe piṇḍāya caranto missakabhattaṃ saṅkaḍḍhitvā ekissāya sālāya nisīditvā missakabhattaṃ paribhuñji. Nagaradevatā ayaṃ amhākaṃ ayyaṃ viheṭhetvā kathetīti asahamānā āgamiṃsu. Athassa jeṭṭhakayakkho gīvaṃ gahetvā parivattesi. Sesadevatā sesabrāhmaṇānaṃ gīvaṃ gahetvā parivattesuṃ. Bodhisatte muducittatāya pana tassa puttoti taṃ na mārenti kevalaṃ kilamentiyeva. Maṇḍabyassa sīsaṃ parivattetvā piṭṭhipassābhimukhaṃ jātaṃ hatthapādā ujukā thaddhāva aṭṭhaṃsu. Aṭṭhīni kālakatasseva parivattiṃsu. So thaddhasarīro nipajji. Sesabrāhmaṇā mukhena kheḷaṃ vamantā aparāparaṃ parivattanti. Ayye puttassa te kiṃ jātanti diṭṭhamaṅgalikāya ārocayiṃsu. Sā vegenāgantvā puttaṃ disvā kimetanti vatvā gāthamāha
āvelitaṃ piṭṭhito uttamaṅgaṃ
bāhaṃ pasāreti akammaneyyaṃ
setāni akkhīni yathā matassa
ko me imaṃ puttamakāsi evanti.
Tattha āvelitanti parivattitaṃ.
Athassā tasmiṃ ṭhāne ṭhitajano ārocetuṃ gāthamāha
idhāgamā samaṇo dummavāsī
ogallako paṃsupisācakova
Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe
so te imaṃ puttamakāsi evanti.
Sā taṃ sutvāva cintesi aññassetaṃ balaṃ natthi nissaṃsayaṃ mātaṅgapaṇḍito bhavissati sampannamettābhāvano kho pana dhīro imaṃ ettakaṃ janaṃ kilametvā gamissati kataraṃ nukho disaṃ gato bhavissatīti. Tato pucchantī gāthamāha
kataraṃ disaṃ agamā bhūripañño
akkhātha me māṇavā etamatthaṃ
gantvāna taṃ paṭikaremu accayaṃ
appeva naṃ puttaṃ labhemu jīvitanti.
Tattha gantvānāti tassa santikaṃ gantvā. Taṃ paṭikaremu accayanti taṃ accayaṃ paṭikarissāma desessāma khamāpessāma nanti. Puttaṃ labhemūti appeva nāma puttassa jīvitaṃ labheyyāma.
Athassā tattha ṭhitā māṇavā kathentā gāthamāhaṃsu
vehāsayaṃ agamā bhūripañño
pathaddhuno paṇṇaraseva cando
apicāpi so purimaṃ disaṃ agañchi
saccappaṭiñño isi sādhurūpoti.
Tattha pathaddhunoti ākāsapathasaṅkhātassa addhuno majjhe ṭhito paṇṇarase cando viya. Apicāpi soti apica kho pana so puratthimaṃ disaṃ gato.
Sā tesaṃ vacanaṃ sutvā mama sāmikaṃ upadhāressāmīti suvaṇṇakalasasuvaṇṇasarakāni gāhāpetvā dāsīgaṇaparivutā tena padavalañjassa adhiṭṭhitaṭṭhānaṃ patvā tenānusārena gacchantī tasmiṃ pīṭhikāya nisīditvā bhuñjamāne tassa santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi. So taṃ disvā thokaṃ odanaṃ patte ṭhapesi. Diṭṭhamaṅgalikā suvaṇṇakalasena tassa udakaṃ adāsi. So tattheva hatthaṃ dhovitvā mukhaṃ vikkhālesi. Atha naṃ sā kena me puttassa so vippakāro katoti pucchantī gāthamāha
āvelitaṃ piṭṭhito uttamaṅgaṃ
bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ
setāni akkhīni yathā matassa
ko me imaṃ puttamakāsi evanti.
Tato parā tesaṃ vacanapaṭivacanagāthā nāma honti
yakkhā have santi mahānubhāvā
anvāgatā isayo sādhurūpā
te duṭṭhacittaṃ kupitaṃ viditvā
yakkhā hi te puttamakaṃsu evaṃ.
Yakkhā ca me puttamakaṃsu evaṃ
tvaññeva me mā kuddho brahmacārī
tumheva pāde saraṇaṃ gatāsmi
anvāgatā puttasokena bhikkhu.
Tadeva hi etarahi ca mayhaṃ
manopadoso na mamatthi koci
putto ca te vedamadena matto
atthaṃ na jānāti adhicca vede.
Addhā have bhikkhu muhuttakena
saṃmuyhateva purisassa saññā
ekāparādhaṃ khama bhūripañña
na paṇḍitā kodhabalā bhavantīti.
Tattha yakkhāti nagarapariggāhakā yakkhā. Anvāgatāti āgantvā isayo sādhurūpā guṇasampannāti evaṃ jānāmāti attho. Teti te isīnaṃ guṇaṃ ñatvā puttaṃ duṭṭhacittaṃ kupitacittaṃ viditvā. Tvaññeva meti sace yakkhā kupitā evamakaṃsu karontu devatā nāma pānīyauḷuṅkamattena santappetuṃ sakkā tasmā ahantesaṃ na bhāyāmi kevalaṃ tvaññeva me puttassa mā kujjhi. Anvāgatāti āgatāsmi. Bhikkhūti mahāsattaṃ ālapati puttassa jīvitadānaṃ yācati. Tadevāti diṭṭhamaṅgalike tadā tava puttassa mama akkosanakāleva mayhaṃ manopadoso natthi etarahi ca tayi yāciyamānāyapi mama tasmiṃ manopadoso natthiyeva. Vedamadenāti tayo vedā uggahitāti madena. Adhiccāti te vede uggahetvāpi atthānatthaṃ na jānāti. Muhuttakenāti yaṃ kiñci uggahetvā muhutteneva.
Evaṃ tāya khamāpiyamāno mahāsatto tenahi tesaṃ yakkhānaṃ Palāyanatthāya amatosadhaṃ dassāmīti vatvā gāthamāha
idañca mayhaṃ uttiṭṭhapiṇḍaṃ
tava maṇḍabyo bhuñjatu appapañño
yakkhā ca te puttaṃ na viheṭhayeyyuṃ
putto ca te hohiti so arogoti.
Tattha uttiṭṭhapiṇḍanti ucchiṭṭhakapiṇḍaṃ. Ucchiṭṭhapiṇḍantipi pāṭho.
Sā mahāsattassa vacanaṃ sutvā detha sāmi amatosadhanti suvaṇṇasarakaṃ upanāpesi. Mahāsatto ucchiṭṭhakañjikabhattaṃ tattha āsiñcitvā paṭhamaññeva ito upaḍḍhaṃ tava puttassa mukhe osiñcāpetvā sesaṃ cāṭiyaṃ udakena missetvā sesabrāhmaṇānaṃ mukhe osiñcāpehi sabbeva nīrogā bhavissantīti vatvā uppatitvā himavantameva gato. Sāpi taṃ sarakaṃ sīsenādāya amatosadhaṃ me laddhanti vadantī nivesanaṃ gantvā paṭhamaṃ puttassa mukhe kañjikaṃ osiñci. Yakkho palāyi. Itaro paṃsuṃ puñchanto uṭṭhāya amma kimetanti āha. Tayā kataṃ tvameva jānissasi ehi tāta tava dakkhiṇeyyānaṃ taṃ vippakāraṃ passāhīti. So te disvā vippaṭisārī ahosi. Atha naṃ mātā tāta maṇḍabyakumāra tvaṃ bālo dānassa mahapphalaṭṭhānaṃ na jānāsi dakkhiṇeyyā nāma evarūpā na honti mātaṅgapaṇḍitasadisāva honti ito paṭṭhāya mā etesaṃ dussīlānaṃ dānaṃ adāsi sīlavantānaṃ dehīti vatvā āha
Maṇḍabya bālosi parittapañño
yo puññakhettānaṃ akovidosi
mahakkasāvesu dadāsi dānaṃ
kiliṭṭhakammesu asaññatesu.
Jaṭā ca kesā ajinā nivatthā
jarūdapānaṃva mukhaṃ paruḷhaṃ
pajaṃ imaṃ passatha dummarūpinaṃ
jaṭājinaṃ na tāyate appapaññaṃ.
Yesaṃ rāgo ca doso ca avijjā ca virājitā
khīṇāsavā arahanto tesu dinnaṃ mahapphalanti.
Tattha mahakkasāvesūti mahākasāvesu mahantehi rāgakasāvādīhi samannāgatesu. Jaṭā ca kesāti tāta maṇḍabya tava dakkhiṇeyyesu ekaccānaṃ kesā jaṭā katvā bandhā. Ajinā nivatthāti sakhurāni ajinacammāni nivatthā. Jarūdapānaṃvāti tiṇagahanena jiṇṇakūpo viya mukhaṃ dīghamassutāya paruḷhaṃ. Pajaṃ imanti imaṃ evarūpaṃ anañjitamaṇḍitalūkhavesaṃ pajaṃ passa. Jaṭājinanti evarūpaṃ jaṭājinaṃ imaṃ appapaññaṃ pajaṃ tāyituṃ na sakkoti sīlañāṇatapokammāneva imesaṃ sattānaṃ patiṭṭhāni honti. Yesanti yasmā yesaṃ ete rañjanadussanamuyhanasabhāvā rāgādayo aṭṭhavatthukā ca avijjā virājitā vigatā vigatattāyeva ca etesaṃ kilesānaṃ ye khīṇāsavā Arahanto tesu dinnaṃ mahapphalaṃ.
Tasmā tvaṃ tāta ito paṭṭhāya evarūpānaṃ dussīlānaṃ adatvā loke aṭṭhasamāpattilābhino pañcābhiññā dhammikasamaṇabrāhmaṇā ca paccekabuddhā ca santi tesaṃ dānaṃ dehi ehi tāta tava kulūpake amatosadhaṃ pāyetvā aroge karissāmāti vatvā ucchiṭṭhakañjikaṃ gāhāpetvā udakacāṭiyaṃ pakkhipitvā soḷasannaṃ brāhmaṇasahassānaṃ mukhesu āsiñcāpesi. Ekeko paṃsuṃ puñchantova uṭṭhahi. Atha te brāhmaṇā imehi caṇḍālucchiṭṭhakaṃ pītanti abrāhmaṇe kariṃsu. Te lajjitā bārāṇasito nikkhamitvā mejjharaṭṭhaṃ gantvā mejjharañño santike vasiṃsu. Maṇḍabyo pana tattheva vasi.
Tadā vettavatīnagaraṃ nissāya vettavatīnadītīre jātimanto nāmeko brāhmaṇo pabbajito jātiṃ nissāya mahantaṃ mānaṃ akāsi. Mahāsatto etassa mānaṃ bhindissāmīti taṃ ṭhānaṃ gantvā tassa santike uparisote vāsaṃ kappesi. So ekadivasaṃ dantakaṭṭhaṃ khāditvā idaṃ jātimantassa jaṭāsu laggatūti adhiṭṭhāya taṃ nadiyaṃ pātesi. Taṃ tassa udakaṃ ācamantassa jaṭāsu laggi. So taṃ disvāva nassa vasalāti vatvā kuto ayaṃ kāḷakaṇṇi āgato upadhāressāmi nanti uddhaṃsotaṃ gacchanto mahāsattaṃ disvā kiṃjātikosīti pucchi. Caṇḍālohamasmīti. Tayā nadiyaṃ dantakaṭṭhaṃ pātitanti. Āma mayāti. Nassa vasala caṇḍāla kāḷakaṇṇi mā idha vasi heṭṭhāsote vasāhīti vatvā heṭṭhāsote vasantenāpi tena pātite Dantakaṭṭhe paṭisotaṃ āgantvā jaṭāsu laggante so nassa vasala sace idha vasissasi sattame divase sattadhā muddhā phalissatīti āha. Mahāsatto sacāhaṃ etassa kujjhissāmi sīlaṃ me arakkhitaṃ bhavissati upāyenevassa mānaṃ bhindissāmīti satta divase suriyuggamanaṃ nivāresi. Manussā ubbāḷhā jātimantatāpasaṃ upasaṅkamitvā tumhe bhante suriyassuggantuṃ na dethāti pucchiṃsu. So āha na me taṃ kammaṃ nadītīre paneko caṇḍālo vasati tassetaṃ kammaṃ bhavissatīti. Manussā mahāsattaṃ upasaṅkamitvā tumhe bhante suriyassuggantuṃ na dethāti pucchiṃsu. Āmāvusoti. Kiṃkāraṇāti. Tumhākaṃ kulūpakatāpaso maṃ niraparādhaṃ abhisapi tasmiṃ āgantvā khamāpanatthāya mama pādesu patite suriyaṃ visajjessāmīti. Te gantvā taṃ kaḍḍhantā ānetvā mahāsattassa pādamūle nipajjāpetvā khamāpetvā āhaṃsu suriyaṃ visajjetha bhanteti. Na sakkā visajjetuṃ sacāhaṃ suriyaṃ visajjessāmi imassa sattadhā muddhā phalissatīti. Atha bhante kiṃ karomāti. So mattikapiṇḍaṃ āharathāti āharāpetvā imassa tāpasassa sīse ṭhapetvā tāpasaṃ otāretvā udake ṭhapethāti ṭhapāpetvā suriyaṃ visajjesi. Suriyasmiṃ hi pahatamatte mattikapiṇḍo sattadhā bhijji. Tāpaso udake nimujji. Mahāsatto taṃ dametvā kuhiṃ nukho tāni soḷasabrāhmaṇasahassāni vasantīti upadhārento mejjharañño santiketi ñatvā te damessāmīti iddhiyā gantvā nagarasāmante otaritvā pattaṃ ādāya nagare piṇḍāya cari.
Brāhmaṇā taṃ disvā ayaṃ idha ekadve divase vasantopi amhe appatiṭṭhe karissatīti vegena rañño santikaṃ gantvā mahārāja māyākāro eko vijjādharo coro āgato gaṇhāpetha nanti rañño ārocesuṃ. Rājā sādhūti sampaṭicchi. Mahāsatto missakabhattaṃ ādāya aññataraṃ kuḍḍaṃ nissāya pīṭhikāya nisinno bhuñjati. Atha naṃ aññāvihitakaṃ āhāraṃ paribhuñjamānameva raññā pahitapurisā asinā gīvaṃ paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesuṃ. So kālaṃ katvā brahmaloke nibbatti. Imasmiṃ kira jātake bodhisatto koṇḍadamako ahosi. So teneva paraniyuttabhāveneva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Devatā kujjhitvā sakalamejjharaṭṭhe uṇhaṃ kukkulavassaṃ vassāpetvā raṭṭhamaraṭṭhamakaṃsu. Tena vuttaṃ
upahaccamāno mejjhā mātaṅgasmiṃ yasassine
sapārisajjo ucchinno mejjharaññaṃ tadā ahūti.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na idāneva pubbepi udeno pabbajite viheṭhetiyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā maṇḍabyo udeno ahosi mātaṅgapaṇḍito pana ahameva sammāsambuddhoti.
Mātaṅgajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Paṭhamaṃ
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗