สีวิราชชาดก
ว่าด้วยการให้ดวงตาเป็นทาน
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๐๖๖ · บรรทัด ๘๑๕๖ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภอสทิสทาน ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า ทูเร จ วสํ เถโร วดังนี้.
เรื่องปัจจุบันนิทานนั้น ได้กล่าวไว้พิสดารแล้ว ในสีวิราชชาดก ในอัฎฐกนิบาตนั้นเอง.
ก็ในกาลนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศล ทรงถวายบริขารครบทุกอย่างในวันที่ ๗ แล้วทูลขออนุโมทนา. พระศาสดาไม่ได้ตรัสอะไรเลย เสด็จหลีกไปแล้ว. พระราชาเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว เสด็จไปยังพระวิหาร ทูลถามว่าข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่ทรงทำอนุโมทนา พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนมหาบพิตร เพราะบริษัทไม่บริสุทธิ์ แล้วทรงแสดงพระธรรมเทศนาโดยพระคาถาว่า น หเว กทริยา เทวโลกํ วชนฺติ เป็นต้นแปลว่า คนตระหนี่ทั้งหลาย ย่อมไปสู่เทวโลกไม่ได้เลย ดังนี้. พระราชาทรงเลื่อมใส ทรงบูชาพระตถาคตด้วยผ้าอุตราสงค์ สีเวยยกพัสตร์มีราคาแสนหนึ่งแล้วเสด็จกลับพระนคร. ในวันรุ่งขึ้น ภิกษุทั้งหลายสนทนากันในโรงธรรมสภาว่า อาวุโสทั้งหลาย พระเจ้าโกศลราชทรงถวายอสทิสทาน แล้วยังไม่อิ่มด้วยการถวายทานแม้ขนาดนั้น เมื่อพระทศพลทรงแสดงธรรมแล้ว ได้ถวายผ้าสีเวยยกพัสตร์อันมีค่าแสนหนึ่งอีก อาวุโสทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ท้าวเธอทรงถวายทาน ยังไม่รู้สึกอิ่มพระทัยเลย พระศาสดาเสด็จมาแล้ว ตรัสถามว่าภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอสนทนากันด้วยเรื่องอะไร เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลให้ทรงทราบแล้ว จึงตรัสว่า ภิกษุทั้งหลายขึ้นชื่อว่า พาหิรภัณฑ์ บุคคลจะให้ได้ง่ายก็หาไม่ โปราณกบัณฑิตทั้งหลาย กระทำชมพูทวีปทั้งสิ้นให้เป็นเนินสูงแล้ว ให้ทานบริจาคทรัพย์ วันละหกแสนทุก ๆ วัน ยังไม่อิ่มด้วยพาหิรกทานเลย ผู้ให้ของรักย่อมได้ของรัก ฉะนั้น บัณฑิตทั้งหลาย จึงได้ควักดวงตาทั้งสองให้ทานแก่ยาจกผู้มาถึงเฉพาะหน้า แล้วทรงนำอดีตนิทานมาแสดงดังต่อไปนี้
ในอดีตกาลเมื่อพระเจ้าสีวิมหาราช เสวยราชสมบัติในอริฎฐปุรนคร แคว้นสีวีรัฐ พระมหาสัตว์เจ้าบังเกิดเป็นพระราชโอรส ของท้าวเธอ. พระประยูรญาติทั้งหลายขนานพระนามของพระกุมารนั้นว่า สีวิราชกุมาร. พระราชกุมารเจริญวัยแล้วไปยังพระนครตักกศิลา ศึกษาศิลปศาสตร์จบแล้วกลับมาแสดงศิลปศาสตร์ถวายพระชนกทอดพระเนตร จนได้รับพระราชทานยศเป็นมหาอุปราช ในเวลาต่อมา เมื่อพระราชบิดาเสด็จสวรรคตแล้วก็ได้เป็นพระราชา ละการลุอำนาจแก่อคติเสีย ไม่ยังทศพิธราชธรรมให้กำเริบ เสวยราชสมบัติโดยธรรม ให้สร้างศาลาโรงทานไว้ ๖ แห่งคือ ที่ประตูพระนคร ๔แห่ง ท่ามกลางพระนคร ๑ แห่ง และที่ประตูพระราชนิเวศน์อีก ๑ แห่งแล้วทรงยังมหาทานให้เป็นไป ด้วยทรงบริจาคทรัพย์วันละ ๖ แสนทุก ๆ วันและในวันอัฏฐมี จาตุททสี และปัณณรสี คือวัน ๘ ค่ำ ๑๔ ค่ำ และ ๑๕ ค่ำท้าวเธอเสด็จลงสู่โรงทาน ตรวจตราการให้ทานเป็นราชกรณีกิจประจำ.
คราวหนึ่งเป็นวันปูรณมี ดิถีที่ ๑๕ ค่ำ เวลาเช้าพระเจ้าสีวิราชประทับเหนือราชบัลลังก์ ภายใต้สมุสสิตเศวตฉัตร ทรงรำพึงถึงทานที่พระองค์ทรงบริจาค มิได้ทอดพระเนตรเห็นพาหิรวัตถุสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ชื่อว่าพระองค์ยังไม่เคยบริจาค จึงทรงพระดำริว่า พาหิรวัตถุที่ชื่อว่า เรายังไม่เคยบริจาคไม่มีเลย พาหิรกทานหาได้ยังเราให้ยินดีไม่ เราประสงค์จะให้อัชฌัตติกทานโอหนอ เวลาที่เราไปในโรงทานวันนี้ ยาจกคนใดอย่าได้ขอพาหิรวัตถุเลยพึงเอ่ยออกชื่อขอแต่อัชฌัตติกทานเถิด ก็ถ้าหากว่าใคร ๆ จะเอ่ยปากขอดวงหทัยของเราไซร้ เราจะเอาหอกแหวะอุรประเทศนำดวงหทัย ซึ่งมีหยาดโลหิตไหลอยู่ออกให้ ดุจถอนปทุมชาติทั้งก้านขึ้นจากน้ำอันใสฉะนั้น ถ้าหากว่าใครเอ่ยปากขอเนื้อในสรีรกายของเรา เราจะเถือเนื้อในสรีระให้ ดุจคนขูดจันทน์แดงด้วยศาสตราสำหรับขูดฉะนั้น ถ้าหากว่าใครเอ่ยปากขอโลหิต เราจะวิ่งเข้าไปในปากแห่งยนต์ ให้คนนำภาชนะเข้าไปรองรับจนเต็มแล้วจึงจักให้โลหิตหรือว่าถ้าใครจะพึงพูดกะเราว่า การงานในเรือนของเราไม่เรียบร้อย ท่านจงเป็นทาสทำการงานในเรือนของเราดังนี้ เราจักละเพศกษัตริย์เสีย กระทำตนให้อยู่นอกตำแหน่ง แล้วประกาศตนทำการงานของทาส ถ้าใครเอ่ยปากขอดวงตาของเรา เราจักควักดวงตาทั้งคู่ออกให้เหมือนดังควักจาวตาลฉะนั้น. ท้าวเธอทรงดำริต่อไปว่า
วัตถุทานซึ่งเป็นของมนุษย์อย่างใดอย่างหนึ่ง ที่ เรายังไม่ได้บริจาคไม่มีเลย แม้ยาจกคนใดจะพึงขอ ดวงตากะเรา เราจะไม่หวั่นไหวให้ดวงตาแก่ยาจกนั้น ทีเดียว
ดังนี้แล้ว ทรงสรงสนานด้วยหม้อน้ำหอม ๑๖ หม้อทรงประดับตกแต่งองค์ด้วยเครื่องสรรพอลังการ เสวยพระกระยาหารที่มีรสอันเลิศต่าง ๆ แล้วเสด็จประทับเหนือคอมงคลหัตถีอันประดับตกแต่งแล้ว ได้เสด็จไปสู่โรงทาน.
ท้าวสักกะทรงทราบอัธยาศัยของพระองค์ จึงทรงดำริว่า วันนี้พระเจ้าสีวิราชทรงพระดำริว่า จักควักดวงพระเนตรออกพระราชทานแก่ยาจกผู้มาถึงท้าวเธอจักอาจเพื่อพระราชทานหรือหาไม่หนอ เมื่อจะทดลองพระเจ้าสีวิราชจึงทรงแปลงเป็นพราหมณ์ แก่ชรา ตาบอด ในเวลาที่พระราชาเสด็จไปสู่โรงทาน ได้ไปยืนอยู่ที่เนินแห่งหนึ่ง ยื่นพระหัตถ์ออกถวายชัยมงคล. พระราชาทรงไสช้างพระที่นั่งมุ่งเข้าไปหาพราหมณ์นั้น แล้วตรัสถามว่า ดูก่อนพราหมณ์ท่านพูดว่ากระไร ? ลำดับนั้น ท้าวสักกเทวราชจึงตรัสกะท้าวเธอว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า โลกสันนิวาลทั้งสิ้น กึกก้องด้วยเสียงแซ่ซ้องสาธุการ อาศัยพระอัธยาศัยอันน้อมไปในทานของพระองค์ ฟุ้งขจรอยู่เป็นนิตย์ ส่วนข้าพระองค์เป็นคนตาบอด พระองค์มีพระเนตรสองข้าง ดังนี้แล้ว เมื่อจะทูลขอดวงพระเนตรจึงตรัส พระคาถาที่ ๑ ความว่า
ข้าพระพุทธเจ้าเป็นคนชรา ไม่แลเห็นในที่ไกล มาเพื่อจะทูลขอพระเนตร ข้าพระพุทธเจ้ามีนัยน์ตา ข้างเดียว ข้าพระพุทธเจ้าทูลขอแล้ว ขอพระองค์ได้ โปรดพระราชทานพระเนตรข้างหนึ่ง แก่ข้าพระพุทธเจ้าเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทูเร ความว่า อยู่ไกลจากที่นี่. บทว่าเถโร ความว่า เป็นดุจผู้เฒ่าผู้เข้าถึงความคร่ำคร่าเพราะชรา. บทว่า เอกเนตฺตา ความว่า ขอพระองค์จงทรงพระราชทานพระเนตรข้างหนึ่งแก่ข้าพระพุทธเจ้าด้วยเถิด ข้าพระพุทธเจ้าผู้มีนัยน์ตาข้างเดียว จักมีสองข้างได้ด้วยวิธีนี้.
พระมหาสัตว์เจ้าทรงสดับถ้อยคำนั้นแล้ว ทรงดำริว่า เรานั่งนึกอยู่ในปราสาท มาเดี๋ยวนี้ทีเดียว เป็นลาภใหญ่ของเรา มโนรถของเราจักถึงที่สุดในวันนี้ทีเดียว เราจักบริจาคทานที่ยังไม่เคยบริจาค แล้วทรงมีพระหฤทัยชื่นชมโสมนัส ตรัสพระคาถาที่ ๒ ความว่า
ดูก่อนวณิพก ใครเป็นผู้แนะนำท่านให้มาขอ ดวงตาเรา ณ ที่นี้ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวดวงตาใด ว่ายากที่บุรุษจะสละได้ ท่านมาขอดวงตานั้น อันเป็น อวัยวะเบื้องสูง ยากที่จะสละได้ง่าย ๆ.
ในพระคาถานั้น พระเจ้าสีวิราช ตรัสเรียกท้าวสักกเทวราชว่า "วณิพก". บทว่า จกฺขุปถานิ นี้เป็นชื่อของจักษุทั้งสองข้าง. บทว่า ยมาหุความว่า บัณฑิตทั้งหลายกล่าวดวงตาใด อันบุรุษสละได้โดยยาก.
เบื้องหน้าแต่นี้ไป พึงทราบสัมพันธคาถาง่าย ๆ โดยนัยอันมาแล้วในพระบาลีดังต่อไปนี้ พราหมณ์ทูลตอบว่า
ในเทวโลกเขาเรียกท่านผู้ใดว่า สุชัมบดี ใน มนุษยโลกเขาเรียกท่านผู้นั้นว่า "มฆวา" ข้าพระพุทธเจ้าเป็นวณิพก ท่านผู้นั้นแนะนำให้มาขอพระเนตร ณ ที่นี้ ข้าพระพุทธเจ้าเป็นวณิพก การขอของข้าพระพุทธเจ้าไม่มีสิ่งใดจะยิ่งไปกว่า ขอพระองค์ทรงพระ ราชทานพระเนตรแก่ข้าพระพุทธเจ้าผู้มาขอเถิด บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ดวงตาใดยากที่บุรุษจะสละได้ ขอ พระองค์โปรดพระราชทานดวงเนตรนั้นที่ไม่มีสิ่งอื่น จะยิ่งกว่าแก่ข้าพระพุทธเจ้าเถิด. พระเจ้าสีวิราชทรงสดับแล้ว ตรัสตอบว่า ท่านมาด้วยประโยชน์อันใดปรารถนาประโยชน์ สิ่งใด ความดำริเหล่านั้น เพื่อประโยชน์นั้น ๆ ของ ท่านจงสำเร็จเถิด ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจงได้ดวงตา เถิด เมื่อท่านขอข้างเดียว เราจะให้ทั้งสองข้าง ขอ ท่านจงมีจักษุด้วยจักษุของเราไปเถิด ท่านปรารถนา สิ่งใดจากเราผู้มุ่งหมายอยู่ ขอสิ่งนั้นจงสำเร็จแก่ท่าน เถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วนิพฺพโก ได้แก่ ยาจก บทว่ายาจโต ความว่า แก่ข้าพระองค์ผู้มาขออยู่. บทว่า วณึ แปลว่า การขอ. บทว่า เต ความว่า ความมุ่งหมายคือความดำริเพื่อต้องการสิ่งนั้นของท่านเหล่านั้น (จงสำเร็จ).
บทว่า สจกฺขุมา ความว่า ท่านนั้นจงเป็นผู้มีจักษุด้วยจักษุของเราไปเถิด. บทว่า ยทจฺฉสิ ตฺวํ ตํ เต สมิชฺฌตุ ความว่า ท่านยังปรารถนาสิ่งใดจากสำนักของเรา ขอสิ่งนั้นจงสำเร็จแก่ท่านเถิด.
พระราชาตรัสเพียงเท่านี้แล้วทรงพระดำริว่า การที่เราจักควักนัยน์ตาให้แก่พราหมณ์ในที่นี้ทีเดียว เป็นการไม่เหมาะสมจึงพาพราหมณ์ไปสู่ภายในพระราชฐาน แล้วประทับบนราชอาสน์ตรัสสั่งให้เรียกหมอชื่อว่าสีวิกะมาตรัสว่า เจ้าจงชําระนัยน์ตาของเราให้สะอาด. ได้มีเสียงเอิกเกริกโกลาหลเป็นอันเดียวกันทั่วทั้งพระนครว่า ได้ยินว่า พระราชาของพวกเรา มีพระราชประสงค์จะควักพระเนตรทั้งสอง พระราชทานแก่พราหมณ์ ลำดับนั้น ข้าราชการมีเสนาบดีเป็นต้น ราชวัลลภ ชาวพระนครและนางสนมทั้งหลาย มาประชุมพร้อมกันเมื่อจะกราบทูลทัดทานพระราชา ได้กล่าวคาถา ๓ คาถา ความว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ของ ข้าพระองค์ทั้งหลาย พระองค์อย่าทรงพระราชทาน ดวงพระเนตรเลย อย่าทรงทอดทิ้งข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงเลย ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์พระราชทานทรัพย์เถิด แก้วมุกดา แก้วไพฑูรย์ มีเป็นอันมาก ข้าแต่มหาราชเจ้าผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ พระองค์ จงทรงพระราชทานรถทั้งหลายที่เทียมแล้ว ม้าอาชาไนย ช้างตัวประเสริฐที่ตบแต่งแล้ว ที่อยู่และเครื่อง บริโภคที่ทำด้วยทองคำเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ขอพระองค์จงทรงพระราชทานเหมือนกับชาวสิพีทั้งปวง ที่มีเครื่องใช้สอย มีรถเฝ้าแหนพระองค์อยู่โดย รอบ ทุกเมื่อฉะนั้นเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปรกฺกริ แปลว่า ทอดทิ้ง. อธิบายว่าชาวสีพีทั้งหลายพากันกราบทูล ด้วยความประสงค์อย่างเดียวเท่านั้นว่า ก็เมื่อพระองค์พระราชทานดวงพระเนตรแล้ว พระองค์จักครอบครองราชสมบัติไม่ได้ คนอื่นจักเป็นพระราชาแทน เมื่อเป็นเช่นนี้ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายจักชื่อว่าเป็นผู้ถูกพระองค์ทรงสละเสียแล้ว. บทว่า ปริกเรยฺยุํ แปลว่า พึงแวดล้อม.
บทว่า เอวํ เทหิ ความว่า ชาวสีพีทั้งหลายจะพึงได้เฝ้าแหนพระองค์ผู้มีพระเนตรไม่บกพร่องอยู่ตลอดกาลนาน โดยวิธีใด พระองค์จงทรงพระราชทานโดยวิธีนั้นเถิด คือพระองค์จงทรงพระราชทานแต่เพียงทรัพย์แก่พราหมณ์เท่านั้น อย่าได้ทรงพระราชทานคู่พระเนตรเลย เพราะเมื่อพระองค์ทรงพระราชทานคู่พระเนตรไปแล้ว ประชาชนชาวสีพีทั้งหลาย จักไม่ได้เฝ้าแหนพระองค์ต่อไป.
ลำดับนั้น พระราชาได้ตรัสพระคาถา ๓ คาถา ความว่า
ผู้ใดแลพูดว่าจักให้ แล้วมากลับใจว่าไม่ให้ ผู้นั้น เหมือนกับสวมบ่วงที่ตกลงยังพื้นดินไว้ที่คอ ผู้ใดแล พูดว่าจักให้ แล้วมากลับใจว่าไม่ให้ ผู้นั้นเป็นคนลามก ยิ่งกว่าผู้ที่ลามก ทั้งจะต้องเข้าถึงสถานที่ลงอาญาของ พญายม ความจริงผู้ขอได้ขอสิ่งใดไว้ ผู้ให้ก็ควรจะ ให้สิ่งนั้นแหละ ผู้ขอยังไม่ได้ขอสิ่งใดไว้ ผู้ให้ก็อย่า พึงให้สิ่งนั้น พราหมณ์ได้ขอสิ่งใดไว้กะเรา เราก็จัก ให้สิ่งนั้นนั่นแหละ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปฏิมุญฺจติ แปลว่า สวมใส่. บทว่าปาปา ปาปตโร ความว่า ย่อมชื่อว่า เป็นผู้ที่เลวทรามกว่าผู้ที่เลวทราม. บทว่า สมฺปตฺโต ยมสาธนํ ความว่า ย่อมเป็นผู้ชื่อว่าถึงอุสสุทนรก อันเป็นสถานที่ลงอาญาแห่งพญายมโดยแท้. บทว่า ยํ หิ ยาเจ ความว่าพระเจ้าสีวิราชตรัสว่า ก็ยาจกขอสิ่งใด แม้ทายกก็ต้องให้สิ่งนั้นทีเดียว ก็พราหมณ์ผู้นี้ขอจักษุกะเรา หาใช่ขอทรัพย์เช่นแก้วมุกดาเป็นต้นไม่ เรานั้นจักให้จักษุแก่เขาเท่านั้น.
ลำดับนั้น เมื่ออำมาตย์ทั้งหลาย จะทูลถามท้าวเธอว่า พระองค์จะพระราชทานพระจักษุ เพราะทรงปรารถนาอะไร จึงกล่าวคาถา ความว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชา พระองค์ทรง ปรารถนา พระชนมายุ วรรณะ สุขะ และพละอะไร หรือ จึงทรงพระราชทานพระเนตร พระองค์ทรงเป็น ราชาแห่งชาวสีพี ไม่มีใครประเสริฐยิ่งไปกว่า ทรง พระราชทานพระเนตร เพราะเหตุปรโลกหรืออย่างไร.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปรโลกเหตุ ความว่า ข้าแต่มหาราชเจ้าบุรุษผู้เป็นบัณฑิตเช่นพระองค์ จำต้องละอิสริยยศส่วนปัจจุบันแล้ว พระราชทานดวงพระเนตร เพราะเหตุแห่งปรโลกหรืออย่างไร ?
ลำดับนั้น พระราชาเมื่อจะตรัสตอบอำมาตย์เหล่านั้น จึงตรัสพระคาถาความว่า
เราให้ดวงตาเป็นทานนั้น เพราะยศก็หาไม่ เราจะได้ปรารถนาบุตร ทรัพย์หรือแว่นแคว้น เพราะ ผลแห่งการให้ดวงตานี้ก็หาไม่ อีกประการหนึ่ง ธรรม ของสัตบุรุษทั้งหลาย ท่านได้ประพฤติกันมาแล้วแต่ โบราณ เพราะเหตุนี้แหละ ใจของเราจึงยินดีในทาน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นวาหํ ตัดบทเป็น น เว อหํ. บทว่ายสสา ความว่า เพราะเหตุแห่งยศอันเป็นทิพย์ หรือเป็นของมนุษย์ก็หามิได้. บทว่า น ปุตฺตมิจฺเฉ ความว่า ใช่ว่าเราอยากจะได้บุตร ทรัพย์สมบัติแว่นแคว้น เพราะผลแห่งการให้จักษุเป็นทานนี้ก็หามิได้ ก็แต่ว่าข้อนี้ ชื่อว่าเป็นโบราณมรรค คือเป็นการบำเพ็ญบารมี อันสัตบุรุษคือบัณฑิตได้แก่พระโพธิสัตว์ผู้สัพพัญญูสั่งสมมาดีแล้ว ด้วยว่าพระโพธิสัตว์ไม่บำเพ็ญบารมีให้เต็มแล้ว ชื่อว่าจะมีความสามารถที่จะบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ณ โพธิบัลลังก์ก็หามิได้ อนึ่ง เราบำเพ็ญบารมีไว้ ก็ใคร่จะเป็นพระพุทธเจ้า. บทว่า อิจฺเจว ทาเน นิรโต มโน ความว่า เพราะเหตุนี้ใจของเราจึงได้ยินดีเฉพาะในทานบริจาค.
แม้สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อจะทรงแสดงจริยาปิฎก แก่พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระ เพื่อจะทรงแสดงว่า พระสัพพัญญุตญาณเท่านั้นเป็นที่รักกว่าดวงตาแม้ทั้งสองของเรา จึงตรัสว่า
ดวงตาทั้งสองข้างจะได้เป็นที่เกลียดชังของเราก็ หาไม่ ตนของตนเองก็หาได้เป็นที่เกลียดชังของเราไม่ พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา เพราะฉะนั้น เราจึงได้ให้ดวงตา.
ก็เมื่ออำมาตย์ทั้งหลาย ได้ฟังพระดำรัสของพระมหาสัตว์แล้ว ไม่อาจจะทูลทัดทาน จำต้องนิ่งเฉยอยู่ พระมหาสัตว์เจ้าได้ตรัสกำชับสีวิกแพทย์ด้วยพระคาถาว่า
ดูก่อนสีวิกะ ท่านเป็นมิตรสหายของเรา ท่าน เป็นคนศึกษามาดีแล้ว จงกระทำตามคำของเราให้ดี จงควักดวงตาทั้งสองของเราผู้ปรารถนาอยู่ แล้ววาง ลงในมือของพราหมณ์วณิพกเถิด.
พระคาถานั้นมีอรรถกถาอธิบายว่า ดูก่อนสีวกแพทย์ผู้สหาย เธอเป็นทั้งสหายและมิตรของเรา ได้ศึกษามาในศิลปะของแพทย์เป็นอย่างดีโดยแท้จงทำตามคำของเราให้สำเร็จประโยชน์ เมื่อเราปรารถนาพิจารณาแลดูนั่นแลเธอจงควักดวงตาทั้งคู่ของเราออกดังถอนหน่อตาล แล้ววางไว้ในมือของยาจกผู้นี้เถิด ดังนี้.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๖๒–๘๐ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
วิสตินิบาตชาดก ๑๒๖ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๒๖ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Sīvirājajātakaṃ
dūre ca vasaṃ therovāti idaṃ satthā jetavane viharanto asadisadānaṃ ārabbha kathesi. Taṃ aṭṭhanipāte sīvirājajātake vitthāritameva.
Tadā pana rājā sattame divase sabbaparikkhāre datvā anumodanaṃ Yāci. Satthā avatvāva pakkāmi. Rājā bhuttapātarāso vihāraṃ gantvā kasmā bhante anumodanaṃ na karitthāti āha. Satthā aparisuddhā mahārāja parisāti vatvā na ve kadariyā devalokaṃ vajantīti gāthāya dhammaṃ desesi. Rājā pasīditvā satasahassagghanikena sīveyyakena uttarāsaṅgeneva tathāgataṃ pūjetvā nagaraṃ pāvisi. Punadivase bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso kosalarājā asadisadānaṃ datvā tādisenāpi dānena atitto dasabalena dhamme desite puna satasahassagghanikaṃ sīveyyakaṃ vatthaṃ adāsi yāva atitto vatāvuso dānena rājāti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave bāhirabhaṇḍaṃ nāma sudinnaṃ porāṇakapaṇḍitā sakalajambūdīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā devasikaṃ chasatasahassapariccāgena dānaṃ dadamānā bāhirakadānena atittā piyassa dātā piyaṃ labhatīti sampattā yācakānaṃ akkhīni uppāṭetvā adaṃsūti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte sīviraṭṭhe ariṭṭhapuranagare sīvimahārāje rajjaṃ kārente mahāsatto tassa putto hutvā nibbatti. Sīvikumārotissa nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilaṃ gantvā uggahitasippo āgantvā pitu sippaṃ dassetvā uparajjaṃ labhitvā aparabhāge pituaccayena rājā hutvā agatigamanaṃ pahāya dasa rājadhamme akopetvā dhammena rajjaṃ kārento catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe nivesanadvāre cāti cha dānasālāyo kāretvā devasikaṃ chasatasahassapariccāgena mahādānaṃ Pavattesi aṭṭhamīcātuddasīpaṇṇarasīsu ca niccaṃ dānasālaṃ gantvā dānaṃ olokesi.
So ekadā puṇṇamīdivase pātova samussitasetacchatte rājapallaṅke nisinno attanā dinnadānaṃ āvajjento bāhiravatthuṃ attanā adinnaṃ nāma adisvā mayā bāhiravatthuṃ adinnaṃ nāma natthi na maṃ bāhiradānaṃ toseti ahaṃ ajjhattikadānaṃ dātukāmo aho vatajja mama dānasālaṃ gatakāle kocideva yācako bāhiravatthuṃ ayācitvā ajjhattikassa nāmaṃ gaṇheyya sace hi me koci hadayamaṃsassa nāmaṃ gaṇheyya kaṇayena uraṃ paharitvā pasannaudakato sanālaṃ padumaṃ uddharanto viya lohitabindūni paggharantaṃ hadayaṃ nīharitvā dassāmi sace sarīramaṃsassa nāmaṃ gaṇheyya avalekhanasatthakena telasiṅgaṃ likkhanto viya sarīramaṃsaṃ otāretvā dassāmi sace lohitassa nāmaṃ gaṇheyya yantamukhe pakkhanditvā upanītabhājanaṃ pūretvā lohitaṃ dassāmi sace vā pana koci gehe me kammaṃ nappavattati gehe me dāsakammaṃ karohīti maṃ vadeyya rājavesaṃ apanetvā bāhiraṃ katvā attānaṃ sāvetvā dāsakammaṃ karissāmi sace me koci akkhīnaṃ nāmaṃ gaṇheyya tālamiñjaṃ nīharanto viya akkhīni uppāṭetvā dassāmīti cintesi. Iti so
yaṃ kiñci mānusaṃ dānaṃ adinnaṃ me na vijjati
yopi yāceyya maṃ cakkhuṃ dadeyyaṃ avikampitoti cintetvā soḷasahi gandhodakaghaṭehi nahāyitvā Sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā alaṅkatahatthikkhandhavaragato dānaggaṃ agamāsi.
Sakko tassa ajjhāsayaṃ viditvā sīvirājā ajja sampattayācakānaṃ cakkhūni uppāṭetvā dassāmīti cintesi sakkhissati nukho dānaṃ dātuṃ udāhu noti cintetvā tassa vīmaṃsanatthāya jarājiṇṇapatto andhabrāhmaṇo viya hutvā rañño dānaggaṃ gamanakāle ekasmiṃ unnatappadese hatthaṃ pasāretvā rājānaṃ jayāpetvā aṭṭhāsi. Rājā tadabhimukhaṃ vāraṇaṃ pesetvā brāhmaṇa kiṃ vadesīti pucchi. Atha naṃ sakko mahārāja tava dānajjhāsayataṃ nissāya samuggatena kittighosena sakalalokasannivāsonirantaraṃ phuṭṭho ahañca andho tvaṃ dvicakkhūti vatvā cakkhuṃ yācanto paṭhamaṃ gāthamāha
dūre ca vasaṃ therova cakkhuṃ yācitumāgato
ekanettā bhavissāma cakkhuṃ me dehi yācitoti.
Tattha dūreti ito dūre ca vasanto. Theroti jarājiṇṇatthero viya. Ekanettāti ekaṃ nettaṃ mayhaṃ dehi evaṃ dvepi ekanettā bhavissāmāti.
Taṃ sutvā mahāsatto idānevāhaṃ pāsāde nisinno mantetvā āgato mahā me lābho ajjeva me manoratho matthakaṃ pāpuṇissati adinnapubbaṃ dānaṃ dassāmīti tuṭṭhamānaso dutiyaṃ gāthamāha
kenānusiṭaṭho idha māgatosi
vanibbaka cakkhupathāni yācituṃ
Suduccajaṃ yācasi uttamaṅgaṃ
yamāhu nettaṃ purisena duccajanti.
Tattha vanibbakāti taṃ ālapati. Cakkhupathānīti cakkhūnametaṃ nāma. Yamāhūti yaṃ paṇḍitā duccajanti kathenti.
Ito paraṃ uttānasambandhagāthā pālinayeneva veditabbā
yamāhu devesu sujampatīti
maghavāti naṃ āhu manussaloke
tenānusiṭṭho idha māgatosmi
vanibbako cakkhupathāni yācituṃ.
Vanibbako mayha vaṇiṃ anuttaraṃ
dadāhi me cakkhupathāni yācato
dadāhi me cakkhupathaṃ anuttaraṃ
yamāhu nettaṃ purisena duccajaṃ.
Yena atthena āgañchi yamatthamabhipatthayaṃ
te te ijjhantu saṅkappā labha cakkhūni brāhmaṇa.
Ekante yācamānassa ubhayāni dadāmihaṃ
sa cakkhumā gaccha janassa pekkhato
yadicchasi tvaṃ taṃ te samijjhatūti.
Tattha vanibbakoti yācako. Yācatoti yācantassa. Vaṇinti yācanaṃ. Teti te tava tassa atthassa saṅkampanaṃ saṅkappā. Sacakkhumāti so tvaṃ mama cakkhūhi cakkhumā hutvā. Yadicchasi tvaṃ Taṃ te samijjhatūti yaṃ tvaṃ mama santikā icchasi taṃ te samijjhatūti.
Rājā ettakaṃ kathetvā idheva mayā akkhīni uppāṭetvā dātuṃ asāruppanti cintetvā brāhmaṇaṃ ādāya antepuraṃ gantvā rājāsane nisīditvā sīvikaṃ nāma vejjaṃ pakkosāpetvā akkhīni me sodhehīti āha. Amhākaṃ kira rājā akkhīni uppāṭetvā brāhmaṇassa dātukāmoti sakalanagare ekakolāhalaṃ ahosi. Atha senāpatiādayo rājavallabhā ca nāgarā ca orodhā ca sabbe sannipatitvā rājānaṃ nivārento tisso gāthā avocuṃ
mā no deva adā cakkhuṃ mā no sabbe parakkari
dhanaṃ dehi mahārāja muttā veḷuriyā bahū.
Yutte deva rathe dehi ājānīye alaṅkate
nāge dehi mahārāja hemakappanivāsase.
Yathā taṃ sīviyo sabbe sayogā sarathā sadā
samantā parikareyyuṃ evaṃ dehi rathesabhāti.
Tattha parakkarīti pariccaji. Akkhīsu hi dinnesu rajjaṃ tvaṃ na kāressasi añño rājā bhavissati evaṃ tayā mayaṃ pariccattā nāma bhavissāmāti adhippāyeneva āhaṃsu. Parikareyyunti parivāreyyuṃ. Evaṃ dehīti yathā taṃ avikalacakkhuṃ sīviyo ciraṃ parivāreyyuṃ evaṃ dehi dhanamevassa dehi mā akkhīni akkhīsu hi dinnesu na taṃ sīviyo parivāressantīti.
Atha rājā tisso gāthā abhāsi
yo ve dassanti vatvāna adāne kurute mano
bhumyaṃ so patitaṃ pāsaṃ gīvāyaṃ paṭimuñcati.
Yo ve dassanti vatvāna adāne kurute mano
pāpā pāpataro hoti sampatto yamasādhanaṃ.
Yaṃ hi yāce taṃ hi dade yaṃ na yāce na taṃ dade
svāhaṃ tameva dassāmi yaṃ maṃ yācati brāhmaṇoti.
Tattha paṭimuñcatīti paveseti. Pāpā pāpataroti lāmakāpi lāmakataro nāma hoti. Sampatto yamasādhananti yamassa āṇāpavattiṭṭhānaṃ ussadanirayaṃ sampattoyeva nāma hoti. Yaṃ hi yāceti yaṃ yācako yāceyya dāyakopi tameva dadeyya na ayācitaṃ ayañca brāhmaṇo maṃ cakkhuṃ yācati na muttādikaṃ dhanaṃ tadeva svāhaṃ dassāmīti vadati.
Atha naṃ amaccā kiṃ patthetvā cakkhūni desīti pucchantā gāthamāhaṃsu
āyuṃ nu vaṇṇaṃ nu sukhaṃ balaṃ nu
kiṃ patthayāno nu janinda desi
kathaṃ hi rājā sivinaṃ anuttaro
cakkhūni dajjā paralokahetūti.
Tattha paralokahetūti mahārāja kathaṃ nāma tumhādiso paṇḍitapuriso sandiṭṭhikaṃ issariyaṃ pahāya paralokahetu cakkhūni dadeyyāti.
Atha nesaṃ kathento rājā gāthamāha
navāhametaṃ yasasā dadāmi
na puttamicche na dhanaṃ na raṭṭhaṃ
satañca dhammo carito purāṇo
icceva dāne nirato mano mamāti.
Tattha navāhanti na ve ahaṃ. Yasasāti dibbassa vā manusassa vā yasassa kāraṇā. Na puttamiccheti imassa cakkhudānassa phalena nevāhaṃ puttaṃ icchāmi na dhanaṃ na raṭṭhaṃ apica sataṃ paṇḍitānaṃ sabbaññubodhisattānaṃ esa āciṇṇasamāciṇṇo porāṇakamaggo yadidaṃ pāramīpūraṇaṃ nāma na hi pāramiyo apūretvā bodhipallaṅke bodhisatto sabbaññutaṃ pāpuṇituṃ samattho nāma atthi ahañca pāramiyo pūretvā buddho bhavitukāmo. Icceva dāne nirato mano mamāti iminā kāraṇena mama mano dāneyeva niratoti vadati.
Sammāsambuddhopi dhammasenāpatisārīputtattherassa cariyāpiṭakaṃ desento mayhaṃ dvīhipi akkhīhi sabbaññutañāṇameva piyataranti dīpetuṃ
na me dessā ubho cakkhū attānaṃ me na dessiyaṃ
sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ tasmā cakkhumadāsihanti āha.
Mahāsattassa pana kathaṃ sutvā amaccesu appaṭibhāṇesu ṭhitesu mahāsatto sīvikaṃ vejjaṃ gāthāya ajjhabhāsi
Sakhā ca mitto ca mama sīvika
susikkhito sādhu karohi me vaco
uddhara tvaṃ cakkhūni mama jigiṃsato
hatthesu ṭhapehi vanibbakassāti.
Tassattho samma sīvika tvaṃ mayhaṃ sahāyo ca mitto ca vejjasippeva susikkhito sādhu me vacanaṃ karohi mama jigiṃsetvā upadhārentassa olokentasseva tālabījaṃ viya me akkhīni uddharitvā imassa yācakassa hatthesu ṭhapehīti.
Atha naṃ sīviko āha cakkhudānaṃ nāma bhāriyaṃ upadhārehi devāti. Sīvika upadhāritaṃ mayā tvaṃ mā papañcaṃ karohi mā mayā saddhiṃ bahū kathehīti. So cintesi ayuttaṃ mādisassa susikkhitassa vejjassa rañño akkhīsu satthapātananti. So nānābhesajjāni ghaṃsitvā bhesajjarasacuṇṇena nīluppalaṃ paribhāvetvā dakkhiṇakkhiṃ upasiṃghāpesi. Akkhi parivatti. Dukkhā vedanā uppajji. Sallakkhehi mahārāja paṭipākatikaṃ karaṇaṃ mayhaṃ bhāroti. Apehi tāta mā papañcaṃ karīti. So paribhāvetvā punapi upasiṃghāpesi. Akkhi akkhikūpato mucchi. Balavatarā vedanā udapādi. Sallakkhehi mahārāja sakkomahaṃ paṭipākatikaṃ kātunti. Apehi tāta mā papañcaṃ karīti. So tatiyavāre kharataraṃ paribhāvetvā upanāmesi. Akkhi osadhabalena paribbhamitvā akkhikūpato nikkhamitvā nahārusuttakena olambamānaṃ aṭṭhāsi. Sallakkhehi narinda puna Pākatikakaraṇaṃ mayhaṃ balanti. Papañcaṃ mā karīti. Adhimattā vedanā udapādi. Lohitakaṃ paggharati nivatthasāṭakāni lohitena temiṃsu. Orodhā ca amaccā ca rañño pādamūle patitvā deva akkhīni mā dehīti mahāparidevaṃ parideviṃsu. Rājā vedanaṃ adhivāsetvā tāta mā papañcaṃ karīti āha. So sādhu devāti vāmahatthena akkhiṃ dhāretvā dakkhiṇahatthena satthakaṃ ādāya akkhisuttakaṃ chinditvā akkhiṃ gahetvā mahāsattassa hatthe ṭhapesi. So vāmakkhinā dakkhiṇakkhiṃ oloketvā vedanaṃ adhivāsetvā ehi brāhmaṇāti brāhmaṇaṃ pakkositvā mama ito akkhito sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutañāṇameva piyataraṃ tassa idaṃ me paccayo hotūti vatvā brāhmaṇassa akkhiṃ adāsi. So taṃ ukkhipitvā attano akkhimhi ṭhapesi. Taṃ tassānubhāvena vikasitanīluppalaṃ viya hutvā patiṭṭhāsi. Mahāsatto vāmakkhinā tassa taṃ akkhiṃ disvā aho sudinnaṃ mayā akkhidānanti anto samuggatāya pītiyā nirantaraṃ phuṭṭho hutvā itaraṃpi akkhiṃ adāsi. Sakko tampi attano akkhimhi ṭhapetvā rājanivesanā nikkhamitvā mahājanassa olokentasseva nagarā nikkhamitvā devalokameva gato.
Tamatthaṃ pakāsento satthā diyaḍḍhagāthamāha
codito sīvirājena sīviko vacanaṃ karo
rañño cakkhūni uddharitvā brāhmaṇassūpanāmayi
sacakkhuko brāhmaṇo āsi andho rājā upāvisīti.
Rañño na cirasseva akkhīni ruhiṃsu. Ruhamānāni ca āvāṭabhāvaṃ appatvā kambalageṇḍukena viya uggatena maṃsapiṇḍena pūretvā cittakammarūpakassa viya akkhīni ahesuṃ. Vedanā pacchijji. Atha mahāsatto katipāhaṃ pāsāde vasitvā kiṃ andhassa rajjenāti amaccānaṃ rajjaṃ niyyādetvā uyyānaṃ gantvā pabbajitvā samaṇadhammaṃ karissāmīti cintetvā amacce pakkosāpetvā tesaṃ tamatthaṃ ārocetvā eko mukhadhovanādidāyako kappiyakārakova mayhaṃ santike bhavissati sarīrakiccaṭṭhānesupi me rajjukaṃ bandhathāti vatvā sārathiṃ āmantetvā rathaṃ yojehīti āha. Amaccā panassa rathena gantuṃ adatvā suvaṇṇasivikāya naṃ netvā pokkharaṇītīre nisīdāpetvā ārakkhaṃ saṃvidhāya paṭikkamiṃsu. Rājā pallaṅke nisinno attano dānaṃ āvajjesi. Tasmiṃ khaṇe sakkassa āsanaṃ uṇhaṃ ahosi. So āvajjento taṃ kāraṇaṃ disvā mahārājassa varaṃ datvā cakkhuṃ paṭipākatikaṃ karissāmīti cintetvā tattha āgantvā mahāsattassa avidūre aparāparaṃ caṅkami.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
tato so katipāhassa uparuḷhesu cakkhusu
sutaṃ āmantayi rājā sīvīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano.
Yojehi sārathi yānaṃ yuttañca paṭivedaya
uyyānabhūmiṃ gacchāma pokkharañca vanāni ca.
So ca pokkharaṇītīre pallaṅke na upāvisi
tassa sakko pāturahu devarājā sujampatīti.
Sakkopi mahāsattena padasaddaṃ sutvā ko esoti puṭṭho gāthamāha
sakkohamasmi devindo āgatosmi tavantike
varaṃ varassu rājisi yaṃkiñci manasicchasīti.
Evaṃ vutte rājā gāthamāha
pahutaṃ me dhanaṃ sakka balaṃ ko socanappako
andhassa me sato dāni maraṇaññeva ruccatīti.
Tattha maraṇaññeva ruccatīti devarāja idāni mayhaṃ andhabhāvena maraṇameva ruccati taṃ me dehīti.
Atha naṃ sakko āha sīvirāja kiṃ pana tvaṃ maritukāmova hutvā maraṇaṃ rocesi udāhu andhabhāvenāti. Andhabhāvena devarājāti. Mahārāja dānannāma na kevalaṃ samparāyatthameva diyyati diṭṭhadhammikatthāyapi paccayo hoti tvañca ekaṃ cakkhuṃ yācito dve adāsi tena tvaṃ saccakiriyaṃ karohīti kathaṃ samuṭṭhapetvā āha
yāni saccāni dīpadinda tāni bhāsassu khattiya
saccaṃ te bhaṇamānassa puna cakkhu bhavissatīti.
Taṃ sutvā mahāsatto sakka sacepi mama cakkhuṃ dātukāmo aññaṃ upāyaṃ mā kari mama dānassa nissandena cakkhu uppajjatūti vatvā sakkena ahaṃ sakko devarājā paresaṃ cakkhuṃ dātuṃ Na sakkomi tayā dinnadānassa baleneva cakkhu uppajjissatīti vutte tenahi mayā dānaṃ sudinnanti vatvā saccakiriyaṃ karonto gāthamāha
ye maṃ yācitumāyanti nānāgottā vanibbakā
yopi maṃ yācate cakkhuṃ sopi me manaso piyo
etena saccavajjena cakkhu me upapajjathāti.
Tattha sopi meti ye maṃ yācituṃ āgacchanti te piyā tesu āgacchantesu yo maṃ yācati sopi me manasā piyo. Etenāti sace mama sabbepi yācakā piyā saccamevetaṃ mayā vuttaṃ etena me saccavacanena ekaṃ me cakkhu upapajjatha uppajjatūti āha. Athassa vacanānantarameva paṭhamaṃ cakkhuṃ udapādi. Tato dutiyassa uppajjanatthāya gāthadvayamāha
yaṃ maṃ so yācituṃ āgā dehi cakkhunti brāhmaṇo
tassa cakkhūni pādāsiṃ brāhmaṇassa vanibbato.
Bhiyyo maṃ āvisi pīti somanassañca nappakaṃ
etena saccavajjena dutiyaṃ me upapajjathāti.
Tattha yaṃ manti yo maṃ yācati. Soti so cakkhuvikalo brāhmaṇo dehi me cakkhunti yācituṃ āgato. Vanibbatoti yācantassa. Bhiyyo maṃ āvisīti brāhmaṇassa cakkhūni datvā andhakālato paṭṭhāya tasmiṃ andhakāle tathārūpaṃ vedanaṃ agaṇetvā aho sudinnaṃ me dānanti paccavekkhantaṃ maṃ bhiyyo atirekatarā Pīti āvisi mama hadayaṃ paviṭṭhā somanassañca mama aparimāṇaṃ uppajjati. Etenāti sace mama tadā anappakaṃ pītisomanassaṃ uppannaṃ saccamevetaṃ mayā vuttaṃ etena me saccavacanena dutiyaṃpi cakkhuṃ uppajjatūti āha.
Taṃ khaṇaññeva dutiyaṃ cakkhuṃ udapādi. Tāni panassa cakkhūni neva pākatikāni na dibbāni sakkabrāhmaṇassa hi dinnaṃ cakkhuṃ pana pākatikaṃ kātuṃ na sakkā upahatavatthuno ca dibbacakkhu nāma nuppajjati. Tāni panassa saccapāramitācakkhūnīti vuttāni. Tesaṃ uppattisamakālameva sakkānubhāvena sabbā rājaparisā sannipatitāva ahesuṃ. Athassa sakko mahājanassa majjheyeva thutiṃ karonto gāthadvayamāha
dhammena bhāsitā gāthā sīvīnaṃ raṭṭhavaḍḍhana
etāni tava nettāni dibyāni paṭidissare.
Tirokuḍḍaṃ tiroselaṃ samatiggayha pabbataṃ
samantā yojanasataṃ dassanaṃ anubhontu teti.
Tattha dhammena bhāsitāti mahārāja imā te gāthā dhammena sabhāvena bhāsitā. Dibyānīti dibbānubhāvayuttāni. Paṭidissareti paṭidissanti. Tirokuḍḍanti mahārāja imāni te cakkhūni devatānaṃ cakkhūni viya parakuḍḍaṃ paraselaṃ yaṃkiñci pabbataṃpi samatiggayha atikkamitvā samantā dasadisā yojanasataṃ rūpadassanaṃ anubhontu sodhentūti attho.
Iti so ākāse ṭhatvā mahājanassa majjhe imā gāthā bhāsitvā appamatto hohīti mahāsattaṃ ovaditvā devalokameva gato.
Mahāsattopi mahājanaparivuto mahantena sakkārena nagaraṃ pavisitvā sucandakaṃ pāsādaṃ abhiruhi. Tena cakkhūnaṃ paṭiladdhabhāvo sakalasīviraṭṭhe pākaṭo jāto. Athassa dassanatthaṃ sakalaraṭṭhavāsino bahuṃ paṇṇākāraṃ gahetvā āgamiṃsu. Mahāsatto imasmiṃ mahājane sannipatite mama dānaṃ vaṇṇayissāmīti rājadvāre mahāmaṇḍapaṃ kāretvā samussitasetacchatte rājapallaṅke nisinno nagare bheriñcārāpetvā sabbaseniyo sannipātāpetvā ambho sīviraṭṭhavāsino imāni me dibbacakkhūni disvā ito paṭṭhāya dānaṃ adatvā mā bhuñjathāti dhammaṃ desento catasso gāthā abhāsi
konīdha vittaṃ na dadeyya yācito
api visiṭṭhaṃ supiyaṃpi attano
tadiṃgha sabbe siviyo samāgatā
dibbāni nettāni mamajja passatha.
Tirokuḍḍaṃ tiroselaṃ samatiggayha pabbataṃ
samantā yojanasataṃ dassanaṃ anubhonti me.
Na cāgamattā paramatthi (kiñci) maccānaṃ idha jīvite
datvāna mānusaṃ cakkhuṃ laddhaṃ (me) cakkhuṃ amānusiṃ.
Etaṃpi disvā sīviyo detha dānāni bhuñjatha
Datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṃ
anindito saggamupeti ṭhānanti.
Tattha konīdhāti ko nu idha. Api visiṭṭhanti uttamaṃpi samānaṃ. Cāgamattāti cāgappamāṇato añño paramacakkhu nāma natthi. Idha jīviteti imasmiṃ jīvaloke. Idha jīvitantipi pāṭho. Imasmiṃ jīvaloke jīvamānanti attho. Amānusinti dibbacakkhu mayā laddhaṃ iminā kāraṇena veditabbametaṃ cāgato uttamaṃ nāma natthīti. Etaṃpi disvāti etaṃ mayā laddhaṃ dibbacakkhuṃ disvāpi.
Iti imāhi catūhi gāthāhi dhammaṃ desetvā tato paṭṭhāya anvaḍḍhamāsapaṇṇarasauposathesu mahājanaṃ sannipātetvā niccaṃ imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi. Taṃ sutvā mahājano dānādīni puññāni katvā devalokaṃ pūrentova agamāsi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā evaṃ bhikkhave porāṇakapaṇḍitā bāhirakadānena asantuṭṭhā sampattayācakānaṃ attano cakkhūni uppāṭetvā adaṃsūti vatvā cattāri saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi tadā sīvikavejjo ānando ahosi sakko anuruddho ahosi sesaparisā buddhaparisā sīvirājā pana ahamevāti.
Sīvirājajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Tatiyaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗