หังสชาดก
ว่าด้วยหงส์สุมุขะผู้ภักดี
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๑๒๔ · บรรทัด ๘๔๐๐ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วินเยน วา ได้แก่อาจาระ. มรรยาท. บทว่า ปจฺฉา กุรุเต โยคํ ความว่า หากว่ากุลบุตรใดไม่ทำการประกอบคือความเพียรในการศึกษาศิลปวิทยาที่ควรศึกษา ในเวลาที่ยังเป็นเด็ก ทำการศึกษาต่อภายหลังคือเมื่อเวลาแก่ กุลบุตรเห็นปานนี้นั้น ย่อมจมลงในทุกข์หรืออันตรายเห็นปานนั้นในภายหลัง คือไม่สามารถเพื่อจะช่วยเหลือตนเองได้. บทว่า ตสฺส สํหีรปญฺสฺส ความว่า เพราะกุลบุตรนั้นไม่ได้รับการศึกษาแต่นั้น (ความเสื่อมโภคสมบัติจึงเกิด) แก่เขาผู้มีปัญญาไม่แน่นอน มีความรู้ไม่มั่นคง. บทว่า วิวโร ได้แก่ ช่องคือความเสื่อมแห่งโภคสมบัติเป็นต้น. บทว่า รตฺติมนฺโธ ได้แก่ ความมืดบอดในราตรี. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ความมืดในราตรี คือความมืดบอดในราตรี ย่อมเห็นได้แต่รูปหยาบ ๆ อย่างเดียว โดยแสงพระจันทร์เป็นต้นในราตรี ไม่สามารถจะเห็นรูปละเอียด ๆ ได้ฉันใด กุลบุตรผู้ไม่ได้รับการศึกษา มีปัญญาง่อนแง่นฉันนั้น เมื่อภัยอย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่สามารถจะเห็นกิจการอันละเอียดสุขุมได้ เห็นได้เฉพาะกิจการที่หยาบๆ ฉะนั้น เพราะฉะนั้นควรที่จะโปรดให้พระโอรสทั้งหลายของพระองค์ เล่าเรียนศึกษา ในเวลาที่พระโอรสยังทรงพระเยาว์ทีเดียว.
บทว่า อสาเร ได้แก่ ในเวทสมัยอันติดต่อในโลก อันไร้สาระ. บทว่า สารโยคฺญู ความว่า สำคัญว่า ลัทธิสมัยนี้ประกอบด้วยสาระ. บทว่า มตึ นเตฺวว วินฺทติ ความว่า แม้จะศึกษามากมาย ย่อมไม่ได้ปัญญาความรอบรู้เลย. บทว่า คิริทุคฺคสฺมึ ความว่า เปรียบเหมือนกวางเดินทางมาสู่สถานที่อยู่ของตน สำคัญที่อันไม่ราบเรียบว่าราบเรียบ วิ่งโลดโผนไปในซอกผาโดยกำลังเร็ว ย่อมตกห้วงเหวจมลงไปในระหว่าง หาถึงที่อยู่ไม่ ฉันใดกุลบุตรผู้เห็นปานนี้นั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน เล่าเรียนลัทธิพระเวทย์อันเนื่องในโลกอันไร้สาระด้วยความสำคัญว่าเป็นสาระ ย่อมจะถึงความพินาศใหญ่ เพราะฉะนั้น พระองค์โปรดให้พระโอรสทั้งหลายของพระองค์ศึกษาประกอบในกิจทั้งหลายอันเนื่องด้วยประโยชน์ นำความเจริญมาให้.
บทว่า นิเส อคฺคีว ความว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า คนเราแม้จะเกิดในกำเนิดต่ำทราม แต่เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยคุณสมบัติ มีความขยันหมั่นเพียรเป็นต้นย่อมสว่างไสวได้เหมือนกองไฟ ในราตรีฉะนั้น. บทว่า เอตํ เว ความว่าพระองค์โปรดทำการเปรียบเทียบความมืดในราตรี กับกองไฟที่ข้าพเจ้ากราบทูลมา แล้วให้โอรสทั้งหลายของพระองค์ดำรงอยู่ในวิชาความรู้ คือ โปรดให้ประกอบในสิกขาทั้งหลาย อันควรแก่การศึกษาเถิด เพราะกุลบุตรผู้ประกอบด้วยวิชาอย่างนี้แล้ว เป็นผู้มีปัญญาเครื่องทรงจำ ย่อมงอกงาม คือเจริญด้วยเกียรติยศและโภคสมบัติ เหมือนพืชย่อมงอกงามขึ้นในนาอันดีทั้งหลาย เพราะน้ำฝนฉะนั้น.
พระมหาสัตว์แสดงธรรมถวายพระราชาอยู่อย่างนี้จนตลอดคืนยังรุ่งความแพ้พระครรภ์ของพระเทวีก็สงบระงับ. ในเวลารุ่งอรุณนั้นเอง พระมหาสัตว์ ให้พระราชาดำรงอยู่ในศีล ถวายโอวาทด้วยอัปปมาทกถา แล้วทูลลาออกไปสู่จิตตกูฏบรรพตนั่นแหละ โดยสีหบัญชรด้านทิศอุดร พร้อมกับหงส์สุมุขเสนาบดี.
พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ตรัสว่า ภิกษุทั้งหลายแม้ในกาลก่อน อานนท์นี้ ก็ได้สละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่เราอย่างนี้เหมือนกันแล้วทรงประชุมชาดกว่า นายพรานในครั้งนั้นได้มาเป็นพระฉันนะ พระราชาได้มาเป็นพระสารีบุตร พระเทวี ได้มาเป็นนางเขมาภิกษุณี หมู่หงส์ได้มาเป็นหมู่ศากยราช หงส์สุมุขเสนาบดี ได้มาเป็นพระอานนท์ส่วนพญาหงส์ ได้มาเป็นเราผู้ตถาคต ฉะนี้แล.
จบอรรถกถาหังสชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๑๑๔–๑๒๖ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
วิสตินิบาตชาดก ๘๐ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๘๐ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Haṃsajātakaṃ
ete haṃsā pakkamantīti idaṃ satthā jetavane viharanto ānandattherassa jīvitapariccāgameva ārabbha kathesi.
Tadāpi hi dhammasabhāyaṃ therassa guṇakathaṃ kathentesu bhikkhūsu satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepi ānandena mamatthāya jīvitaṃ pariccattamevāti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ bahuputtako nāma rājā rajjaṃ kāresi. Khemā nāma devī tassa aggamahesī ahosi. Tadā mahāsatto suvaṇṇahaṃsayoniyaṃ nibbattetvā navutihaṃsasahassaparivuto cittakūṭe vasati. Tadāpi devī vuttanayeneva supinaṃ disvā rañño suvaṇṇavaṇṇassa haṃsassa dhammadesanāsavanañca dohalañca ārocesi. Rājāpi pucchitvā Suvaṇṇahaṃsā nāma atthīti cittakūṭe pabbate vasantīti ca sutvā khemaṃ nāma saraṃ kāretvā nānappakārāni nivāpadhaññāni ropetvā catūsu kaṇṇesu devasikaṃ abhayaghosanaṃ ghosāpesi ekañca luddaputtaṃ haṃsānaṃ gahaṇatthāya payojesi. Tassa payojitākāro ca tena tattha sakuṇānaṃ upaparikkhitabhāvo ca suvaṇṇahaṃsānaṃ āgatakāle rañño ārocetvā pāsānaṃ oḍḍitaniyāmo ca mahāsattassa pāse bandhaniyāmo ca sumukhassa haṃsasenāpatino tīsu haṃsaghaṭāsu āhiṇḍitvā taṃ adisvā nivattanañca sabbaṃ mahāhaṃsajātake āvibhavissati. Idhāpi mahāsatto yaṭṭhipāse bajjhitvā pāsayaṭṭhiyaṃ olambantoyeva gīvaṃ pasāretvā haṃsānaṃ gatamaggaṃ olokento sumukhaṃ āgacchantaṃ disvā āgatakāle naṃ vīmaṃsissāmīti cintetvā tasmiṃ āgate tisso gāthā abhāsi
ete haṃsā pakkamanti vaṅkaṅgā bhayameritā
haritacā hemavaṇṇā kāmaṃ sumukha pakkama.
Ohāya maṃ ñātigaṇā ekaṃ pāsavasaṃ gataṃ
anapekkhamānā gacchanti kiṃ eko avahīyasi.
Pateva patataṃ seṭṭha natthi bandhe sahāyatā
mā anīghāya hāpesi kāmaṃ sumukha pakkamāti.
Tattha bhayameritāti bhayena iritā bhayatajjitā bhayacalitā ca. Haritacā hemavaṇṇāti dvīhipi vacanehi tamevālapati. Kāmanti suvaṇṇavaṇaṇa sundaramukha ekaṃsena pakkamāhiyeva kinte Idhāgamanenāti vadati. Ohāyāti maṃ jahitvā uppatitvā. Anapekkhamānāti tepi mama ñātikā mayi anapekkhamānāva gacchanti. Patevāti uppateva. Mā anīghāyāti ito gantvā pattabbāya niddukkhabhāvāya viriyaṃ mā hāpesi.
Tato sumukho paṅkapiṭṭhe nisīditvā gāthamāha
nāhaṃ dukkhaparetopi dhataraṭṭha tuvaṃ jahe
jīvitaṃ maraṇaṃ vā me tayā saddhiṃ bhavissatīti.
Tattha dukkhaparetoti mahārāja tvaṃ maraṇadukkhaparetopi ettakeneva nāhantaṃ jahāmi. Evaṃ sumukhena sīhanāde kate dhataraṭṭho gāthamāha
etadariyassa kalyāṇaṃ yaṃ tvaṃ sumukha bhāsasi
tañca vīmaṃsamānāhaṃ patate 1- taṃ avassajinti.
Tattha etadariyassāti yaṃ tvaṃ nāhaṃ tuvaṃ jaheti bhāsasi etaṃ ācārasampannassa ariyassa kalyāṇaṃ uttamavacanaṃ. Patate tanti ahañca na taṃ visajjitukāmova evaṃ avacaṃ athakho taṃ vīmaṃsamāno patevāti etaṃ vacanaṃ avasajjiṃ gacchāti taṃ avocanti attho.
Evaṃ tesaṃ kathentānaññeva luddaputto daṇḍamādāya vegenāgato. Sumukho dhataraṭṭhaṃ assāsento tassābhimukho gantvā apacitiṃ katvā haṃsarañño guṇe kathesi. Tāvadeva luddaputto muducitto ahosi. So tassa muducittataṃ ñatvā puna gantvā haṃsarājameva
@Footnote: 1 patāti? Assāsento aṭṭhāsi. Luddaputtopi haṃsarājānaṃ upasaṅkamitvā chaṭṭhaṃ gāthamāha
apadena padaṃ yāti antalikkhe caro dijo
dūrā pāsaṃ na bujjhi tvaṃ haṃsānaṃ pavaruttamāti.
Tattha apadena padanti mahārāja tumhādiso antalikkhacaro dijo apathe ākāse pathaṃ katvā yāti. Na bujjhīti so tvaṃ evarūpo dūratova imaṃ pāsaṃ na bujjhi na jānāsīti pucchi.
Mahāsatto āha
yadā parābhavo hoti poso jīvitasaṅkhaye
atha jālañca pāsañca āsajjāpi na bujjhatīti.
Tattha yadā parābhavoti samma luddaka yadā parābhavo avuḍḍhi vināso sampatto hoti atha poso jīvitasaṅkhaye sampatte jālañca pāsañca patvāpi na jānātīti attho.
Luddo haṃsarañño kathaṃ abhinanditvā sumukhena saddhiṃ sallapanto tisso gāthā abhāsi
ete haṃsā pakkamanti vaṅkaṅgā bhayameritā
haritacā hemavaṇṇā tvañcenaṃ avahīyasi.
Ete bhutvā pivitvā ca pakkamanti vihaṅgamā
anapekkhamānā pakkamanti tvañceveko upāsasi.
Kiṃ nu tāyaṃ dijo hoti mutto bandhaṃ upāsasi
ohāya sakuṇā yanti kiṃ eko avahīyasīti.
Tattha tvañcenanti tvameva ohiyasīti pucchi. Upāsasīti payirupāsasi.
Sumukho āha
rājā me so dijo mitto sakhā pāṇasamo ca me
neva taṃ vijahissāmi yāva kālassa pariyāyanti.
Tattha yāva kālassa pariyāyanti luddaputta yāva jīvitakālassa pariyāyaṃ pariyosānaṃ ahaṃ etaṃ na vijahessāmiyeva.
Taṃ sutvā luddo pasannacitto hutvā sacāhaṃ evaṃ sīla- sampannesu imesu aparajjhissāmi paṭhavīpi me vivaraṃ dadeyya kiṃ me rañño santikā laddhena yasena dhanena visajjessāmi nanti cintetvā gāthamāha
yo ca tvaṃ sakhino hetu pāṇaṃ cajitumicchasi
so te sahāyaṃ muñcāmi hotu rājā tavānugoti.
Tattha yo ca tvanti yo nāma tvaṃ. Soti so ahaṃ. Tavānu- goti esa haṃsarājā tava vasaṃ anugato hoti tayā saddhiṃ ekaṭ- ṭhāne vasatūti.
Evañca pana vatvā dhataraṭṭhaṃ yaṭṭhipāsato otāretvā saratīraṃ netvā pāsaṃ muñcitvā muducittena lohitaṃ dhovitvā nahāruādīni paṭipādesi. Tassa muducittatāya mahāsattassa pāramitānaṃ ānubhā- vena ca tāvadeva pādo sacchavilomo ahosi. Bandhanaṭṭhānaṃpi na Paññāyati. Sumukho bodhisattaṃ oloketvā tuṭṭhacitto anumodanaṃ karonto gāthamāha
evaṃ luddaka nandassu saha sabbehi ñātibhi
yathāhamajja nandāmi muttaṃ disvā dijādipanti.
Taṃ sutvā luddo gacchatha sāmīti āha. Atha naṃ mahāsatto kiṃ pana tvaṃ samma maṃ attano atthāya bandhi udāhu aññassa āṇattiyāti pucchitvā tena tasmiṃ kāraṇe ārocite kiṃ nukho me itova cittakūṭaṃ gantuṃ seyyo udāhu nagaranti vīmaṃsanto mayi nagaraṃ gate luddaputtopi dhanaṃ labhissati deviyāpi dohalo paṭipassambhissati sumukhassa mittadhammo pākaṭo bhavissati tathā mama ñāṇabalaṃ khemañca saraṃ abhayaṃ pakkhīnaṃ katvā labhissāmi tassa nagarameva gantuṃ seyyoti sanniṭṭhānaṃ katvā luddaka tvaṃ amhe kājenādāya rañño santikaṃ nehi sace no rājā visajjetukāmo bhavissati visajjessatīti āha. Rājāno nāma sāmi kakkhalā gacchatha tumheti. Mayaṃ tādisaṃ luddaṃpi muduṃ karimhā rañño ārādhanena amhākaṃ bhāro nehiyeva no sammāti. So tathā akāsi. Rājā haṃse disvāva somanassajāto hutvā dvepi haṃse kañcanapīṭhe nisīdāpetvā madhulāje khādāpetvā madhūdakaṃ pāyetvā añjaliṃ paggayha dhammakathaṃ āyāci. Haṃsarājā tassa sotukāmataṃ viditvā paṭhamaṃ ratāva paṭisanthāmakāsi. Tatrīmā haṃsassa ca rañño ca vacana- paṭivacanagāthā honti
Kacci nu bhoto kusalaṃ kacci bhoto anāmayaṃ
kacci raṭṭhamidaṃ phītaṃ dhammena anusāsasīti.
Kusalañceva me haṃsa atho haṃsa anāmayaṃ
atho raṭṭhamidaṃ phītaṃ dhammena anusāsatīti.
Kacci bhoto amaccesu doso koci na vijjati
kacci ārā amittā te chāyā dakkhiṇatorivāti.
Athopi me amaccesu doso koci na vijjati
atho ārā amittā me chāyā dakkhiṇatorivāti.
Kacci te sādisī bhariyā assavā piyabhāṇinī
puttarūpayasūpetā tava chandavasānugāti.
Atho me sādisī bhariyā assavā piyabhāṇinī
puttarūpayasūpetā mama chandavasānugāti.
Kacci te bahavo puttā sujātā raṭṭhavaḍḍhane
paññājavena sampannā sammodanti tato tatoti.
Sataṃ eko ca me puttā dhataraṭṭha mayā sutā
tesaṃ tvaṃ kiccamakkhāhi nāvarujjhanti te vacoti.
Tattha kusalanti ārogyaṃ. Anāmayanti idaṃ tasseva vevacanaṃ. Phītanti kacci te idaṃ raṭṭhaṃ phītaṃ subhikkhaṃ dhammena ca naṃ anusāsasīti pucchi. Dosoti aparādho. Chāyā dakkhiṇatorivāti yathā nāma dakkhiṇadisābhimukhī chāyā na vaḍḍhati evaṃ te kacci amittā na Vaḍḍhantīti vadati. Sādisīti jātibhogaatigottakulapadesehi samānā evarūpā hi aticārinī na hoti. Assavāti vacanapaṭiggāhakā. Puttarūpayasūpetāti puttehi ca rūpena ca yasena ca upetā. Paññājavenāti paññāvegena paññaṃ javāpetvā tāni tāni kiccāni paricchindituṃ samatthāti pucchati. Sammodanti tato tatoti yattha yattha niyuttā honti tato tato sammodanteva. Mayā sutāti mayā vissutā maṃ hi loko bahuputtarājāti vadati iti te maṃ nissāya vissutā pākaṭā jātāti mayā sutā nāma hontīti vadati. Tesaṃ tvaṃ kiccamakkhāhīti tesaṃ mama puttānaṃ idaṃ nāma karontūti tvaṃ kiccamakkhāhi. Nāvarujjhantīti na te vacanaṃ avarujjhanti ovādaṃ nesaṃ dehīti adhippāyenevamāha.
Taṃ sutvā mahāsatto tesaṃ ovādaṃ dadanto pañca gāthā abhāsi
upapannopi ce hoti jātiyā vinayena vā
atha pacchā kurute yogaṃ kicce āvāsu sīdati.
Tassa saṃhīrapaññassa vivaro jāyate mahā
rattimandhova rūpāni thūlāni manupassati.
Asāre sārayogaññū matiṃ natveva vindati
sarabhova giriduggasmiṃ antarāyeva sīdati.
Hīnajaccopi ce hoti uṭṭhātā dhitimā naro
ācārasīlasampanno nise aggīva bhāsati.
Etaṃ ve upamaṃ katvā putte vijjāsu ṭhāpaya
saṃviruḷhetha medhāvī khette bījaṃva vuṭṭhiyāti.
Tattha vinayena vāti ācārena. Pacchā kurute yoganti yo ce sikkhitabbasikkhāsu daharakāle yogaṃ viriyaṃ akatvā pacchā mahallaka- kāle karoti evarūpo pacchā tathārūpe dukkhe vā āpadāsu vā uppannāsu sīdati attānaṃ uddharituṃ na sakkoti. Tassa saṃhīra- paññassāti tassa asikkhitattā tato saṃharitabbapaññassa aniccala- buddhino. Vivaroti bhogādīnaṃ chiddaṃ parihānīti attho. Rattimandhoti rattiandho. Idaṃ vuttaṃ hoti yathā rattandho rattandhakāṇo rattiṃ candobhāsādīhi thūlarūpāneva passati sukhumāni passituṃ na sakkoti evaṃ asikkhito saṃhīrapañño kismiñcideva bhaye uppanne sukhumāni kiccāni passituṃ na sakkoti oḷārikāneva passati tasmā tava putte daharakāleyeva sikkhāpetuṃ vaṭṭatīti. Asāreti nissāre lokāyatavedasamaye. Sārayogaññūti sārayutto esa samayoti maññamāno. Matiṃ natveva vindatīti bahuṃpi sikkhitvā paññaṃ na labhatiyeva. Giriduggasminti so evarūpo yathā nāma sarabho attano vasanaṭṭhānaṃ āgacchanto antarāmagge visamaṃ samanti maññamāno giridugge vegenāgacchanto narakaṃ papātaṃ patitvā antarāva sīdati āvāsaṃ na pāpuṇāti evameva asāralokāyata- vedasamayaṃ sārasaññāya uggahetvā mahāvināsaṃ pāpuṇāti tasmā tava putte atthanissitesu vuḍḍhiāvahesu kiccesu yojetvā sikkhāpehi. Nise aggīvāti mahārāja hīnajātikopi uṭṭhātādiguṇasampanno rattiṃ aggikkhandho viya obhāsati. Etaṃ veti mayā vuttaṃ rattandhañca aggikkhandhañca upamaṃ katvā tava putte vijjāsu ṭhāpaya sikkhi- tabbayuttāsu sikkhāsu yojehi evaṃ yutto hi yathā sukhettesu vuṭṭhiyā bījaṃ saṃviruhati tatheva medhāvī saṃviruhati yasena ca bhogehi ca vaḍḍhatīti.
Evaṃ mahāsatto rañño sabbarattiṃ dhammaṃ deseti. Deviyā dohalo paṭipassambhi. Mahāsatto aruṇuggamanavelāyameva rājānaṃ sīlesu patiṭṭhāpetvā appamādena ovaditvā saddhiṃ sumukhena uttara- sīhapañjarena nikkhamitvā cittakūṭameva gato.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā evaṃ bhikkhave pubbepi iminā mamatthāya jīvitaṃ pariccattamevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā luddako channo ahosi rājā sārīputto devī khemā bhikkhunī haṃsagaṇā sākiyagaṇā ahesuṃ sumukho ānando ahosi haṃsarājā pana ahamevāti.
Haṃsajātakaṃ niṭṭhitaṃ
chaṭṭhaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗