จัมเปยยชาดก
ว่าด้วยบำเพ็ญตบะเพื่อต้องการเกิดเป็นมนุษย์
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๑๘๐ · บรรทัด ๘๗๐๖ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๓
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อตฺเถนมฺหิ ความว่า หม่อมฉันอาศัยเหตุอย่างหนึ่ง จึงได้มาในพระนครนี้. บทว่า กุปิตินฺทฺริยา ได้แก่ เป็นผู้มีอินทรีย์เศร้าหมอง. บทว่า วาริคณา ได้แก่ หยาดน้ำตา. บทว่า อุรโคติจาหุ ความว่า ก็มหาชนเรียกขานสัตว์ใดว่า อุรคชาติ. บทว่า ตมคฺคหี ปุริโส ความว่า บุรุษผู้นี้จับพระยานาคนั้นมา เพื่อต้องการเลี้ยงชีวิต. บทว่า วนิพฺพกสฺส ความว่า พระราชาตรัสถามว่า นาคราชนี้เป็นผู้มีอานุภาพมากอย่างไรเล่า จึงตกมาอยู่ในเงื้อมมือของบุรุษวณิพกนี้ได้.
บทว่า ธมฺมญฺจ ความว่า นางสุมนาเทวีกราบทูลว่า นาคราชภัสดาของหม่อมฉันนี้ ทำความเคารพพระธรรมคือเบญจศีล และพระธรรมคือการอยู่รักษาอุโบสถ เพราะฉะนั้น แม้ถูกบุรุษนี้จับมา ถึงแม้พระยานาคจะคิดว่า หากเราจะพ่นลมหายใจลงเบื้องบนบุรุษนี้ไซร้ เขาก็จักแหลกละเอียดไปเหมือนกองเถ้า เมื่อเป็นเช่นนั้น ศีลของเราก็จักแตกทำลาย เพราะกลัวศีลจะแตกทำลาย จึงสู้อุตส่าห์บากบั่นอดกลั้นความทุกข์นั้นไว้ ตั้งใจทำตบะคือกระทำความเพียรอย่างเดียวเท่านั้น.
พระราชาตรัสถามต่อไปอีกว่า ไฉนนาคราชจึงยอมให้บุรุษนี้จับมาได้เล่า ลำดับนั้น นางสุมนาเทวีเมื่อจะกราบทูลให้พระราชาทรงทราบ จึงกล่าวคาถาความว่า
ข้าแต่องค์ราชันย์ นาคราชนี้ มีปกติรักษา จาตุททสีอุโบสถ และปัณณรสีอุโบสถ นอนอยู่ใกล้ ทางสี่แพร่ง บุรุษหมองูจับนาคราชนั้นมาด้วยต้องการ หาเลี้ยงชีพ นาคราชนี้เป็นสามีของหม่อมฉัน ขอ พระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดปล่อยนาคราชนั้นจาก ที่คุมขังเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า จตุปฺปเถ ความว่า นาคราชนี้ตั้งจิตปรารถนาอธิษฐานธรรมอันประกอบด้วยองค์ ๔ ณ ที่จอมปลวกแห่งหนึ่งในสถานที่ใกล้ทางสี่แพร่ง. บทว่า ตํ พนฺธนา ความว่า ขอพระองค์โปรดพระราชทานทรัพย์แก่หมองูนี้ แล้วปลดปล่อยนาคราชผู้ตั้งอยู่ในธรรม มีคุณความดีอย่างนี้นั้น จากที่คุมขังคือกระโปรงเสียเถิด พระเจ้าข้า.
ก็แลครั้นนางนาคกัญญาสุมนาเทวีทูลอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทูลอ้อนวอนพระราชาซ้ำอีก ได้กล่าวคาถาสองคาถา ความว่า
สนมนารีถึงหมื่นหกพันนาง ล้วนสวมใส่กุณฑล แก้วมณี บันดาลห้วงวารีทำเป็นห้องไสยาสน์ แม้ สนมนารีเหล่านั้น ก็ยึดถือนาคราชนั้นเป็นที่พึ่ง. ขอพระองค์ ได้ทรงพระกรุณาโปรดปล่อย นาคราชนั้นโดยธรรม ปราศจากกรรมอันสาหัส ด้วย บ้านส่วยร้อยบ้าน ทองร้อยแท่ง และโคร้อยตัว ขอ นาคราชผู้แสวงบุญ จงเหยียดกายได้ตรงเที่ยวไป จง พ้นจากที่คุมขังเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โสฬสิตฺถีสหสฺสานิ ความว่า นางสุมนาเทวีแสดงความว่า ขอพระองค์อย่าทรงสำคัญว่า นาคราชนี้จะเป็นผู้ขัดสนยากจน เพราะสนมนารีทั้งหลายของนาคราชนี้ ล้วนประดับตกแต่งด้วยสรรพาลังการ ยังมีประมาณเท่านี้ สมบัติที่เหลือยากที่จะนับหาประมาณมิได้. บทว่า วาริเคเห สยา ความว่า ทรงบันดาลห้วงวารีทำเป็นห้องไสยาสน์บรรทมอยู่ ณ ห้วงวารีนั้น. บทว่า โอสฏฺกาโย ความว่า จงเป็นผู้มีกายเป็นอิสระ. บทว่า จราตุ แปลว่า จงเที่ยวไป.
ลำดับนั้น พระราชาได้ตรัสพระคาถา ๓ คาถา ความว่า
เราจะปล่อยนาคราชนี้ไปโดยธรรม ปราศจาก กรรมอันสาหัส ด้วยบ้านส่วยร้อยบ้าน ทองคำร้อยแท่ง โคร้อยตัว นาคราชผู้ต้องการบุญ จงเหยียดกายตรง เที่ยวไป จงพ้นจากที่คุมขัง. ดูก่อนลุททกพราหมณ์ เราจะให้ทอง ๑๐๐ แท่ง กุณฑลแก้วมณีราคามาก บัลลังก์สี่เหลี่ยม สีดังดอกผักตบ ภรรยารูปงามสองคน และโคอุสุภะ ๑๐๐ ตัว แก่ท่าน ขอนาคราชผู้ต้องการบุญ จงเหยียดกายตรง เที่ยวไป จงพ้นจากที่คุมขังเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ลุทฺท ความว่า เพื่อจะปลดปล่อยพระยานาคราช พระราชาจึงตรัสเรียกพราหมณ์หมองูมา เมื่อจะแสดงไทยธรรมที่จะพึงพระราชทานแก่เขา จึงตรัสอย่างนี้ ส่วนพระคาถาก็มีอรรถาธิบายดังกล่าวแล้วในหนหลังนั้นแล.
ลำดับนั้น ลุททกพราหมณ์กราบทูลพระราชาว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชน แม้จะมิทรง พระราชทานสิ่งไรเลย เพียงแต่ตรัสสั่งให้ปล่อยเท่านั้น ข้าพระพุทธเจ้าก็จะปล่อยนาคราชนั้นจากที่คุมขังทันที ขอนาคราชผู้ต้องการบุญจงเหยียดกายตรงเที่ยวไป.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตว วจนํ ความว่า ขอเดชะ ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ถึงแม้พระองค์จะมิได้ทรงพระราชทานสิ่งใดเลย เพียงแต่พระองค์ตรัสสั่งให้ปล่อยเท่านั้น ข้าพระพุทธเจ้าก็จักเคารพ รับเหนือเกล้า. บทว่า มุญฺเจมิ นํ ความว่า พราหมณ์หมองูกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าจักปล่อยพระยานาคนี้ทันที.
ก็แลครั้นลุททกพราหมณ์กราบทูลอย่างนี้แล้ว ก็นำพระมหาสัตว์ออกจากกระโปรง. นาคราชออกมาแล้ว เลื้อยเข้าไประหว่างกองดอกไม้ ละอัตภาพนั้นเสียแล้ว กลายเพศเป็นมาณพน้อย ตบแต่งร่างกายด้วยเครื่องประดับอันงดงาม คล้ายกับชำแรกดินออกมายืนอยู่ฉะนั้น. นางสุมนาเทวีลอยลงมาจากอากาศ ยืนเคียงข้างพระภัสดาของตน. นาคราชได้ยืนประคองอัญชลี นอบน้อมพระราชาอยู่.
พระบรมศาสดา เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น ได้ตรัสพระคาถา๒ คาถา ความว่า
จัมเปยยนาคราช หลุดพ้นจากที่คุมขังแล้ว จึง กราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่พระเจ้ากาสิกราช ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายบังคมพระองค์ ข้าแต่พระองค์ ผู้ทรงผดุงกาสิกรัฐให้รุ่งเรือง ข้าพระพุทธเจ้าขอถวาย บังคมพระองค์ ข้าพระพุทธเจ้าขอประคองอัญชลี แด่ พระองค์ ขอเชิญเสด็จทอดพระเนตรนิเวศน์ ของ ข้าพระพุทธเจ้าเถิด พระเจ้าข้า. (พระราชาตรัสตอบว่า) ดูก่อนนาคราช แท้จริง คนทั้งหลายเขากล่าวถึงเหตุที่มนุษย์จะพึงคุ้นเคยกับ อมนุษย์ว่า พึงคุ้นเคยกันได้ยาก ถ้าท่านขอร้องเราถึง เรื่องนั้น เราก็อยากจะไปดูนิเวศน์ของท่าน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปสฺเสยฺยํ เม นิเวสนํ ความว่าจัมเปยยนาคราชทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมนรชน จัมเปยยนาคพิภพอันเป็นนิเวศน์ของข้าพระพุทธเจ้าเป็นรมณียสถาน ควรที่จะดูจะเห็น ข้าพระพุทธเจ้าประสงค์จะแสดงพิภพนั้น เพื่อทรงทอดพระเนตร ขอเชิญพระองค์พร้อมทั้งพลพาหนะ เสด็จไปทอดพระเนตรเถิด. บทว่า ทุพฺพิสฺสาสํ ความว่าเป็นของคุ้นเคยได้โดยยาก. บทว่า สเจ จ ความว่า พระราชาตรัสตอบว่าถ้าหากเธอจะอ้อนวอนเธอเชิญเรา เราก็อยากจะเห็นนิเวศน์ของเธอ ก็แต่เรายังไม่วางใจเชื่อเธอได้
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เมื่อจะทำสัตย์สาบาน เพื่อให้พระราชาทรงเชื่อถือ ได้ตรัสพระคาถา ๒ คาถา ความว่า
ข้าแต่พระราชา แม้ถึงว่า ลมจะพึงพัดภูเขา ไปได้ก็ดี พระจันทร์และพระอาทิตย์ จะพึงเผาผลาญ แผ่นดินก็ดี แม่น้ำทุกสายพึงไหลทวนกระแสก็ดี ถึง กระนั้น ข้าพระพุทธเจ้า ก็จะไม่กล่าวคำเท็จเลย. ข้าแต่พระราชา ท้องฟ้าจะทำลายไป ทะเลจะ เหือดแห้งไป มหาปฐพีมีนามว่า ภูตธราและพสุนธรา จะพึงม้วนได้ เมรุบรรพตอันหนาแน่นด้วยศิลา จะ พึงถอนไปทั้งราก ถึงกระนั้น ข้าพระพุทธเจ้า ก็จะ ไม่กล่าวคำเท็จเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สํวตฺเตยฺย ภูตธรา พสุนฺธรา ความว่ามหาปฐพีอันถึงการนับว่า ภูตธรา ก็ดี วสุนธรา ก็ดีนี้ จะพึงม้วนได้ดังเสื่อลำแพน. บทว่า สมูลมุพฺพเห ความว่า มหาสิเนรุบรรพตจะพึงถอนรากปลิวไปในอากาศได้ ดังใบไม้แห้งอย่างนี้.
เมื่อพระมหาสัตว์กราบทูลอย่างนี้แล้ว พระราชาก็มิได้ทรงเชื่อ จึงตรัสพระคาถานั้นแหละซ้ำอีกว่า
ดูก่อนนาคราช แท้จริง คนทั้งหลายเขากล่าวถึง เหตุที่มนุษย์จะพึงคุ้นเคยกับอมนุษย์ว่า พึงคุ้นเคยกัน ได้ยาก ก็ถ้าเธอขอร้องเราถึงเรื่องนั้น เราก็อยากไปดู นิเวศน์ของเธอ ดังนี้.
เมื่อจะประกาศกำชับว่า เธอควรจะรู้จักคุณที่เราทำแล้วแก่เธอ ส่วนตัวเราเอง ย่อมรู้สิ่งที่ควรเชื่อหรือไม่ควรเชื่อได้ดังนี้ จึงตรัสพระคาถานอกนี้ความว่า
เธอเป็นผู้มีพิษร้ายแรงยิ่ง มีเดชมาก ทั้งโกรธง่าย เธอหลุดพ้นจากที่คุมขังไปได้ ก็เพราะเหตุที่เราช่วย เหลือ เธอควรจะรู้บุญคุณที่เราทำไว้แก่เธอ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุฬารา แปลว่า ร้ายแรงอย่างยิ่ง. บทว่าชานิตเว แปลว่า ควรจะรู้.
พระมหาสัตว์ เมื่อจะทำสัตย์สาบาน เพื่อให้พระราชาทรงเชื่อต่อไปจึงกล่าวคาถา ความว่า
ข้าพระพุทธเจ้าถูกคุมขังอยู่ในกระโปรงเกือบจะ ถึงความตาย จักไม่รู้จักอุปการคุณที่พระองค์ทรงกระทำแล้วเช่นนั้น ก็ขอให้ข้าพระพุทธเจ้าจงหมกไหม้อยู่ ในนรก อันแสนร้ายกาจ อย่าได้รับความสำราญกาย สักหน่อยหนึ่งเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปจฺจตํ แปลว่า จงหมกไหม้. บทว่า กมฺมกตํ ความว่า นาคราชกราบทูลว่า หากข้าพระพุทธเจ้าไม่รู้จักอุปการคุณที่บุคคลทำแล้ว เช่นพระองค์อย่างนี้ ขอข้าพระพุทธเจ้า จงมีอันเป็นเห็นปานนี้เถิด.
ลำดับนั้น พระราชาทรงเชื่อถ้อยคำของพระมหาสัตว์ เมื่อจะทรงชมเชยจึงตรัสพระคาถา ความว่า
คำปฏิญาณของเธอนั้น จงเป็นคำสัตย์จริง เธอ อย่าได้มีความโกรธ อย่าผูกโกรธไว้ อนึ่ง ขอสุบรรณ ทั้งหลายจงละเว้นนาคสกุลของท่านทั้งมวล เหมือน ผู้เว้นไฟในฤดูร้อนฉะนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตวเมส โหตุ ความว่า สัจจปฏิญาณของเธอนั้น จงเป็นวาจาสัตย์เที่ยงตรงเถิด. บทว่า คิมฺหาสุ วิวชฺชยนฺตุ ความว่า มนุษย์ทั้งหลายเมื่อไม่ปรารถนาความร้อนในฤดูคิมหันต์ ย่อมเว้นห่างกองไฟอันลุกโพลงอยู่ฉันใด ขอสุบรรณทั้งหลาย จงเว้นว่างหลีกห่างไปเสียให้ไกลฉันนั้น.
แม้พระมหาสัตว์เจ้า เมื่อจะชมเชยพระราชา จึงกล่าวคาถานอกนี้ความว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชน พระองค์ ทรงเอ็นดูนาคสกุล เหมือนมารดาผู้เอ็นดูบุตรคนเดียว ผู้เป็นสุดที่รักฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้ากับ นาคสกุลจะขอ กระทำเวยยาวฏิกกรรม อย่างโอฬารแด่พระองค์. พระราชาทรงสดับคำของนาคราชแล้ว มีพระประสงค์จะเสด็จไป นาคพิภพ เมื่อจะตรัสสั่งให้ทำการตระเตรียมพลเสนาที่จะเสด็จไป จึง ตรัสพระคาถา ความว่า เจ้าพนักงานรถ จงตระเตรียมราชรถอันงามวิจิตร จงเทียมอัสดรอันเกิดในกัมโพชกรัฐ ซึ่งฝึกหัดอย่างดี แล้ว และเจ้าพนักงานช้างจงผูกช้างตัวประเสริฐทั้งหลาย ให้งามไปด้วยสุวรรณหัตถากรณ์ เราจะไปดู นิเวศน์แห่งท้าวนาคราช.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กมฺโพชเก อสฺสตเร สุทนฺเต ความว่า จงเทียมอัศวพาชี อันเกิดในกัมโพชกรัฐ ที่ได้รับการฝึกหัดอย่างดี.
คาถานอกนี้ต่อไป เป็นพระคาถาอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในกาลเมื่อพระองค์ตรัสรู้แล้ว ความว่า
พนักงานเภรี ตะโพน บัณเฑาะว์ และแตรสังข์ ของพระเจ้าอุคคเสนราช มาพร้อมหน้ากัน พระราชา ทรงแวดล้อมด้วยสนมนารี เสด็จไปในท่ามกลางหมู่ สนมนารีงามสง่ายิ่งนัก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า พหุ โสภมาโน ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าพาราณสี แวดล้อมด้วยเหล่าสนมนารีหมื่นหกพันนาง เป็นบริวาร เสด็จไปสู่นาคพิภพ แต่พระนครพาราณสีท่ามกลางหมู่สนมนารีนั้นเสด็จดำเนินไปงดงามยิ่งนัก.
ในกาลเมื่อพระเจ้าพาราณสี เสด็จออกจากพระนครไป พระมหาสัตว์เจ้า ทรงบันดาลนาคพิภพให้ปรากฏมีกำแพงแก้ว ๗ ประการ และประตูป้อมคู หอรบ แล้วนิรมิตบรรดาที่จะเสด็จไปยังนาคพิภพ ให้ประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับงดงาม ด้วยอานุภาพของตน. พระราชาพร้อมด้วยราชบริพารเสด็จเข้าไปยังนาคพิภพโดยมรรคานั้น ได้ทอดพระเนตรเห็นภูมิภาคและปราสาทราชวัง น่ารื่นเริง บันเทิงพระทัย.
พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า
พระเจ้ากรุงกาสีวัฒนราช ได้ทอดพระเนตรเห็น ภูมิภาคอันงาม วิจิตรลาดแล้วด้วยทรายทอง ทั้งสุวรรณ ปราสาทก็ปูลาดไปด้วยแผ่นกระดานแก้วไพฑูรย์ พระองค์เสด็จเข้าไปสู่นิเวศน์ ของจัมเปยยนาคราชมีรัศมี โอภาสดังแสงอาทิตย์แรกอุทัย รุ่งเรืองไปด้วยรัศมี ประหนึ่งสายฟ้าในกลุ่มเมฆ. พระเจ้ากาสิกราช ทรงทอดพระเนตรจนทั่ว นิเวศน์ ของจัมเปยยนาคราช อันดารดาษไปด้วย พฤกษชาตินานาชนิด หอมฟุ้งขจรไป ด้วยทิพยสุคนธ์ อบอวลล้วนวิเศษ. เมื่อพระเจ้ากาสิกราช เสด็จเข้าไปในนิเวศน์ของ ท้าวจัมเปยยนาคราช เหล่าทิพยดนตรี ก็ประโคมขับ บรรเลง ทั้งนางนาคกัญญาทั้งหลายก็ฟ้อนรำ ขับร้อง. พระเจ้ากาสิกราช เสด็จขึ้นนิเวศน์ ซึ่งมีหมู่ นางนาคกัญญาตามเสด็จ ทรงพอพระทัย ประทับนั่ง ณ พระสุวรรณแท่นทอง อันมีพนักไล้ทาด้วยแก่นจันทน์ทิพย์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สุวณฺณจิตฺตกํ ความว่า ลาดแล้วด้วยทรายทอง. บทว่า พฺยมฺหํ ความว่า สู่นาคพิภพอันประดับตกแต่งแล้ว. บทว่า จมฺเปยฺยสฺส ความว่า เสด็จไปยังนาคพิภพอันประดับแล้ว ทรงพระราชดำเนินเข้าสู่นิเวศน์ ของจัมเปยยนาคราช. บทว่า กํสวิชฺชูปภสฺสรํ ความว่า รุ่งเรืองไปด้วยรัศมีประหนึ่งสายฟ้าในกลุ่มเมฆ. บทว่า นานาคนฺธสมีริตํ ความว่า หอมฟุ้งขจรไปด้วยทิพยสุคนธ์มีอย่างต่าง ๆ. บทว่า จริตํ คเณน ความว่า สู่นิเวศน์นั้นอันนางนาคกัญญา ตามเสด็จไปพร้อมหน้า. บทว่า จนฺทนสารลิตฺเต ความว่า ไล้ทาแล้วด้วยแก่นจันทน์อันเป็นทิพย์.
เมื่อพระเจ้ากาสิกราช ประทับนั่งบนบัลลังก์แล้ว พนักงานชาวเครื่องวิเศษ ก็เชิญเครื่องทิพย์อันสมบูรณ์ด้วยรสโอชานานาประการ น้อมเข้าไปถวาย และเชิญไปเลี้ยงดู เหล่าสนมนารีหมื่นหกพันนาง พร้อมทั้งราชบริษัทที่เหลือ. พระเจ้าพาราณสี พร้อมด้วยราชบริษัท ทรงเสวยข้าวน้ำอันเป็นทิพย์เป็นต้น เพลิดเพลินเจริญใจด้วยทิพยกามคุณ และประทับ ณ สุขไสยาสน์ประมาณได้เจ็ดวัน ทรงสรรเสริญอิสริยยศของพระมหาสัตว์ แล้วตรัสถามว่าดูก่อนท่านนาคราช ก็เพราะเหตุไรหรือ ท่านจึงละสมบัติเห็นปานนี้ ไปนอนอยู่รักษาอุโบสถศีล ณ จอมปลวกในมนุษยโลก ฝ่ายพระมหาสัตว์เจ้าก็ทูลเล่าถวายให้ทรงทราบ.
พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๑๙๕–๒๑๙ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
วิสตินิบาตชาดก ๒๑๗ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๑๗ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Campeyyajātakaṃ
kā nu vijjurivābhāsīti idaṃ satthā jetavane viharanto uposathakammaṃ ārabbha kathesi.
Tadā hi satthā sādhu vo kataṃ upāsakā uposathavāsaṃ upavasantehi porāṇakapaṇḍitā nāgasampattiṃ pahāya uposathavāsaṃ vasiṃsuyevāti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
Atīte aṅgaraṭṭhe aṅgati nāma rājā rajjaṃ kāresi. Aṅgamagadharaṭṭhānaṃ antare campā nāma nadī tattha nāgabhavanaṃ ahosi. Campeyyo nāma nāgarājā rajjaṃ kāresi. Kadāci magadharājā aṅgaraṭṭhaṃ gaṇhi kadāci aṅgarājā magadharaṭṭhaṃ. Athekadivasaṃ magadharājā aṅgena saddhiṃ yujjhitvā yuddhaparājito assaṃ āruyha palāyanto aṅgarañño yodhehi anubandhanto puna campānadiṃ patvā parahatthe maraṇato nadiṃ pavisitvā mataṃ seyyoti asseneva saddhiṃ nadiṃ otari. Tadā campeyyo nāma nāgarājā antoudake ratanamaṇḍapaṃ nimminetvā mahāparivāro mahāpānaṃ pivati. Asso raññā saddhiṃ udake nimujjitvā nāgarañño purato otarati. Nāgarājā alaṅkatapaṭiyattaṃ rājānaṃ disvā sinehaṃ uppādetvā āsanā vuṭṭhāya mā bhāyi mahārājāti rājānaṃ attano pallaṅke nisīdāpetvā udake nimujjakāraṇaṃ pucchi. Rājā yathābhūtaṃ kathesi. Atha naṃ mahārāja Mā bhāyi ahantaṃ dvinnaṃ raṭṭhānaṃ sāmikaṃ karissāmīti assāsetvā sattāhaṃ mahantaṃ yasaṃ anubhavitvā aṭṭhame divase magadharājena saddhiṃ nāgabhavanā nikkhami. Magadharājā nāgarājassānubhāvena aṅgarājānaṃ gahetvā jīvitā voropetvā dvīsu raṭṭhesu rajjaṃ kāresi. Tato paṭṭhāya rañño ca nāgarājassa ca vissāso thiro ahosi. Rājā anusaṃvaccharaṃ campānadītīre ratanamaṇḍapaṃ kāretvā mahantena pariccāgena nāgarañño balikammaṃ kāresi. Sopi mahantena parivārena nāgabhavanā nikkhamitvā balikammaṃ sampaṭicchati. Mahājano nāgarañño sampattiṃ oloketi.
Tadā bodhisatto daliddakule nibbattetvā rājaparisāya saddhiṃ nadītīre gantvā taṃ nāgarājassa sampattiṃ disvā lobhaṃ uppādetvā taṃ patthayamāno dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā campeyyanāgarājassa kālakiriyato sattame divase cavitvā tassa vasanapāsāde sirigabbhe sirisayanapiṭṭhe nibbatti. Sarīraṃ sumanadāmavaṇṇaṃ mahantaṃ ahosi. So taṃ disvā vippaṭisārī hutvā mayā katakusalanissandena chasu kāmasaggesu issariyaṃ koṭṭhe paṭisāmitadhaññaṃ viya ahosi svāhaṃ imissā tiracchānayoniyā paṭisandhiṃ gaṇhiṃ kiṃ me jīvitenāti maraṇāya cittaṃ uppādesi. Atha naṃ sumanā nāma nāgamāṇavikā disvā mahānubhāvo satto nibbatto bhavissatīti sesanāgamāṇavikānaṃ saññaṃ akāsi. Sabbā nānāturiyahatthā āgantvā tassa upahāraṃ kariṃsu. Tassa taṃ nāgabhavanaṃ sakkabhavanaṃ viya ahosi. Maraṇacittaṃ Paṭipassambhi. Sappasarīraṃ vijahitvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito sayanapiṭṭhe nisīdi. Athassa tato paṭṭhāya yaso mahā ahosi. So tattha nāgarajjaṃ kārento aparabhāge vippaṭisārī hutvā kiṃ me imāya tiracchānayoniyā uposathavāsaṃ vasitvā ito muccitvā manussapathaṃ gantvā saccāni paṭivijjhitvā dukkhassantaṃ karissāmīti cintetvā tato paṭṭhāya tasmiṃyeva pāsāde uposathakammaṃ karoti. Alaṅkatanāgamāṇavikā tassa santikaṃ gacchanti. Yebhuyyenassa sīlaṃ bhijjati. So tato paṭṭhāya pāsādā nikkhamitvā uyyānaṃ gacchati. Tā tatrapi gacchanti. Uposatho bhijjateva. Tato cintesi mayā ato nāgabhavanā nikkhamitvā manussalokaṃ gantvā uposathavāsaṃ vasituṃ vaṭṭatīti. So tato paṭṭhāya uposathadivasesu nāgabhavanā nikkhamitvā ekassa paccantagāmassa avidūre maggasamīpe vammikamatthake mama cammādīhi atthikā gaṇhantu maṃ kīḷāsappaṃ kātukāmā karontūti sarīraṃ dānamukhe visajjetvā bhoge ābhujitvā nipanno uposathavāsaṃ vasati. Mahāmagge gacchantā ca āgacchantā ca taṃ disvā gandhādīhi pūjitvā pakkamanti. Paccantagāmavāsino gantvā mahānubhāvo nāgarājāti upari maṇḍapaṃ katvā samantā bālukaṃ okiritvā gandhādīhi pūjayiṃsu. Tato paṭṭhāya manussā mahāsatte pasīditvā pūjaṃ katvā puttaṃ patthenti dhītaraṃ patthenti.
Mahāsattopi uposathakammaṃ karonto cātuddasīpaṇṇarasesu Vammikamatthake nipajjitvā pāṭipade nāgabhavanaṃ gacchati. Tassevaṃ uposathaṃ karontassa addhā vītivatto. Atha naṃ ekadivasaṃ sumanā nāma aggamahesī āha deva tvaṃ manussalokaṃ gantvā uposathavāsaṃ upavasi manussaloko ca sāsaṅko sappaṭibhayo sace te bhayaṃ uppajjeyya atha mayaṃ yena nimittena jāneyyāma taṃ no ācikkhāhīti. Atha naṃ mahāsatto maṅgalapokkharaṇiyā tīraṃ netvā sace maṃ bhadde koci paharitvā kilamessati imissā pokkharaṇiyā udakaṃ āvilaṃ bhavissati sace supaṇṇo gaṇhissati udakaṃ pakkuṭṭhissati sace ahituṇḍiko gaṇhissati udakaṃ lohitavaṇṇaṃ bhavissatīti. Evaṃ tassā tīṇi nimittāni ācikkhitvā cātuddasīuposathaṃ adhiṭṭhāya nāgabhavanā nikkhamitvā tattha gantvā vammikamatthake nipajji sarīrasobhāya vammikaṃ sobhayamāno. Sarīraṃpissa rajaṭadāmaṃ viya setaṃ ahosi. Matthako rattakambalageṇḍuko viya. Imasmiṃ pana jātake bodhisattassa sarīraṃ naṅgalasīsappamāṇaṃ ahosi. Bhūridattajātake ūruppamāṇaṃ. Saṅkhapālajātake ekadoṇikanāvappamāṇaṃ.
Tadā eko bārāṇasivāsī māṇavo takkasilaṃ gantvā disāpāmokkhācariyassa santike ālambhāyanamantaṃ uggaṇhitvā tena maggena attano gehaṃ gacchanto mahāsattaṃ disvā ahaṃ imaṃ sappaṃ gahetvā gāmanigamarājadhānīsu kīḷāpento dhanaṃ uppādessāmīti cintetvā dibbosadhāni gahetvā dibbamantaṃ parivattetvā mahāsattassa santikaṃ agamāsi. Dibbamantasutakālato paṭṭhāya mahāsattassa kaṇṇesu Tattasalākappavesanakālo viya jāto matthako sikharena abhimatthiyamāno viya jāto. So ko nukho esoti bhogantarato sīsaṃ ukkhipitvā olokento ahituṇḍikaṃ disvā cintesi mama visaṃ mahantaṃ sacāhaṃ kujjhitvā nāsavātaṃ visajjessāmi etassa sarīraṃ bhasmamuṭṭhi viya vippakirissati atha me sīlaṃ khaṇḍaṃ bhavissati na taṃ olokessāmīti. So akkhīni nimmilitvā sīsaṃ bhogantare ṭhapesi. Ahituṇḍikabrāhmaṇo osadhaṃ khāditvā mantaṃ parivattetvā kheḷaṃ mahāsattassa sarīre okkhipi. Osadhānañca mantassa cānubhāvena kheḷena phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāne phoṭānaṃ uṭṭhānakālo viya jāto. Atha naṃ so naṅguṭṭhe gahetvā ākaḍḍhitvā dīghato nipajjāpetvā ajapadadaṇḍena uppīḷento dubbalaṃ katvā sīsaṃ daḷhaṃ gahetvā nippīḷi. Mahāsatto mukhaṃ vivari. Athassa mukhe kheḷaṃ okkhipitvā osadhamantaṃ katvā dante bhindi. Mukhaṃ lohitassa pūri. Mahāsatto attano sīlabhedabhayena evarūpaṃ dukkhaṃ adhivāsento akkhīni ummiletvā olokanamattaṃpi na kari. Sopi nāgarājānaṃ dubbalaṃ karissāmīti naṅguṭṭhato paṭṭhāyassa aṭṭhīni cuṇṇiyamāno viya sakalasarīraṃ madditvā paṭṭakaveṭhimaṃ nāma veṭhesi tantakamajjanaṃ nāma majji naṅguṭṭhe gahetvā dussapothimaṃ nāma pothesi. Mahāsattassa sakalasarīraṃ lohitamakkhitaṃ ahosi. So mahāvedanaṃ adhivāsesi. Athassa dubbalabhāvaṃ ñatvā vallīhi peḷaṃ karitvā tattha naṃ pakkhipitvā paccantagāmaṃ netvā mahājanassa majjhe kīḷāpesi. Nīlādīsu vaṇṇesu Vaṭṭacaturassādīsu saṇṭhānesu aṇuṃthūlādīsu pamāṇesu yaṃ yaṃ brāhmaṇo icchati mahāsatto taṃ tadeva katvā naccati phaṇasataṃpi phaṇasahassaṃpi karotiyeva. Mahājano pasīditvā bahuṃ dhanaṃ adāsi. Ekadivasameva kahāpaṇasahassaṃ sahassagghanake ca parikkhāre labhi. Brāhmaṇo āditova sahassaṃ labhitvā visajjessāmīti cintesi. Taṃ pana dhanaṃ labhitvā paccantagāmeyeva tāva me ettakaṃ dhanaṃ laddhaṃ rājarājamahāmattānaṃ santike bahudhanaṃ labhissāmīti sakaṭañca sukhayānakañca gahetvā sakaṭe parikkhāre ca ṭhapetvā sukhayānake nisinno mahantena parivārena mahāsattaṃ gāmanigamādīsu kīḷāpento bārāṇasiyaṃ uggasenassa rañño santike kīḷāpetvā visajjessāmīti agamāsi. So maṇḍuke māretvā nāgarañño deti. Nāgarājā punappunaṃ esa maṃ nissāya māressati taṃ na khādissāmīti taṃ na khādati. Athassa madhulāje adāsi. Mahāsatto sacāhaṃ gocaraṃ gaṇhissāmi antopeḷāya eva maraṇaṃ bhavissatīti tepi na khādati. Brāhmaṇo mahāsattena bārāṇasiṃ patvā dvāragāmesu kīḷāpento bahudhanaṃ labhi. Rājāpi naṃ pakkosāpetvā amhākaṃ kīḷāpehīti āha. Sādhu deva sve paṇṇarase tumhākaṃ kīḷāpessāmīti. Rājā sve nāgarājā rājaṅgaṇe naccissati mahājano sannipatitvā passatūti bheriñcārāpetvā punadivase rājaṅgaṇaṃ alaṅkārāpetvā brāhmaṇaṃ pakkosāpesi. So ratanapeḷāya mahāsattaṃ netvā cittatthare peḷaṃ ṭhapetvā nisīdi. Rājāpi pāsādā oruyha mahājanaparivuto rājāsane Nisīdi. Brāhmaṇo mahāsattaṃ nīharitvā naccāpesi. Mahājanā sakabhāvena saṇṭhāretuṃ asakkontā celukkhepasatasahassāni pavattenti. Bodhisattassa upari sattaratanavassaṃ vassi. Tassa gahitassa māso sampūri. Ettakaṃ kālaṃ nirāhārova ahosi.
Sumanā aticirāyati me piyasāmiko idānissa idha anāgacchantassa māso sampuṇṇo kinnu kho kāraṇanti gantvā pokkharaṇiṃ olokentī lohitavaṇṇaṃ udakaṃ disvā ahituṇḍikena gahito bhavissatīti ñatvā nāgabhavanā nikkhamitvā vammikasantikaṃ gantvā mahāsattassa gahitaṭṭhānañca kilamitaṭṭhānañca disvā roditvā kanditvā paccantagāmaṃ gantvā pucchitvā taṃ pavuttiṃ sutvā bārāṇasiṃ gantvā rājadvāre parisamajjhe ākāse rodamānā aṭṭhāsi. Mahāsatto naccantova ākāsaṃ olokento taṃ disvā lajjito peḷaṃ pavisitvā nipajji. Rājā tassa peḷaṃ paviṭṭhakāle kinnu kho kāraṇanti itocītoca olokento taṃ ākāse ṭhitaṃ disvā paṭhamaṃ gāthamāha
kā nu vijjurivābhāsi osadhī viya tārakā
devatā nusi gandhabbī na taṃ maññāmi mānusīti.
Tattha na taṃ maññāmi mānusīti ahantaṃ mānusīti na maññāmi tayā devatāya gandhabbiyā vā bhavituṃ vaṭṭatīti.
Idāni tesaṃ vacanapaṭivacanagāthā honti
namhi devī na gandhabbī na mahārāja mānusī
nāgakaññāsmi bhaddante atthenamhi idhāgatā.
Vibbhantacittā kupitindriyāsi
nettehi te vārigaṇā savanti
kinte naṭṭhaṃ kiṃ pana patthayānā
idhāgatā nāri tadiṃgha brūhi.
Yamuggatejo uragoti cāhu
nāgoti naṃ āhu manussaloke
tamaggahī puriso jīvikattho
taṃ bandhanā muñca patī mameso.
Kathanvayaṃ balaviriyūpapanno
hatthatthamāgacchi vanibbakassa
akkhāhi me nāgakaññe tamatthaṃ
kataṃ vijānemu gahītanāgaṃ.
Nagaraṃpi nāgo bhasmaṃ kareyya
tathāhi so balaviriyūpapanno
dhammañca nāgo apacāyamāno
tasmā parakkamma tapo karotīti.
Tattha atthenamhīti ahaṃ ekakāraṇaṃ paṭicca idhāgatā. Kupitindriyāti kiliṭṭhaindriyā. Vārigaṇāti assubindughaṭā. Uragoti cāhūti uragoti cāyaṃ mahājano kathesi. Tamaggahī purisoti ayaṃ puriso taṃ nāgarājānaṃ jīvikatthāya aggahesi. Vanibbakassāti imassa vanibbakassa purisassa kathaṃ nu esa mahānubhāvo Samāno hatthatthaṃ āgatoti pucchi. Dhammañcāti pañcasīladhammaṃ uposathavāsadhammañca garuṃ karonto viharati tasmā iminā purisena gahitopi sacāhaṃ imassa upari nāsavātaṃ visajjessāmi bhasmamuṭṭhi viya vippakirissati evaṃ me sīlaṃ bhijjissatīti sīlabhedabhayena parakkamma taṃ dukkhaṃ adhivāsetvā tapo karoti viriyameva karotīti āha.
Rājā pana kathaṃ paneso iminā gahitoti pucchi. Athassā ācikkhantī gāthamāha
cātuddasī paṇṇarasī ca rājā
catuppathe sammati nāgarājā
tamaggahī puriso jīvikattho
taṃ bandhanā muñca patī mamesoti.
Tattha catuppatheti catukkamaggassa āsannaṭṭhāne ekasmiṃ vammike caturaṅgasamannāgataṃ adhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhahitvā uposathavāsaṃ vasanto nipajjīti attho. Taṃ bandhanāti taṃ evaṃ dhammikaṃ guṇavantaṃ nāgarājānaṃ etassa dhanaṃ datvā peḷabandhanā pamuñcāti.
Evañca pana vatvā punapi taṃ yācantī dve gāthā abhāsi
soḷasitthīsahassāni āmuttamaṇikuṇḍalā
vārigehe sayā nārī tāpi taṃ saraṇaṃ gatā.
Dhammena mocehi asāhasena
gāmena nikkhena gavaṃ satena
Ossaṭṭhakāyo urago carātu
puññatthiko muñcatu bandhanasmāti.
Tattha soḷasitthīsahassānīti mā tvaṃ esa yo vā so vā daliddanāgoti maññittha etassa hi ettakā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā itthiyova sesā sampattī apparimāṇāti dasseti. Vārigehe sayāti udakacchadanaṃ udakagabbhaṃ katvā tattha sayanasīlā. Ossaṭṭhakāyoti nissaṭṭhakāyo hutvā. Carātūti caratu.
Atha naṃ rājā tisso gāthā abhāsi
dhammena mocemi asāhasena
gāmena nikkhena gavaṃ satena
ossaṭṭhakāyo urago carātu
puññatthiko muñcatu bandhanasmā.
Dammi nikkhasataṃ ludda thūlañca maṇikuṇḍalaṃ
caturassañca pallaṅkaṃ ummārapupphasannibhaṃ.
Dve ca sādisiyo bhariyā usabhañca gavaṃ sataṃ
ossaṭṭhakāyo urago carātu
puññatthiko muñcatu bandhanasmāti.
Tattha luddāti rājā uragaṃ mocetuṃ ahituṇḍikaṃ āmantetvā tassa dātabbaṃ deyyadhammaṃ desento evamāha. Gāthā pana heṭṭhā vuttatthāyeva.
Atha naṃ luddako āha
vināpi dānā tava vacanaṃ janinda
muñcemi naṃ uragaṃ bandhanasmā
ossaṭṭhakāyo urago carātu
puññatthiko muñcatu bandhanasmāti.
Tattha tava vacananti mahārāja vināpi dānena tava vacanameva amhākaṃ garu. Muñcemi nanti muñcissāmi etanti vadati.
Evañca pana vatvā mahāsattaṃ peḷato nīhari. Nāgarājā nikkhamitvā pupphantaraṃ pavisitvā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā māṇavakavaṇṇena alaṅkatasarīro hutvā paṭhaviṃ bhinditvā viya nikkhanto aṭṭhāsi. Sumanā ākāsā otaritvā tassa santike ṭhitā. Nāgarājā añjaliṃ paggayha rājānaṃ namassamāno aṭṭhāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā dve gāthā abhāsi
mutto campeyyako nāgo rājānaṃ etadabravi
namo te kāsirājatthu namo te kāsivaḍḍhana
añjaliṃ te paggaṇhāmi passeyyaṃ me nivesanaṃ.
Addhā hi dubbissāsametamāhu
yaṃ mānuso vissase amānusamhi
sace ca maṃ yācasi etamatthaṃ
dakkhemu te nāga nivesanānīti.
Tattha passeyyaṃ me nivesananti mama nivesanaṃ campeyyanāgabhavanaṃ ramaṇīyaṃ passitabbayuttakaṃ taṃ te ahaṃ dassetukāmo taṃ sabalavāhano gantvā passa narindāti vadati . dubbissāsanti dubbissāsanīyaṃ. Sace cāti sace maṃ yācasi passeyyāma te nivesanāni apica kho na taṃ saddahāmīti vadati.
Atha naṃ saddahāpetuṃ sapathaṃ karonto mahāsatto dve gāthā abhāsi
sacepi vāto girimāvaheyya
cando ca suriyo ca chamā tapeyyuṃ
sabbā ca najjo paṭisotaṃ vaheyyuṃ
na tvevāhaṃ rāja musā bhaṇeyyaṃ.
Nabhaṃ phaleyya udadhi visusse
saṃvatteyya bhūtadharā basundharā
siluccayo meru samūlamubbahe
na tvevāhaṃ rāja musā bhaṇeyyanti.
Tattha saṃvatteyya bhūtadharā basundharāti ayaṃ bhūtadharāti ca vasundharāti ca saṃkhyaṃ gatā mahāpaṭhavī kilañjaṃ viya saṃvatteyya. Samūlamubbaheti evaṃ mahāsinerupabbato samūlo uṭṭhāya purāṇapuṇṇaṃ viya ākāse ubbahe pakkhandeyya.
So mahāsattena evaṃ vutte asaddahanto punapi tameva gāthaṃ vatvā
Addhā hi dubbissāsametamāhu
yaṃ mānuso vissase amānusamhi
sace ca maṃ yācasi etamatthaṃ
dakkhemu te nāga nivesanānīti tvaṃ mayā kataguṇaṃ jānituṃ arahasi saddahituṃ pana yuttabhāvaṃ vā ayuttabhāvaṃ vā ahaṃ jānissāmīti pakāsento itaraṃ gāthamāha
tumhe khottha ghoravisā uḷārā
mahātejā khippakopāva hotha
mama kāraṇā bandhanasmā pamutto
ahosi no jānitave katānīti.
Tattha uḷārāti uḷāravisā. Jānitaveti jānituṃ.
Atha naṃ saddahāpetuṃ puna sapathaṃ karonto mahāsatto gāthamāha
so paccataṃ niraye ghorarūpe
mā kāyikaṃ sātamalattha kiñci
peḷāya bandho maraṇaṃ upetu
yo tādisaṃ kammakataṃ na jāneti.
Tattha paccatanti paccatu. Kammakatanti katakammaṃ evaṃ guṇakārakaṃ tumhādisaṃ yo na jānāti so evarūpo hotūti vadati.
Athassa rājā saddahitvā thutiṃ karonto gāthamāha
saccappaṭiññā tavamesa hotu
akkodhano hohi anūpanāhī
Sabbañca te nāgakulaṃ supaṇṇā
aggīva gimhāsu vivajjayantūti
tattha tavamesa hotūti tava esā paṭiññā saccā hotu. Aggīva gimhāsu vivajjayantūti yathā manussā gimhakāle santāpaṃ anicchantā jalamānaṃ aggiṃ vivajjayanti evaṃ vivajjayantu dūratova pariharantu.
Mahāsattopi rañño thutiṃ karonto itaraṃ gāthamāha
anukampasī nāgakulaṃ janinda
mātā yathā suppiya ekaputtaṃ
ahañca te nāgakulena saddhiṃ
kāhāmi veyyāvaṭikaṃ uḷāranti.
Taṃ sutvā rājā nāgabhavanaṃ gantukāmo senāgamanasajjaṃ kātuṃ āṇāpento gāthā abhāsi
yojentu ve rājarathe sucitte
kambojake assatare sudante
nāge ca yojentu suvaṇṇakappane
dakkhemu nāgassa nivesanānīti.
Tattha kambojake assatare sudanteti susikkhite kambojaraṭṭhasambhave assatare yojentu.
Itarā abhisambuddhagāthā
bherīmudiṅgā paṇavā ca saṅkhā
āvajjayiṃsu uggasenarañño
Pāyāsi rājā bahu sobhamāno
purakkhato nārigaṇassa majjheti.
Tattha bahu sobhamānoti bhikkhave so bārāṇasirājā soḷasahi nārīsahassehi purakkhato parivārito tassa nārīgaṇassa majjhe bārāṇasito nāgabhavanaṃ gacchanto ativiya sobhamāno pāyāsi.
Tassa nagarā nikkhamanakāleyeva mahāsatto attano ānubhāvena nāgabhavanaṃ sabbaratanamayapākārañca dvāraṭṭālake ca dissamānarūpe katvā nāgabhavanagāmimaggaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ māpesi. Rājā saparivāro tena maggena nāgabhavanaṃ pavisitvā ramaṇīyaṃ bhūmibhāgañca pāsāde ca addasa.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
suvaṇṇacittakaṃ bhūmiṃ addakkhi kāsivaḍḍhano
suvaṇṇamaye ca pāsāde veḷuriyaphalakatthate.
Sa rājā pāvisi byamhaṃ campeyyassa nivesanaṃ
ādiccavaṇṇūpanibhaṃ kaṃsavijjūpabhassaraṃ.
Nānārukkhehi sañchannaṃ nānāgandhasamīritaṃ
so pāvekkhi kāsirājā campeyyassa nivesanaṃ.
Paviṭṭhasmiṃ kāsiraññe campeyyassa nivesane
dibbā turiyā pavajjiṃsu nāgakaññā ca naccayuṃ.
Taṃ nāgakaññā caritaṃ gaṇena
anvāruhī kāsirājā pasanno
Nisīdi sovaṇṇamayamhi pīṭhe
sāpassaye candanasāralitteti.
Tattha suvaṇṇacittakanti suvaṇṇavālukāya santhataṃ. Byamhanti alaṅkatanāgabhavanaṃ. Campeyyassāti nāgabhavanaṃ pavisitvā campeyyanāgarājassa nivesanaṃ pāvisi. Kaṃsavijjūpabhassaranti meghamukhe suvaṇṇasataraṃsivijju viya obhāsamānaṃ. Nānāgandhasamīritanti nānāvidhehi dibbagandhehi anusañcaritaṃ. Caritaṃ gaṇenāti taṃ nivesanaṃ nāgakaññānaṃ gaṇena caritaṃ anucaritaṃ. Candanasāralitteti dibbasāracandanena anulitte.
Tattha nisinnamattassevassa nānaggarasasampannadibbabhojanaṃ upanāmesuṃ. Tathā soḷasannaṃ itthīsahassānaṃ sesarājaparisāya ca. So ca sattāhamattaṃ sapariso dibbannapānādīni paribhuñjitvā dibbehi kāmaguṇehi abhiramitvā sukhasayane nisinno mahāsattassa yasaṃ vaṇṇetvā nāgarāja kasmā pana tvaṃ evarūpaṃ sampattiṃ pahāya manussaloke vammikamatthake nipajjitvā uposathavāsaṃ vasīti pucchi. Sopissa kathesi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
so tattha bhutvā ca atho ramitvā
campeyyakaṃ kāsirājā avoca
vimānaseṭṭhāni imāni tuyhaṃ
ādiccavaṇṇāni pabhassarāni
Netādisaṃ atthi manussaloke
kimatthiyaṃ nāga tapo karosi.
Tā kambukāyūradharā suvatthā
vaṭṭaṅgulī tambatalūpapannā
paggayha pāyenti anomavaṇṇā
netādisaṃ atthi manussaloke
kimatthiyaṃ nāga tapo karosi.
Najjova temā puthulomamacchā
ādāsasakuntābhirudā sutitthā
netādisaṃ atthi manussaloke
kimatthiyaṃ nāga tapo karosi.
Koñcā mayūrā diviyā ca haṃsā
vaggussarā kokilā sampatanti
netādisaṃ atthi manussaloke
kimatthiyaṃ nāga tapo karosi.
Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo
uddālakā pāṭaliyo ca phullā
netādisaṃ atthi manussaloke
kimatthiyaṃ nāga tapo karosi.
Imā ca te pokkharaññā samantato
dibyā ca gandhā satataṃ sampavāyanti
Netādisaṃ atthi manussaloke
kimatthiyaṃ nāga tapo karosi.
Na puttahetu na dhanassa hetu
āyuno vāpi janinda hetu
manussayoniṃ abhipatthayāno
tasmā parakkamma tapo karomīti.
Tattha tāti soḷasasahassanāgakaññā sandhāyāha. Kambukāyūradharāti suvaṇṇābharaṇadharā. Vaṭṭaṅgulīti pavālaṅkurasadisavaṭṭaṅgulī. Tambatalūpapannāti abhirattehi hatthapādatalehi samannāgatā. Pāyentīti dibbapānaṃ ukkhipitvā taṃ pāyenti. Puthulomamacchāti puthulapattehi nānāmacchehi samannāgatā. Ādāsasakuntābhirudāti ādāsasaṅkhātehi sakuṇehi abhirudā. Sutitthāti sundaratitthā. Diviyā ca haṃsāti dibbahaṃsā ca. Sampatantīti manuññaravaṃ ravantā rukkhato rukkhaṃ sampatanti. Dibyā gandhāti tāsu pana pokkharaṇīsu satataṃ dibyā gandhā pavāyanti. Abhipatthayānoti patthayanto vicarāmi. Tasmāti tena kāraṇena parakkamma viriyaṃ paggahetvā tapo karomi uposathaṃ karomi uposathaṃ upavasāmīti.
Evaṃ vutte rājā mahāsattassa thutiṃ karonto gāthamāha
tvaṃ lohitakkho vihatantaraṃso
alaṅkato kappitakesamassu
Surosito lohitacandanena
gandhabbarājāva disā pabhāsasi.
Deviddhipattosi mahānubhāvo
sabbehi kāmehi samaṅgibhūto
pucchāmi taṃ nāgarāje tamatthaṃ
seyyo ito kena manussalokoti.
Tattha surositoti suvilitto.
Athassa ācikkhanto nāgarājā āha
janinda nāññatra manussalokā
suddhi vā saṃvijjati saṃyamo vā
ahañca laddhāna manussayoniṃ
kāhāmi jātimaraṇassa antanti.
Tattha suddhi vāti mahārāja aññatra manussalokā amatanibbānasaṅkhātā suddhi vā sīlasaṃyamo vā natthi. Antanti manussayoniṃ laddhā jātijarāmaraṇassa antaṃ karissāmīti tapo karomīti.
Taṃ sutvā rājā gāthamāha
addhā have sevitabbā sapaññā
bahussutā ye bahuṭhānacintino
nāriyo ca disvāna tvañca nāga
kāhāmi puññāni anappakānīti.
Tattha nāriyo cāti imā tava nāgakaññāyo ca tvañca disvā bahupuññāni karissāmīti vadati.
Atha naṃ nāgarājā āha
addhā have sevitabbā sapaññā
bahussutā ye bahuṭhānacintino
nāriyo ca disvāna mamañca rāja
karohi puññāni anappakānīti.
Tattha karohīti kareyyāsi mahārājāti.
Evaṃ vutte uggaseno gantukāmo hutvā nāgarāja ciraṃ vasimhā gamissāmāti āpucchi.
Atha naṃ mahāsatto tenahi mahārāja yāvadicchakaṃ dhanaṃ gaṇhāhīti dhanaṃ dassento āha
idañca me jātarūpaṃ pahūtaṃ
rāsī suvaṇṇassa ca tālamattā
ito haritvā sovaṇṇagharāni kāraya
rūpiyassa ca pākāraṃ karontu.
Muttānañca vāhasahassāni pañca
veḷuriyamissānaṃ ito haritvā
antepure bhūmiyaṃ santharantu
nikkaddamā hehiti nīrajā ca.
Etādisaṃ āvasa rājaseṭṭha
vimānaseṭṭhaṃ bahu sobhamānaṃ
bārāṇasiṃ nagaraṃ iddha phītaṃ
rajjañca kāresi anomapaññāti.
Tattha rāsīti tesu tesu ṭhānesu tālappamāṇā rāsiyo. Sovaṇṇagharānīti suvaṇṇagehāni. Nikkaddamāti evaṃ sante antepure bhūmi nikkaddamā ca nīrajā ca bhavissati. Etādisanti evarūpaṃ suvaṇṇamayaṃ rajaṭamayaṃ pākāraṃ muttāveḷuriyasanthataṃ bhūmibhāgaṃ. Phītanti phītaṃ eva bārāṇasinagaraṃ āvasa. Anomapaññāti alāmakapañña.
Rājā tassa kathaṃ sutvā adhivāsesi. Mahāsatto nāgabhavane bheriñcārāpetvā sabbe rājapurisā yāvadicchakaṃ hiraññasuvaṇṇādikaṃ dhanaṃ gaṇhantūti rañño ca anekehi sakaṭasatehi dhanaṃ pesesi. Rājā mahantena yasena nāgabhavanā nikkhamitvā bārāṇasimeva gato. Tato paṭṭhāya kira jambūdīpatalaṃ sahiraññaṃ jātaṃ.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā evaṃ porāṇakapaṇḍitā nāgasampattiṃ pahāya uposathavāsaṃ vasiṃsūti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā ahituṇḍiko devadatto ahosi sumanā rāhulamātā ahosi uggaseno sārīputto ahosi campeyyanāgarājā pana ahamevāti.
Campeyyajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Dasamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗