หัตถิปาลชาดก
ว่าด้วยกาลเวลาไม่คอยใคร
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๒๔๕ · บรรทัด ๘๙๘๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๔
เรื่องเล่า
พระศาสดาเมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภการออกมหาภิเนษกรมณ์ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า จิรสฺสํ วต ปสฺสาม ดังนี้.
แท้จริงในครั้งนั้น พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใช่แต่ในชาตินี้เท่านั้นก็หามิได้ แม้ในชาติก่อน ตถาคตก็ได้ออกสู่มหาภิเนษกรมณ์มาแล้วเหมือนกัน แล้วทรงนำอดีตนิทานมาตรัสดังนี้
ในอดีตกาล มีพระราชาทรงพระนามว่า เอสุการี ได้ครองราชสมบัติอยู่ในพระนครพาราณสี พราหมณ์ปุโรหิตผู้หนึ่งเป็นปิยสหายของพระราชานั้น ตั้งแต่ครั้งยังเยาว์อยู่ด้วยกัน แม้ทั้งสองนั้น หามีโอรสและบุตรผู้จะสืบสกุลไม่ครั้นวันหนึ่งในยามที่มีความสุข พระราชากับพราหมณ์ปุโรหิต จึงปรึกษากันว่าอิสริยยศของเราทั้งสองมีมาก โอรสหรือธิดาไม่มีเลย เราทั้งสองควรจะทำอย่างไรดี. ลำดับนั้น พระเจ้าเอสุการี ตรัสสั่งพราหมณ์ปุโรหิตว่า สหายรักถ้าหากว่าในเรือนของท่าน จักเกิดมีบุตรขึ้นไซร้ บุตรของท่านจักเป็นเจ้าของครอบครองราชสมบัติของเรา ถ้าว่าเราจักเกิดมีบุตรขึ้น บุตรของเราจักต้องเป็นเจ้าของครอบครองโภคสมบัติในเรือนของท่านด้วย. ทั้งสองฝ่ายต่างได้ทำการนัดหมายซึ่งกันแลกันไว้ด้วยอาการอย่างนี้. ต่อมาวันหนึ่ง พราหมณ์ปุโรหิตไปยังบ้านส่วยของตน ในเวลาจะกลับ จึงเข้าสู่พระนครทางประตูด้านทิศทักษิณพบสตรีเข็ญใจชื่อ พหุปุตติกะ คนหนึ่ง ในภายนอกพระนคร นางมีบุตรเจ็ดคนทั้งหมดไม่มีโรคภัยไข้เจ็บ ลูกชายคนหนึ่งถือกระเบื้องอันเป็นภาชนะหุงต้มคนหนึ่งหอบเสื่อปูนอน คนหนึ่งเดินนำหน้า คนหนึ่งเดินตามหลัง คนหนึ่งเดินเกาะนิ้วมือมารดาเดินไป คนหนึ่งอยู่ที่สะเอว อีกคนหนึ่งอยู่บนบ่า ลำดับนั้นพราหมณ์ปุโรหิต ถามหญิงผู้เป็นมารดาว่า แม่มหาจำเริญ บิดาของเด็ก ๆเหล่านั้นอยู่ที่ไหน ? ฝ่ายหญิงเข็ญใจนั้น ก็ตอบว่า บิดาของเด็ก ๆ เหล่านี้จะได้มีอยู่ประจำก็หามิได้. ปุโรหิตจึงถามต่อไปว่า เจ้าทำอย่างไรถึงได้ลูกชายมากถึงเจ็ดคนเช่นนี้ นางไม่เห็นหลักฐานอื่นเป็นเครื่องยืนยัน เห็นต้นไทรต้นหนึ่ง ขึ้นอยู่ใกล้ประตูพระนคร จึงตอบไปว่า ข้าแต่นาย ดิฉันบวงสรวงปรารถนาในสำนักของเทพยดา ซึ่งสิงอยู่ที่ต้นไทร จึงได้บุตรถึงเจ็ดคนเทพยดาที่สิงอยู่นี้ให้บุตรทั้งหมดแก่ดิฉัน.
ปุโรหิตพูดว่า ถ้าเช่นนั้นเจ้าจงไปเถิดแล้วลงจากรถตรงไปยังต้นไทรจับกิ่งไทรเขย่า พลางขู่รุกขเทพยดาว่า เทพยดาผู้เจริญ ท่านไม่ยอมให้โอรสแก่พระราชาบ้างเลย อะไรบ้างที่ท่านไม่ได้จากสำนักพระราชา ทุก ๆปีมา พระราชาทรงสละพระราชทรัพย์ถึงพันกหาปณะ ตรัสสั่งให้ทำพลีกรรมแก่ท่าน ท่านยังไม่ให้โอรสแก่พระองค์เลย หญิงเข็ญใจนี้ทำอุปการคุณอะไรแก่ท่าน เหตุไรท่านจึงให้บุตรแก่นางถึงเจ็ดคน ถ้าหากว่าท่านไม่ให้โอรสแก่พระราชาของเรา จากนี้ไปอีก ๗ วัน เราจักให้คนฟันต้นไทรโค่นลงทั้งราก สับให้เป็นท่อน ๆ ดังนี้แล้วก็หลีกไป พอรุ่งขึ้น ๆ ปุโรหิตก็ไปยังต้นไทรนั้น แล้วกล่าวขู่โดยทำนองนี้ จนครบ ๖ วัน. แต่ในวันที่ ๖ได้จับกิ่งไทรพูดว่า ดูก่อนรุกขเทวดา เหลืออีกเพียงราตรีเดียวเท่านั้น ถ้าท่านไม่ยอมให้โอรสผู้ประเสริฐแก่พระราชาของเราไซร้ พรุ่งนี้เราจักให้สำเร็จโทษท่าน. รุกขเทวดาคำนึงดูรู้เหตุผลนั้นแน่นอนแล้ว คิดว่า เมื่อพราหมณ์ผู้นี้ไม่ได้บุตร คงจักทำลายวิมานของเราจนพินาศ เราควรให้บุตรแก่พราหมณ์ปุโรหิตนี้ ด้วยอุบายอย่างใดหนอ ดังนี้แล้วจึงไปยังสำนักของท้าวจาตุมหาราช แจ้งเนื้อความนั้นให้ทราบ ท้าวจาตุมหาราชกล่าวปฏิเสธว่าพวกเราไม่สามารถจะให้บุตรแก่พราหมณ์ปุโรหิตนั้นได้ รุกขเทวดาจึงไปยังสำนักของยักขเสนาบดี ๒๘ ตน แจ้งเรื่องให้ทราบ. แม้ยักขเสนาบดีเหล่านั้นก็กล่าวอย่างนั้นเหมือนกัน รุกขเทวดาจึงไปยังสำนักของท้าวสักกเทวราชกราบทูลให้ทรงทราบ ฝ่ายท้าวสักกเทวราชทรงใคร่ครวญดูว่า พระราชาจักได้พระราชโอรสผู้สมควรหรือหาไม่ ทอดพระเนตรเห็นเทพบุตร ๔ องค์ผู้มีบุญ (ควรเกิดในราชตระกูล).
ได้ยินว่า ในภพก่อน ๆ เทพบุตรทั้ง ๔ นั้นเกิดเป็นช่างหูกอยู่ในเมืองพาราณสี แบ่งทรัพย์ที่หาได้จากการงานนั้นเป็น ๕ ส่วน บริโภคเสีย ๔ส่วน ถือเอาส่วนที่ ๕ พร้อมกันทำบุญให้ทาน ช่างทอหูกทั้ง ๔ นั้น เคลื่อนจากภพนั้นแล้ว บังเกิดในดาวดึงสพิภพ ต่อแต่นั้น เลื่อนขึ้นไปบังเกิดในพิภพยามา เที่ยวเสวยทิพยสมบัติอยู่ในเทวโลก ๖ ชั้น วนไปเวียนมาด้วยอาการอย่างนี้ ก็คราวนั้น ถึงวาระที่เทพบุตรเหล่านั้น จะเคลื่อนจากดาวดึงสพิภพไปเกิดยังพิภพยามา ท้าวสักกเทวราช จึงเสด็จไปยังสำนักของเทพบุตรเหล่านั้น ตรัสเรียกมาแล้ว มีเทวบัญชาว่า ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลายควรที่พวกท่านจักไปบังเกิดยังมนุษยโลก พวกท่านจงบังเกิดในพระครรภ์อัครมเหสี แห่งพระเจ้าเอสุการีราชเถิด.
เทพบุตรเหล่านั้น ได้ฟังพระดำรัสแห่งท้าวสักกเทวราชแล้ว พากันกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ พะย่ะค่ะ พวกข้าพระบาทจักไปตามเทวโองการ แต่ว่าพวกข้าพระบาทไม่มีความต้องการราชตระกูล จักพากันไปบังเกิดในเรือนของท่านปุโรหิต แล้วจักละกามสมบัติออกบวชในเวลาที่ยังเป็นหนุ่มอยู่นั่นเอง. ท้าวสักกเทวราชทรงรับปฏิญญาของเทพบุตรเหล่านั้นว่าดีแล้ว จึงเสด็จมาบอกเนื้อความนั้นแก่รุกขเทวดา. รุกขเทวดาดีใจถวายบังคมท้าวสักกเทวราช แล้วตรงไปยังวิมานของตนทันที. ครั้นในวันรุ่งขึ้น พราหมณ์ปุโรหิตมีบัญชาให้บุรุษที่ล่ำสัน มีกำลังมาประชุมกัน แล้วให้ถือมีดและขวานเป็นต้น ไปยังโคนต้นไม้ จับกิ่งไทรไว้แล้วพูดว่า ดูก่อนเทพยดาผู้เจริญเราเพียรขอบุตรกะท่าน ครบ ๗ วันทั้งวันนี้ บัดนี้เป็นเวลาที่จะสำเร็จโทษท่านละ. ลำดับนั้น รุกขเทวดาจึงออกมาจากระหว่างต้นไทร ด้วยอานุภาพอันยิ่งใหญ่ เชื้อเชิญปุโรหิตนั้นมาด้วยเสียงอันไพเราะ แล้วกล่าวว่า ดูก่อนพราหมณ์ บุตรคนเดียวจะเป็นไรไป เราจักให้บุตรแก่ท่าน ๔ คน พราหมณ์ปุโรหิต ตอบว่า ข้าพเจ้าไม่มีความต้องการบุตร ท่านโปรดให้แก่พระราชาของข้าพเจ้าเถิด. รุกขเทวดากล่าวว่า เราจักให้แก่ท่านเท่านั้น พราหมณ์ปุโรหิตขอร้องว่า ถ้าเช่นนั้น ท่านจงให้ข้าพเจ้าสองคน ให้พระราชาสองคนเถิด. รุกขเทวดาตอบว่า เราจะไม่ให้พระราชา จะให้ท่านผู้เดียวเท่านั้น แม้ทั้ง ๔ คนแต่บุตรทั้ง ๔ นั้น ท่านจักเป็นเพียงแต่สักว่าได้เท่านั้น (เพราะ) บุตรทั้ง๔ นั้น จะไม่อยู่ครองเรือน จักพากันออกบวช แต่ในเวลาที่ยังเป็นหนุ่มทีเดียว. พราหมณ์ปุโรหิตอ้อนวอนไปว่า ท่านโปรดให้บุตรแก่พระราชาหมดทั้ง ๔ คนเถิด ส่วนเหตุที่จะไม่ให้บุตรทั้ง ๔ ออกบวช เป็นภาระของข้าพเจ้าเอง. รุกขเทวดา ประทานบุตรผู้ประเสริฐ แก่พราหมณ์ปุโรหิตนั้นแล้วเข้าไปยังพิภพของตน จำเดิมแต่นั้นมา ลาภสักการะ ก็เกิดแก่เทวดาอย่างนองเนือง.
เชษฐกเทพบุตร จุติมาบังเกิดในครรภ์นางพราหมณีภรรยา ของพราหมณ์ปุโรหิต ในวันขนานนามกุมารนั้น มารดาบิดาพร้อมกัน ให้ชื่อว่าหัตถิปาลกุมาร แล้วมอบให้นายควาญช้างรับเลี้ยงไว้ เพื่อต้องการป้องกันมิให้กุมารนั้นบวช. หัตถิปาลกุมารนั้น เจริญเติบโตในสำนักของนายควาญช้าง. ในกาลที่หัตถิปาลกุมารเดินไปมาได้ เทพบุตรองค์ที่สองก็จุติมาบังเกิดในครรภ์ของนางพราหมณีอีก. กาลเมื่อกุมารนั้นเกิดแล้ว มารดาบิดาก็ขนานนามให้ว่าอัสสปาลกุมาร. อัสสปาลกุมารก็เจริญเติบโตในสำนักของคนเลี้ยงม้า. ในกาลที่บุตรคนที่สามเกิดแล้ว มารดาบิดาขนานนามให้ว่าโคปาลกุมาร มอบให้นายโคบาลเลี้ยงไว้ ในเวลาที่บุตรคนที่สี่เกิดแล้ว มารดาบิดาขนานนามให้ว่าอชปาลกุมาร มอบให้นายอชบาลเลี้ยงไว้. อชปาลกุมารเจริญเติบโตกับพวกอชบาล. ครั้นกุมารเหล่านั้นเจริญวัย เติบโตแล้ว ได้เป็นผู้มีรูปร่างงดงามยิ่งนัก.
ต่อมามารดาบิดาทั้งสองก็เชื้อเชิญบรรพชิตทั้งหลาย ออกไปเสียจากพระราชอาณาเขต เพราะกลัวกุมารเหล่านั้นจะบวช. ในแคว้นกาสิกรัฐทั้งหมดจะมีบรรพชิตแม้องค์เดียวก็หามิได้. กุมารทั้ง ๔ เหล่านั้น เป็นผู้หยาบช้ากล้าแข็งยิ่งนัก จะไปสู่ทิศใดก็พากันแย่งชิงเอาสิ่งของที่เขานำจากทิศนั้น ๆ. เมื่อหัตถิปาลกุมารอายุครบ ๑๖ ปี พระราชาและพราหมณ์ปุโรหิตได้เห็นสรีรสมบัติแล้ว จึงปรึกษากันว่า กุมารทั้ง ๔ เติบใหญ่แล้วเป็นสมัยที่จะยกเศวตฉัตรให้ครอบครองราชสมบัติ เราควรจะจัดการกับกุมารเหล่านั้นอย่างไรดี แล้วคิดต่อไปว่า กุมารเหล่านั้น นับแต่ได้รับอภิเษกแล้ว คงจักหยาบช้าสาหัสยิ่งขึ้น ถ้าบรรพชิตทั้งหลายจักมาจากที่ต่าง ๆ ในเวลานี้ กุมารเหล่านี้เห็นเข้า ก็จักพากันบวชเสีย เวลาที่กุมารเหล่านี้บวชแล้ว ชาวชนบทก็จะรวนเร กำเริบ เราทั้งสองต้องทดลองดูก่อน จึงจักอภิเษกกุมารเหล่านั้นต่อภายหลัง แล้วทั้งสองคนต่างแปลงเพศเป็นฤาษี (ทำเป็น) เที่ยวภิกษาจารไปจนถึงประตูนิเวศน์แห่งหัตถิปาลกุมาร หัตถิปาลกุมาร เห็นบรรพชิตจำแลงเหล่านั้นแล้ว ยินดี มีความเลื่อมใส เข้าไปใกล้ ถวายนมัสการแล้วกล่าวคาถา ๓ คาถา ความว่า
นานทีเดียว ข้าพเจ้าเพิ่งได้พบเห็นผู้มีผิวพรรณ ดังเทพยเจ้า มุ่นชฎาใหญ่ทรงไว้ซึ่งหาบคอน ผู้ทรมาน กิเลสดังเปลือกตมแล้ว ผู้ย้อมเศียรเกล้า. นานนักหนา ข้าพเจ้าเพิ่งได้เห็นพระฤาษีผู้ยินดี ในธรรมคุณ นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ครองผ้าคากรอง ปกปิดโดยรอบ. ขอท่านผู้เจริญจงรับอาสนะ น้ำ ผ้าเช็ดเท้าและ น้ำมันทาเท้าของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอต้อนรับท่านด้วย สิ่งของมีค่ามาก ได้กรุณารับของมีค่ามากของข้าพเจ้า เถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า พฺราหฺมณํ ได้แก่ พราหมณ์ผู้ลอยบาปแล้ว. บทว่า เทววณฺณินํ ความว่า ผู้มีวรรณะอันประเสริฐ มีตบะกล้ามีอินทรีย์ผ่องใสน่านับถือ มีอัตภาพแห่งบรรพชิตมีตบธรรมอันสูงส่ง. บทว่า ขาริธรํ ความว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งขาริภารภัณฑ์. บทว่า อิสึ ความว่า ผู้แสวงหาคุณธรรมมีกองศีลเป็นต้น ดำรงอยู่แล้ว. บทว่า ธมฺมคุเณรตํ ความว่า ผู้ยินดียิ่งแล้วในส่วนแห่งสุจริตธรรม.
บทว่า อาสนํ ความว่า หัตถิปาลกุมาร แต่งตั้งอาสนะนี้ไว้ เพื่อฤาษีเหล่านั้นนั่ง แล้วน้อมน้ำเจือด้วยน้ำหอม ผ้าเช็ดเท้า และน้ำมันสำหรับหยอดเข้าไปถวายแล้วกล่าวเชื้อเชิญ. บทว่า อคฺเฆ ความว่า ข้าพเจ้ามอบอาสนะเป็นต้นอันมีค่ามาก ทั้งหมดเหล่านี้ กะท่านผู้เจริญ. บทว่า กุรุเต โน ความว่าขอท่านผู้เจริญจงรับอาสนะเป็นต้นอันมีค่ามากเหล่านี้ ของข้าพเจ้าด้วยเถิด.
หัตถิปาลกุมาร กล่าวเชื้อเชิญบรรดาฤาษีทั้งสองเหล่านั้นเป็นรายรูปต่างวาระกันอย่างนี้. ลำดับนั้น ปุโรหิตฤาษีแปลงแกล้งถามว่า แน่ะพ่อหัตถปาละ เจ้าสำคัญเราทั้งสองเป็นใครกัน จึงกล่าวอย่างนี้ หัตถิปาลกุมารตอบว่าข้าพเจ้าสำคัญว่า พวกท่านเป็นฤาษีผู้อยู่ในหิมวันตประเทศ ปุโรหิตแปลงจึงชี้แจงว่า พ่อคุณ พวกเรามิใช่พระฤาษี นี้คือราชาเอสุการี เราคือปุโรหิตผู้เป็นบิดาของเจ้า. หัตถิปาลกุมารถามว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรบิดากับพระราชาจึงต้องปลอมเพศเป็นฤาษี ?. ปุโรหิตตอบว่า เพื่อจะทดลองเจ้าดู. หัตถิปาลกุมารถามว่า ทดลองข้าพเจ้าทำไม ? พราหมณ์ปุโรหิตจึงกล่าวว่า ทดลองดูว่า ถ้าเจ้าเห็นพวกเราแปลงเป็นพระฤาษีแล้ว มิได้บวชไซร้เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราจึงมาเพื่ออภิเษกเจ้าให้เสวยราชสมบัติ. หัตถิปาลกุมารกล่าวว่า ข้าแต่ท่านบิดา ข้าพเจ้าไม่มีความต้องการราชสมบัติเลย ข้าพเจ้าจักบวช. ลำดับนั้น ปุโรหิตผู้บิดาจึงกล่าวชี้แจงกะหัตถิปาลกุมารว่า หัตถิปาลกุมารลูกรัก เวลานี้ยังไม่ใช่เวลาที่เจ้าจะบวช เมื่อจะพร่ำสอนตามอัธยาศัยจึงกล่าวคาถาที่ ๔ ความว่า
หัตถิปาละลูกรัก เจ้าจงเรียนวิชา และจงแสวงหาทรัพย์ จงปลูกฝังบุตรและธิดาให้ดำรงอยู่ในเรือน เสียก่อน แล้วจงบริโภค กลิ่น รส และวัตถุกาม ทั้งปวงเถิด กิจที่จะอยู่ป่า เมื่อเวลาแก่สำเร็จประโยชน์ดี มุนีใด บวชในกาลเช่นนี้ได้ มุนีนั้น พระอริยเจ้า สรรเสริญ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อธิจฺจ แปลว่า เล่าเรียนศึกษา. บทว่า ปุตฺเต ความว่า จงยกเศวตฉัตรให้พวกนาฏกชนเข้าอุปัฏฐากบำรุงโดยวาระจนเจริญด้วยบุตรธิดา แล้วให้บุตรธิดาเหล่านั้น ครอบครองบ้านเมืองแทนตน. บทว่า สพพํ ความว่า เจ้าจงเสวยกลิ่นและรสเหล่านี้ ทั้งพัสดุกามที่เหลือทั้งหมดก่อน. บทว่า อรญฺํ สาธุ มุนิ โส ปสตฺโถ ความว่า ปุโรหิตกล่าวว่า การอยู่ป่าของผู้ที่บวชในเวลาแก่ภายหลัง ย่อมได้ประโยชน์สำเร็จดีผู้ใดบวชในเวลาดังกล่าวมานี้ ผู้นั้นเป็นคนมีความคิด อันอริยชนทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญแล้ว. ลำดับนั้น หัตถิปาลกุมารกล่าวคาถา ความว่า
วิชาเป็นของไม่จริง และลาภคือทรัพย์ก็ไม่จริง ใคร ๆ จะห้ามความชราด้วยลาภ คือ บุตรไม่ได้เลย สัตบุรุษทั้งหลาย สอนให้ปล่อยวางคันธารมณ์ และ รสารมณ์เสีย ความอุบัติแห่งผลย่อมมีได้ เพราะกรรม ของตน.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า น สจฺจา ความว่า ชนทั้งหลายกล่าววิทยาการอันใด ว่าเป็นสวรรค์ และเป็นมรรค แต่ก็หาใช่วิทยาการอันนั้นให้สำเร็จประโยชน์ไม่ วิชาทั้งหลายเป็นของเปล่าประโยชน์ไร้สาระ หาผลมิได้. บทว่า วิตฺตลาโภ ความว่า แม้ลาภคือทรัพย์สมบัติ จะเป็นของมีสภาพเป็นอันเดียวไปทุกอย่างก็หามิได้มี เพราะเป็นของปัญจสาธารณ์. บทว่า น ชรํ ความว่า ข้าแต่ท่านบิดา ใคร ๆ จะชื่อว่าสามารถ เพื่อจะห้ามชรา หรือพยาธิมรณะได้ด้วยลาภคือบุตรก็มิได้มี เพราะลาภคือบุตรเป็นต้นนี้ มีทุกข์เป็นมูลเป็นที่ตั้งแห่งอุปธิกิเลส. บทว่า คนฺเธ รเส ความว่า บัณฑิตทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ย่อมกล่าวสอนเฉพาะความปล่อยวางคันธารมณ์รสารมณ์ และอารมณ์ที่เหลือทั้งหลายเท่านั้น. บทว่า สกมฺมุนา ความว่าความบังเกิดแห่งผลคือความเผล็ดผล ย่อมเกิดแก่สัตว์ทั้งหลาย เพราะกรรมอันตนทำไว้เท่านั้น ข้าแต่ท่านบิดา เพราะสัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตน.
พระราชาทรงสดับคำของกุมารแล้ว ตรัสพระคาถา ความว่า
คำของเจ้าที่ว่า ความอุบัติแห่งผลย่อมมีได้ เพราะกรรมของตนนั้น เป็นคำจริงแท้แน่นอน อนึ่ง มารดาบิดาของท่านนี้ แก่เฒ่าแล้ว หวังจะเห็นท่านมี อายุยืนร้อยปี ไม่มีโรค.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วสฺสสตํ อโรคฺยํ ความว่า พระราชาตรัสว่า มารดาบิดาของเจ้านั้น ประสงค์จะเห็นเจ้ามีอายุยืนร้อยปี ไม่มีโรคภัยเบียดเบียน เมื่อเจ้ามีชีวิตอยู่ถึงร้อยปี จักได้เลี้ยงดูมารดาบิดาบ้าง. หัตถิปาลกุมาร ฟังพระราชดำรัสแล้ว กราบทูลว่า ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ เหตุไรพระองค์จึงตรัสเช่นนี้ แล้วกล่าวคาถาสองคาถา ความว่า
ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐกว่านรชน ความเป็น สหายกับความตาย ความไมตรีกับความแก่พึงมีแก่ ผู้ใด หรือแม้ผู้ใดจะพึงรู้ว่า เราจักไม่ตาย มารดาบิดา พึงเห็นผู้นั้นมีอายุยืนร้อยปี ไม่มีโรคเบียดเบียนได้ใน บางคราว. บุรุษเอาเรือมาจอดไว้ที่ท่าน้ำ รับคนฝั่งนี้ส่งถึง ฝั่งโน้น แล้วย้อนกลับรับคนฝั่งโน้น พามาส่งถึงฝั่งนี้ ฉันใด ชรา และพยาธิ ก็ย่อมนำเอาชีวิตสัตว์ไปสู่ อำนาจแห่งมัจจุราชอยู่เนือง ๆ ฉันนั้น.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๒๔๕–๒๗๒ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
วิสตินิบาตชาดก ๑๓๖ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๓๖ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Hatthipālajātakaṃ
cirassaṃ vata passāmāti idaṃ satthā jetavane viharanto mahābhinekkhammaṃ ārabbha kathesi.
Tadā hi satthā na bhikkhave idāneva pubbepi tathāgato nekkhammaṃ nikkhantoyevāti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ esukārī nāma rājā ahosi. Tassa purohito daharakālato paṭṭhāya piyasahāyo te ubhopi aputtakā ahesuṃ. Te ekadivasaṃ sukhasamaye nisinnā mantayiṃsu amhākaṃ issariyaṃ Mahantaṃ putto vā dhītā vā natthi kinnu kho kattabbanti. Tato rājā purohitaṃ āha samma sace tava gehe putto jāyissati mama rajjassa sāmiko bhavissati sace mama putto jāyissati tava gehe bhogānaṃ sāmiko bhavissatīti. Evaṃ ubhopi aññamaññaṃ saṅkaramakaṃsu. Athekadivasaṃ purohito bhogagāmaṃ gantvā āgamanakāle dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisanto bahinagare ekaṃ bahuputtikaṃ nāma duggatitthiṃ passi. Tassā satta puttā sabbeva arogā eko pacanabhājanaṃ kapallaṃ gaṇhi eko sayanakaṭasārakaṃ eko purato gacchati eko pacchato gacchati eko aṅguliṃ gaṇhi eko aṅke nisinno eko khandhe. Atha naṃ purohito pucchi bhadde imesaṃ dārakānaṃ pitā kuhinti. Sāpi imesaṃ pitā nāma nibaddho natthīti. Evarūpe satta putte kinti katvā alatthāti. Sā aññaṃ gahaṇaṃ apassantī nagaradvāre ṭhitaṃ nigrodharukkhaṃ dassetvā sāmi ekasmiṃ nigrodhe adhivatthāya devatāya santike patthetvā labhiṃ etāya me puttā dinnāti āha. Purohito tenahi gaccha tvanti rathā oruyha nigrodhamūlaṃ gantvā sākhāyaṃ gahetvā cāletvā ambho devate tvaṃ rañño puttaṃ na desi rañño santikā kiṃ nāma alabhasi rājā te anusaṃvaccharaṃ sahassaṃ visajjetvā balikammaṃ kāreti tassa putte na desi etāya duggatitthiyā tava ko upakāro kato yenassā satta putte adāsi sace amhākaṃ rañño puttaṃ na desi ito taṃ sattame divase samūlakaṃ chinditvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ Kāressāmīti rukkhadevataṃ tajjetvā pakkāmi. So etena niyāmeneva punadivasepi punadivasepīti paṭipāṭiyā cha divase kathesi. Chaṭṭhe pana divase sākhāyaṃ gahetvā rukkhadevate ajjhekarattimattakameva sesaṃ sace me rañño puttavaraṃ na desi sve taṃ niṭṭhāpessāmīti āha. Rukkhadevatā āvajjitvā taṃ kāraṇaṃ tattato ñatvā ayaṃ brāhmaṇo puttaṃ alabhanto mama vimānaṃ nāsessati kena nukho upāyena tassa puttaṃ dātuṃ vaṭṭatīti catunnaṃ mahārājānaṃ santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesi. Te mayaṃ tassa puttaṃ dātuṃ na sakkhisasāmāti vadiṃsu. Aṭṭhavīsatiyakkhasenāpatīnaṃ santikaṃ agamāsi. Tepi tathevāhaṃsu. Sakkassa devarañño santikaṃ gantvā kathesi. Sopi labhissati nukho rājā anucchavike putte udāhu noti upadhārento puññavante cattāro devaputte passi. Te kira purimabhave bārāṇasiyaṃ pesakārā hutvā tena kammena laddhakaṃ pañcakoṭṭhāsaṃ katvā cattāro koṭṭhāse paribhuñjiṃsu pañcamaṃ gahetvā ekatova dānaṃ dadaṃsu te tato cutā tāvatiṃsabhavane nibbattiṃsu tato yāmabhavane nibbattiṃsūti evaṃ anulomapaṭilomaṃ chasu devalokesu sampattiṃ anubhavantā vicaranti. Tadā pana nesaṃ tāvatiṃsabhavanato cavitvā yāmabhavanaṃ gamanavāre sakko tesaṃ santikaṃ gantvā pakkositvā mārisā tumhehi manussalokaṃ gantuṃ vaṭṭati esukārirañño aggamahesiyā kucchismiṃ nabbattathāti āha.
Te tassa vacanaṃ sutvā sādhu deva gamissāma na panamhākaṃ Rājakulenattho atthi purohitassa gehe nibbattetvā daharakāleyeva kāme pahāya pabbajissāmāti vadiṃsu. Sakko sādhūti tesaṃ paṭiññaṃ gahetvā āgantvā rukkhadevatāya tamatthaṃ ārocesi. Sā tuṭṭhamānasā sakkaṃ vanditvā attano vimānameva gatā. Purohitopi punadivase balavapurise sannipātāpetvā vāsipharasuādīni gāhāpetvā rukkhamūlaṃ gantvā rukkhasākhāya gahetvā ambho devate ajja mayhaṃ puttaṃ yācantassa sattamo divaso idāni te niṭṭhānakāloti āha. Tato rukkhadevatā mahantenānubhāvena khandhavivarato nikkhamitvā madhurena sarena taṃ āmantetvā brāhmaṇa tiṭṭhatu eko putto cattāro te putte dassāmīti āha. Mama puttenattho natthi amhākaṃ rañño puttaṃ dehīti. Tuyheva dammīti. Tenahi mama dve dehi rañño dve dehīti. Rañño na demi cattāropi tuyheva demi tayā ca laddhamattāva bhavissanti agāre aṭhatvā daharakāleyeva pabbajissantīti. Tvaṃ rañño kevalaṃ putte dehi apabbajjanakāraṇaṃ pana amhākaṃ bhāroti. Sā tassa puttavaraṃ datvā attano bhavanaṃ pāvisi. Tato paṭṭhāya devatāya sakkāro mahā pavattati. Jeṭṭhakadevaputto cavitvā purohitassa brāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti. Tassa nāmagahaṇadivase hatthipāloti nāmaṃ katvā apabbajjanatthāya hatthigopake paṭicchāpesuṃ. So tesaṃ santike vaḍḍhati. Tassa padasā gamanakāle dutiyo cavitvā tassā kucchimhi nibbatti. Tassāpi jātakāle Assapāloti nāmaṃ kariṃsu. So assagopakānaṃ santike vaḍḍhati. Tatiyassa jātakāle gopāloti nāmaṃ kariṃsu. So gopālakehi saddhiṃ vaḍḍhati. Catutthassa jātakāle ajapāloti nāmaṃ kariṃsu. So ajapālehi saddhiṃ vaḍḍhati. Te vuḍḍhimanvāya sobhaggappattā ahesuṃ.
Atha nesaṃ pabbajitabhayena rañño vijitā pabbajite nīhariṃsu. Sakalakāsikaraṭṭhe ekapabbajitopi nāhosi. Te kumārā atipharusā ahesuṃ. Yāya disāya gacchanti tāya disāya āhariyamānaṃ paṇṇākāraṃ vilumpanti. Hatthipālassa soḷasavassakāle sarīrasampattiṃ disvā rājā ca purohito ca kumārā mahallakā jātā chattussāpanasamayo tesaṃ kinnu kho kātabbanti mantetvā ete abhisittakālato paṭṭhāya atisūrā bhavissanti tato tato pabbajitā āgamissanti te disvā pabbajissanti etesaṃ pabbajitakāle janapadā ullolā bhavissanti vīmaṃsissāma tāva ne pacchā abhisiñcissāmāti cintetvā ubhopi isivesaṃ gahetvā bhikkhāya carantā hatthipālakumārassa nivesanadvāraṃ agamaṃsu. Kumāro te disvā tuṭṭho pasanno upasaṅkamitvā vanditvā tisso gāthā abhāsi
cirassaṃ vata passāma brāhmaṇaṃ devavaṇṇinaṃ
mahājaṭaṃ khāridharaṃ paṅkadantaṃ rajassiraṃ.
Cirassaṃ vata passāma isiṃ dhammaguṇe rataṃ
kāsāyavatthavasanaṃ vākacīraṃ paricchadaṃ.
Āsanaṃ udakaṃ pajaṃ patti gaṇhātu no bhavaṃ
agghe bhavantaṃ pucachāma agghaṃ kurutu no bhavanti.
Tattha brāhmaṇanti bāhitapāpaṃ brāhmaṇaṃ. Devavaṇṇinanti seṭṭhavaṇṇinaṃ ghoratapaṃ parimānitindriyaṃ pabbajitattabhāvaṃ uggatapanti attho. Khāridharanti khāribhāradharaṃ. Isinti sīlakkhandhādayo pariyesitvā ṭhitaṃ. Dhammaguṇe ratanti sucaritakoṭṭhāse abhirataṃ. Āsananti idaṃ tesaṃ nisīdanatthāya āsanaṃ paññapetvā gandhodakañca pādapuñchanañca abbhañjatelañca upanetvā āha. Aggheti ime sabbepi āsanādayo agghe bhavantaṃ pucchāma. Kurutu noti ime no agghe bhavaṃ paṭiggaṇhātūti.
Evaṃ so tesu ekekaṃ vārena vārena āha. Atha naṃ purohito āha tāta hatthipāla tvaṃ amhe ke imeti maññamāno evaṃ kathesīti. Himavantakā isayoti. Na mayaṃ tāta isayo esa rājā esukārī ahaṃ te pitā purohitoti. Atha kasmā isivesaṃ gaṇhathāti. Tava vīmaṃsanatthāyāti. Mama kiṃ vīmaṃsathāti. Sace amhe disvā na pabbajissasi atha taṃ rajje abhisiñcituṃ āgatamhāti. Tāta na me rajjenattho pabbajissāmahanti. Atha naṃ pitā tāta hatthipāla nāyaṃ kālo pabbajjāyāti vatvā yathāajjhāsayaṃ anusāsento catutthaṃ gāthamāha
adhicca vede pariyesa vittaṃ
putte gehe tāta patiṭṭhapetvā
Gandhe rase paccanubhotu sabbaṃ
araññaṃ sādhu muni so pasatthoti.
Tattha adhiccāti ajjhāyitvā. Putteti chattaṃ ussāpetvā nāṭake vārena upaṭṭhāpetvā puttadhītāhi vaḍḍhitvā te putte gehe patiṭṭhāpetvāti attho. Sabbanti ete ca gandharase sesañca sabbaṃ vatthukāmaṃ anubhavitvā. Araññaṃ sādhu muni so pasatthoti pacchā mahallakakāle pabbajitassa araññaṃ sādhu laddhakaṃ hoti yo evarūpe kāle pabbajati so muni buddhādīhi ariyehi pasatthoti vadati.
Tato hatthipālo gāthamāha
vedā na saccā na ca vittalābho
na puttalābhena jaraṃ vihanti
gandhe rase muccanamāhu santo
sakammunā hoti phalūpapattīti.
Tattha na saccāti yaṃ saggañca maggañca vadanti na taṃ sādhenti tucchā nissārā nipphalā. Vittalābhoti dhanalābhopi pañcasādhāraṇattā sabbo ekasabhāvo na bhavissati. Na jaranti tāta jaraṃ vā byādhimaraṇaṃ vā na koci puttalābhena paṭibāhituṃ samattho nāma atthi dukkhamūlā hete upadhayo. Gandhe raseti gandhe ca rase ca sesaārammaṇesu ca muccanamuttimeva buddhādayo paṇḍitā kathenti. Sakammunāti attanā katakammeneva sattānaṃ Phalūpapatti phalanipphatti hoti kammassakā hi tāta sattāti.
Kumārassa vacanaṃ sutvā rājā gāthamāha
addhā hi saccaṃ vacanaṃ tavetaṃ
sakammunā hoti phalūpapatti
jiṇṇā ca mātāpitaro tavayime
passeyyu taṃ vassasataṃ arogyanti.
Tattha vassasataṃ arogyanti ete vassasataṃ ārogyaṃ taṃ passeyyuṃ tvaṃpi vassasataṃ jīvanto mātāpitaro posassūti vadati.
Taṃ sutvā kumāro deva tvaṃ kinnāmetaṃ vadesīti vatvā dve gāthā abhāsi
yassassu sakkhī maraṇena rāja
jarāya mittī naravīra seṭṭha
yo vāpi jaññā na marissaṃ kadāci
passeyyu taṃ vassasataṃ arogyaṃ.
Yathāpi nāvaṃ purisodakamhi
ereti cenaṃ upaneti tīraṃ
evaṃpi byādhi sasataṃ jarā ca
upaneti maccuvasamantakassāti.
Tattha sakkhīti mittadhammo. Maraṇenāti datto mitto matoti sammatimaraṇena. Jarāyāti pākaṭajarāya hi saddhiṃ yassa mettī bhaveyya yassetaṃ maraṇañca jarā ca mittabhāvena Nādhigaccheyyāti attho. Ereti cenanti mahārāja yathā nāma puriso nadītitthe udakamhi nāvaṃ ṭhapetvā paratīragāmijanaṃ āropetvā sace arittena uppīḷento piyena vā kaḍḍhanto cāleti ghaṭeti atha naṃ paratīraṃ upaneti evaṃ byādhi ca jarā ca niccaṃ antakassa maccuno vasaṃ upanentiyevāti.
Evaṃ imesaṃ sattānaṃ jīvitasaṅkhārassa parittabhāvaṃ dassetvā mahārāja tumhe tiṭṭhatha tumhehi saddhiṃ kathentameva maṃ byādhi ca jarā ca maraṇaṃ ca upagacchanti appamattā hothāti ovādaṃ datvā rājānañca pitarañca vanditvā attano paricārike gahetvā bārāṇasirajjaṃ pahāya pabbajissāmīti nikkhami. Pabbajjā nāma esā sobhanā bhavissatīti hatthipālakumārena saddhiṃ mahājano nikkhami. Yojanikā parisā ahosi. So tāya parisāya saddhiṃ gaṅgātīraṃ patvā gaṅgāya udakaṃ oloketvā kasiṇaparikammaṃ katvā jhānaṃ nibbattetvā cintesi ayaṃ samāgamo mahā bhavissati mama tayo kaniṭṭhabhātaro mātāpitaro rājā devīti sabbe saparisā pabbajissanti bārāṇasī suññā bhavissati yāva etesaṃ āgamanā idheva vasissāmīti. So tattheva mahājanassa ovādaṃ dadanto nisīdi. Punadivase rājā ca purohito ca cintayiṃsu hatthipālakumāro tāva rajjaṃ pahāya mahājanaṃ ādāya pabbajissāmīti gantvā gaṅgātīre nisīdi assapālaṃ vīmaṃsitvā abhisiñcissāmāti. Te isiveseneva tassāpi gehadvāraṃ agamaṃsu. Sopi te disvā pasannamānaso Upasaṅkamitvā cirassaṃ vata passāmīti ādīni vatvā tatheva paṭipajji. Tepi taṃ tatheva vatvā attano āgatakāraṇaṃ kathayiṃsu. So mama bhātike hatthipālakumāre sante paṭhamataraṃ mayhameva setacchattaṃ pāpuṇātīti pucchitvā tāta bhātā tena mayhaṃ rajjenattho pabbajissāmīti vatvā nikkhantoti vutte kahaṃ pana so idānīti gaṅgātīre nisinnoti vutte tāta mama bhātarā chaḍḍitakheḷena mama kammaṃ natthi bālā hi parittapaññā sattā etaṃ kilesaṃ pajahituṃ na sakkonti ahaṃ pana jahissāmīti. Rañño ca pitu ca dhammaṃ desento dve gāthā abhāsi
paṅko ca kāmā palipo ca kāmā
manoharā duttarā maccudheyyā
etasmiṃ paṅke palipe visannā
hīnattarūpā na taranti pāraṃ.
Ayaṃ pure luddamakāsi kammaṃ
svāyaṃ gahīto na hi mokkhito me
orundhiyā naṃ parirakkhissāmi
māyaṃ puna luddamakāsi kammanti.
Tattha paṅkoti yo koci kaddamo. Palipoti sukhumavālikamisso saṇhakaddamo. Tattha kāmo laggāpanavasena paṅko nāma osīdāpanavasena palipo nāmāti vutto. Duttarāti dūratikkamā. Maccudheyyāti maccuno adhiṭṭhānaṃ. Etesu hi laggā ceva anupaviṭṭhā Ca sattā uttarituṃ asakkontā dukkhakkhandhapariyāye vuttappakāraṃ dukkhañceva maraṇañca pāpuṇanti. Tenāha etasmiṃ paṅke palipe visannā hīnattarūpā na taranti pāranti. Tattha visannāti byasannā. Byasannātipi pāṭho ayameva attho. Hīnattarūpāti hīnacittasabhāvā. Pāranti nibbānapāraṃ gantuṃ na sakkonti. Ayanti mahārāja ayaṃ mamattabhāvo pubbe assagopakehi saddhiṃ vaḍḍhanto mahājanassa vilumpanaheṭhanādivasena bahuṃ luddaṃ sāhasikakammaṃ akāsi. Svāyaṃ gahītoti so ayaṃ tassa kammassa vipāko mayā gahito. Na hi mokkhito meti saṃsārappavatte sati nahi mokkho ito akusalaphalato mamatthi. Orundhiyā naṃ parirakkhissāmīti idāni naṃ kāyavacīmanodvārāni pidahanto orundhitvā parirakkhissāmi. Kiṃkāraṇā. Māyaṃ puna luddamakāsi kammanti ahaṃ hi ito paṭṭhāya pāpaṃ akatvā kalyāṇameva karissāmi.
Tiṭṭhatha tumhe tumhehi saddhiṃ kathentameva maṃ byādhijarāmaraṇāni upagacchantīti ovādaṃ dadanto yojanikaṃ parisaṃ gahetvā nikkhamitvā hatthipālakumārasseva santikaṃ gato. So tassa ākāse nisīditvā dhammaṃ desento bhātika ayaṃ samāgamo mahā bhavissati idheva tāva homāti āha. Itaropi sādhūti sampaṭicchi. Punadivase rājā ca purohito ca tenevūpāyena gopālakumārassa nivesanaṃ gantvā tenāpi tatheva paṭinanditā attano āgamanakāraṇaṃ ācikkhiṃsu. Sopi assapālakumāro viya paṭikkhipitvā ahaṃ cirato paṭṭhāya Pabbajitukāmo vane naṭṭhagoṇaṃ viya pabbajjaṃ upadhārento vicarāmi tena me naṭṭhagoṇassa padaṃ viya bhātikānaṃ gatamaggo diṭṭho svāhaṃ teneva maggena gamissāmīti vatvā gāthamāha
gavaṃva naṭṭhaṃ puriso yathā vane
andhe sati rāja apassamāno
evaṃ naṭṭho esukāri mamattho
sohaṃ kathaṃ na gaveseyya rājāti.
Tattha esukārīti rājānaṃ ālapati. Mamatthoti vane goṇo viya mama pabbajjāsaṅkhāto attho naṭṭho. Sohanti so ahaṃ ajja pabbajitānaṃ maggaṃ disvā kathaṃ pabbajjaṃ na gaveseyyaṃ mama bhātikānaṃ gatamaggameva gamissāmi narindāti.
Atha naṃ tāta gopālaka ekāhaṃ dvīhaṃ āgamehi amhe samassāsetvā pacchā pabbajissasīti vadiṃsu. So mahārāja ajja kattabbaṃ kammaṃ sve karissāmīti na vattabbaṃ kalyāṇakammaṃ nāma ajja ajjeva kattabbanti vatvā itaraṃ gāthamāha
hiyyoti hīyati poso pareti parihāyati
anāgataṃ netamatthīti ñatvā
uppannacchandaṃ ko panudeyya dhīroti.
Tattha hiyyoti sveti attho. Pareti punadivase. Idaṃ vuttaṃ hoti yo mahārāja ajja kattabbaṃ kammaṃ sveti kattabbaṃ kammaṃ pare pareti vatvā na karoti so tato parihāyati na Taṃ kammaṃ kātuṃ sakkotīti. Evaṃ gopālako bhaddekarattaṃ nāma kathesi. Svāyamattho bhaddekarattasutte kathetabbo. Anāgataṃ netamatthīti yaṃ anāgataṃ netaṃ atthīti ñatvā uppannakusalacchandaṃ ko paṇḍito panudeyya hāreyya.
Evaṃ gopālakumāro dvīhi gāthāhi dhammaṃ desetvā tiṭṭhatha tumhe tumhehi saddhiṃ kathentameva maṃ byādhijarāmaraṇādīni upagacchantīti yojanikaṃ parisaṃ gahetvā nikkhamitvā dvinnaṃ bhātikānaṃ santikaṃ gato. Hatthipālo tassāpi dhammaṃ desesi. Punadivase rājā ca purohito ca tenevūpāyena ajapālakumārassa nivesanaṃ gantvā tenāpi tatheva paṭinanditā attano āgamanakāraṇaṃ ācikkhitvā chattaṃ te ussāpessāmāti vadiṃsu. Kumāro āha mayhaṃ bhātikā kuhinti. Te amhākaṃ rajjena attho natthīti setacchattaṃ pahāya tiyojanikaparisaṃ gahetvā nikkhamitvā gaṅgātīre nisinnāti. Nāhaṃ mama bhātikehi chaḍḍitakheḷaṃ sīsenādāya vicarissāmi ahaṃpi pabbajissāmīti. Tāta tvaṃ tāva daharo amhākaṃ hatthabhāro vayappattakāle pabbajissasīti. Atha naṃ kumāro kiṃ tumhe kathetha nanu ime sattā daharakālepi mahallakakālepi marantiyeva ayaṃ daharakāle marissati ayaṃ mahallakakāleti kassaci hatthe vā pāde vā nimittaṃ natthi ahaṃ mama maraṇakālaṃ na jānāmi tasmā idāneva pabbajissāmīti vatvā dve gāthā abhāsi
Passāmi vohaṃ dahariṃ kumāriṃ
mattūpamaṃ ketakapupphanettaṃ
abhutvā bhoge paṭhame vayasmiṃ
ādāya maccu vajate kumāriṃ.
Yuvā sujāto sumukho sudassano
sāmo kusumbhaparikiṇṇamassu
hitvāna kāme paṭigaccha gehaṃ
anujānātha maṃ pabbajissāmi devāti.
Tattha voti nipātamattaṃ. Passāmicceva attho. Mattūpamanti hāsabhāsavilāsehi mattaṃ viya vicarantiṃ. Ketakapupphanettanti ketakapupphapattaṃ viya puthulāyatanettaṃ. Abhutvā bhogeti abhutvāva bhoge. Vajateti evaṃ uttamarūpadharaṃ kumāriṃ paṭhamavaye vattamānaṃ abhutvā bhogameva mātāpitūnaṃ upari mahantaṃ sokaṃ pātetvā maccu gahetvāva gacchati. Sujātoti susaṇṭhito. Sumukhoti kāñcanādāsapuṇṇacandasadisamukho. Sudassanoti uttamarūpadhāritāya sampannadassano. Sāmoti suvaṇṇasāmo. Kusumbhaparikiṇṇamassūti sannisinnatthena sukhumatthena ca taruṇakusumbhakesarasadisaparikiṇṇamassu. Iminā evarūpopi kumāro maccuvasaṃ gacchati tathāvidhaṃpi hi sineruṃ uppāṭento viya nikkaruṇo maccu ādāya gacchatīti dasseti. Hitvāna kāme paṭigaccha gehaṃ anujānātha maṃ pabbajissāmi devāti deva puttadārabandhanasmiṃ hi uppanne taṃ bandhanaṃ ducchedanīyaṃ hoti tenāhaṃ Puretaraññeva kāme ca gehañca hitvā idāneva pabbajissāmi anujānātha manti.
Evañca pana vatvā tiṭṭhatha tumhe maṃ tumhehi saddhiṃ kathentaññeva byādhijarāmaraṇāni upagacchantīti te ubho vanditvā yojanikaṃ parisaṃ gahetvā nikkhamitvā gaṅgātīrameva agamāsi. Hatthipālo tassāpi ākāse nisīditvā dhammaṃ desetvā samāgamo mahā bhavissatīti tattheva nisīdi. Punadivase purohito pallaṅkamajjhagato nisīditvā cintesi mama puttā pabbajitā idāni ahaṃ ekakova manussakhāṇuko jātomhi ahaṃpi pabbajissāmīti. So brāhmaṇiyā saddhiṃ mantento gāthamāha
sākhāhi rukkho labhate samaññaṃ
pahīnasākhaṃ pana khāṇumāhu
pahīnaputtassa mamajja hoti
vāseṭṭhi bhikkhācariyāya kāloti.
Tattha labhate samaññanti rukkhoti vohāraṃ labhati. Vāseṭṭhīti brāhmaṇiṃ ālapati. Bhikkhācariyāyāti mayhaṃpi pabbajjāya kālo puttānaṃ santikameva gamissāmīti.
So evaṃ vatvā brāhmaṇe pakkosāpesi. Saṭṭhī brāhmaṇasahassāni sannipatiṃsu. Atha ne āha tumhe kiṃ karissathāti. Tumhe pana ācariyāti. Ahaṃ mama puttassa santike Pabbajissāmīti. Na tumhākameva nirayo uṇho mayaṃpi pabbajissāmāti. So asītikoṭidhanaṃ brāhmaṇiyā niyyādetvā yojanikaṃ brāhmaṇaparisaṃ ādāya nikkhamitvā puttānaṃ santikaññeva gato. Hatthipālo tāyapi parisāya ākāse ṭhatvā dhammaṃ desesi. Punadivase brāhmaṇī cintesi mama cattāro puttā setacchattaṃ pahāya pabbajissāmāti gatā brāhmaṇopi purohitaṭṭhānena saddhiṃ asītikoṭidhanaṃ chaḍḍetvā puttānaññeva santikaṃ gato ahamevekā kiṃ karissāmi puttassa gatamaggeneva gamissāmīti. Sā atītaṃ udāharaṇaṃ āharantī udānagāthamāha
aghasmiṃ koñcāva yathā himaccaye
katāni jālāni padāleyyu haṃsā
gacchanti puttā ca patī ca mayhaṃ
sāhaṃ kathaṃ nānuvaje pajānanti.
Tattha aghasmiṃ koñcāva yathāti yatheva ākāse koñcāva sakuṇā asajjamānā gacchanti. Himaccayeti vassāccaye. Katāni jālāni padāleyyu haṃsāti atīte kira channavutisahassā suvaṇṇahaṃsā vassārattapahonakasāliṃ kāñcanaguhāyaṃ nikkhamitvā vassabhayena bahi anikkhamitvā cātumāsaṃ tattha vasanti. Atha nesaṃ uṇṇānābhi nāma makkaṭako guhādvāre jālaṃ bandhati. Tesu dvinnaṃ taruṇahaṃsānaṃ dviguṇaṃ vaṭṭaṃ denti. Te thāmasampannatāya jālaṃ chinditvā puratova gacchanti sesā tesaṃ gatamaggena gacchanti. Sā Tamatthaṃ pakāsentī evamāha. Idaṃ vuttaṃ hoti yatheva ākāse koñcasakuṇā asajjamānā gacchanti tathā himaccaye vassānātikkame dve turaṇahaṃsā katāni jālāni padāletvā gacchanti atha nesaṃ gatamaggena itare haṃsā idāni pana mama puttā taruṇahaṃsā jālaṃ viya kāmajālaṃ chinditvā gatā mayāpi tesaṃ gatamaggena gantabbanti iminā adhippāyena gacchantī puttā ca patī ca mayhaṃ sāhaṃ kathaṃ nānuvaje pajānanti āha.
Iti sā kathaṃ ahaṃ evaṃ pajānantī na pabbajissāmi pabbajissāmiyevāti sanniṭṭhānaṃ katvā brāhmaṇiyo pakkosāpetvā āha tumhe kiṃ karissathāti. Tumhe pana ayyeti. Ahaṃ pabbajissāmīti. Mayaṃpi pabbajissāmāti āhaṃsu. Sā taṃ vibhavaṃ chaḍḍetvā yojanikaṃ parisaṃ gahetvā puttānaṃ santikameva gatā. Hatthipālo tāyapi parisāya ākāse nisīditvā dhammaṃ desesi. Punadivase rājā kuhiṃ purohitoti pucchi. Deva purohito brāhmaṇī cassa sabbaṃ dhanaṃ chaḍḍetvā dviyojanikaṃ parisaṃ gahetvā puttānaṃ santikaṃ gatāti. Rājā assāmikaṃ dhanaṃ amhākaṃ pāpuṇātīti tassa gehato dhanaṃ āharāpesi. Athassa aggamahesī rājā kiṃ karotīti pucchitvā purohitassa gehato dhanaṃ āharāpetīti vutte purohito kuhinti pucchitvā sapajāpatiko pabbajjāya nikkhantoti sutvā ayaṃ rājā brāhmaṇena ca brāhmaṇiyā ca catūhi puttehi ca jahitaukkāraṃ chaḍḍitakheḷaṃ viya mohena muḷho attano gharaṃ Āharāpesi upamāya naṃ chaḍḍāpessāmīti sūnato maṃsaṃ āharāpetvā rājaṅgaṇe rāsiṃ kāretvā ujumaggaṃ visajjetvā jālaṃ parikkhipāpesi. Gijjhā dūratova disvā tassatthāya otariṃsu. Tattha sapaññā jālaṃ pasāritaṃ ñatvā atibhārikā hutvā ujukaṃ uppatituṃ na sakkhissāmāti attanā khāditamaṃsaṃ chaḍḍetvā vamitvā jālaṃ analliyitvā ujukameva uppatitvā gamiṃsu. Andhabālā pana tehi chaḍḍitaṃ vamitaṃ khāditvā bhāriyā hutvā ujukaṃ uppatituṃ asakkontā gantvā jāle bajjhiṃsu. Athekaṃ gijjhaṃ ānetvā deviyā dassayiṃsu. Sā taṃ ādāya rañño santikaṃ gantvā ehi tāva mahārājā rājaṅgaṇe ekaṃ kiriyaṃ passāmāti sīhapañjaraṃ vivaritvā ime gijjhe olokehi mahārājāti vatvā dve gāthā abhāsi
ete bhutvā vamitvā ca pakkamanti vihaṅgamā
ye ca bhutvā na vamiṃsu te me hatthatthamāgatā.
Avamī brāhmaṇo kāme so tvaṃ paccāvamissasi
vantādo puriso rāja na so hoti pasaṃsiyoti.
Tattha bhutvā vamitvā cāti maṃsaṃ khāditvā vamitvā ca. Paccāvamissasīti paṭiparibhuñjissasi. Vantādoti parassa vamitakhādako. Na pasaṃsiyoti so taṇhāya vasiko bālo buddhādīhi paṇḍitehi pasaṃsitabbo na hotīti.
Taṃ sutvā rājā vippaṭisārī ahosi. Tayo bhavā ādittā viya upaṭṭhahiṃsu. So ajjeva rajjaṃ pahāya mama pabbajituṃ vaṭṭatīti Uppannasaṃvego deviyā thutiṃ karonto gāthamāha
paṅke ca posaṃ palipe byasannaṃ
balī yathā dubbalaṃ uddhareyya
evaṃpi maṃ udatāri bhotī
pañcāli gāthāhi subhāsitāhīti.
Tattha byasannanti nimuggaṃ. Visannantipi pāṭho. Uddhareyyāti kesesu vā hatthesu vā gahetvā ukkhipitvā thale ṭhapeyya. Udatārīti kāmapaṅkato uttārayi. Udatāsītipi pāṭho. Ayamevattho. Uddhatāsītipi pāṭho. Uddharīti attho. Pañcālīti pañcālarājadhīte.
Evañca pana vatvā taṃ khaṇaññeva pabbajitukāmo hutvā amacce pakkosāpetvā āha tumhe kiṃ karissathāti. Tumhe pana devāti āhaṃsu. Ahaṃ hatthipālassa santike pabbajissāmīti. Mayaṃ pabbajissāma devāti. Rājā dvādasayojanike bārāṇasinagare rajjaṃ chaḍḍetvā atthikā setacchattaṃ ussāpentūti amaccagaṇaparivuto tiyojanikaṃ parisaṃ gahetvā kumārasseva santikaṃ gato. Hatthipālo tassāpi parisāya ākāse nisinno dhammaṃ desesi. Satthā rañño pabbajitabhāvaṃ pakāsento gāthamāha
idaṃ vatvā mahārājā esukārī disampati
rajjaṃ hitvāna pabbaji nāgo chetvāva bandhananti.
Punadivase nagare ohīnajano sannipatitvā rājadvāraṃ gantvā Deviyā ārocetvā nivesane pavisitvā deviṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhito gāthamāha
rājā ca pabbajjamarocayittha
rajjaṃ pahāya naravīraseṭṭho
tuvaṃpi no hohi yatheva rājā
amhehi guttā anusāsa rajjanti.
Tattha anusāsāti amhehi guttā hutvā dhammena rajjaṃ kārehi.
Sā mahājanassa kathaṃ sutvā sesagāthā abhāsi
rājā ca pabbajjamarocayittha
rajjaṃ pahāya naravīraseṭṭho
ahaṃpi ekā carissāmi loke
hitvāna kāmāni manoramāni.
Rājā ca pabbajjamarocayittha
rajjaṃ pahāya naravīraseṭṭho
ahaṃpi ekā carissāmi loke
hitvāna kāmāni yathodhikāni.
Accenti kālā tarayanti rattiyo
vayoguṇā anupubbaṃ jahanti
ahaṃpi ekā carissāmi loke
hitvāna kāmāni manoramāni.
Accenti kālā tarayanti rattiyo
vayoguṇā anupubbaṃ jahanti
ahaṃpi ekā carissāmi loke
hitvāna kāmāni yathodhikāni.
Accenti kālā tarayanti rattiyo
vayoguṇā anupubbaṃ jahanti
ahaṃpi ekā carissāmi loke
sītibhūtā sabbamaticca saṅganti.
Tattha ekāti puttadhītukilesasambādhehi muccatvā imasmiṃ loke ekikāva vicarissāmi. Kāmānīti rūpādayo kāmaguṇe. Yathodhikānīti yena yena odhinā ṭhitāni tena tena tathā ṭhitāneva jahissāmi na kiñci āmasissāmīti attho. Accenti kālāti pubbaṇhādayo kālā atikkamanti. Tarayantīti atucchā hutvā āyusaṅkhāraṃ khepayamānā khādayamānā gacchanti. Vayoguṇāti paṭhamavayādayo tayo mandadasakādayo vā dasakoṭṭhāsā. Anupubbaṃ jahantīti uparūparikoṭṭhāsaṃ apatvā tattha tattheva nirujjhanti. Sītibhūtāti uṇhakārake uṇhasabhāve kilese pahāya sītalā hutvā. Sabbamaticca saṅganti rāgasaṅgādikaṃ sabbasaṅgaṃ atikkamitvā ekikā carissāmi hatthipālassa kumārasantikaṃ gantvā pabbajissāmi.
Iti sā imāhi gāthāhi mahājanassa dhammaṃ desetvā amaccabhariyāyo pakkosāpetvā āha tumhe kiṃ karissathāti. Tumhe Pana ayyeti. Ahaṃ pabbajissāmīti. Mayaṃpi pabbajissāmāti. Sā sādhu ayyāyoti. Rājanivesane suvaṇṇakoṭṭhāgāradvārādīni vivarāpetvā asukaṭṭhāne ca asukaṭṭhāne ca mahānidhānaṃ nihitanti suvaṇṇapaṭṭe likhāpetvā dinnaññeva atthikā harantūti vatvā suvaṇṇapaṭṭaṃ mahātalathambhe bandhāpetvā nagare bheriñcārāpetvā mahāsampattiṃ chaḍḍetvā nagarā nikkhami. Tasmiṃ khaṇe sakalanagaraṃ saṅkhubbhi rājā ca kira devī ca rajjaṃ pahāya pabbajissāmāti nikkhantā mayaṃ idha kiṃ karissāmāti. Tato manussā yathāpūritāneva gehāni chaḍḍetvā putte hatthe gahetvā nikkhamiṃsu. Sabbāpaṇā pasāritaniyāmeneva ṭhitā nivattetvā olokento nāma nāhosi. Sakalanagaraṃ tucchaṃ ahosi. Devīpi tiyojanikaṃ parisaṃ gahetvā tattheva gatā. Hatthipālo tassāpi parisāya ākāse nisinno dhammaṃ desetvā taṃ dvādasayojanikaṃ parisaṃ gahetvā himavantābhimukho pāyāsi. Hatthipālakumāro kira dvādasayojanikaṃ parisaṃ gahetvā bārāṇasiṃ tucchaṃ katvā pabbajissāmīti mahājanaṃ ādāya himavantaṃ gacchati kimaṅgaṃ pana mayanti sakalakāsikaraṭṭhaṃ saṅkhubbhi. Aparabhāge parisā tiṃsayojanikā ahosi. So tāya parisāya saddhiṃ himavantaṃ gantvā pāvisi. Sakko āvajjento taṃ pavuttiṃ ñatvā hatthipālakumāro mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto samāgamo mahā bhavissati vasanaṭṭhānaṃ laddhuṃ vaṭṭatīti vissakammaṃ āṇāpesi gaccha vissakamma āyāmato chattiṃsayojanikaṃ vitthārato paṇṇarasayojanaṃ assamaṃ māpetvā pabbajitaparikkhāre sampādehīti. So sādhūti paṭissuṇitvā gaṅgātīre ramaṇīye bhūmibhāge vuttappamāṇaṃ assamapadaṃ māpetvā paṇṇasālāsu kaṭṭhattharapaṇṇattharaāsanādīni paññapetvā sabbe pabbajitaparikkhāre māpesi. Ekekissā ca paṇṇasālāya dvāre ekeko caṅkamo rattiṭṭhānadivāṭṭhānaparicchinno katasudhāparikammo ālambaṇaphalako tesu ṭhānesu nānātaruṇavanasurabhi- kusumasañchannā pupphagacchā ekekassa caṅkamassa koṭiyaṃ ekeko udakabharito kūpo tassa santike ekeko phalarukkho so ekova sabbaphalāni phalati. Idaṃ sabbaṃ devatānubhāvena ahosi. Vissakammo assamaṃ māpetvā paṇṇasālāya pabbajitaparikkhāre ṭhapetvā yekeci pabbajitukāmā ime parikkhāre gaṇhantūti jātihiṅgulakena bhittiyā akkharāni likhitvā attano ānubhāvena bheravasadde migapakkhino duddasike amanusse ca paṭikkamāpetvā sakaṭṭhānameva gato.
Hatthipālakumāro ekapadikamaggena sakkadattiyaassamaṃ pavisitvā akkharāni disvā sakkena mama mahābhinikkhamanaṃ nikkhantabhāvo ñāto bhavissatīti dvāraṃ vivaritvā paṇṇasālaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā nikkhamitvā caṅkamaṃ otaritvā katipaye vāre aparāparaṃ caṅkamitvā sesajanakāyaṃ pabbājetvā assamapadaṃ vicārento taruṇaputtānaṃ itthīnaṃ majjhaṭṭhāne paṇṇasālaṃ adāsi. Tato anantaraṃ mahallikitthīnaṃ tato anantaraṃ majjhimitthīnaṃ samantā parikkhipitvā pana purisānaṃ adāsi. Atha eko rājā bārāṇasiyaṃ kira rājā Natthīti āgantvā alaṅkatapaṭiyattaṃ nagaraṃ oloketvā rājanivesanaṃ āruyha tattha tattha ratanarāsiṃ disvā evarūpaṃ nagaraṃ pahāya pabbajitakālato paṭṭhāya pabbajjā nāmesā uḷārā bhavissatīti surāsoṇḍe maggaṃ pucchitvā hatthipālassa santikaṃ pāyāsi. Hatthipālo tassa vanantaraṃ āgatabhāvaṃ ñatvā paṭimaggaṃ gantvā ākāse nisinno parisāya dhammaṃ desetvā assamapadaṃ netvā sabbaparisaṃ pabbājesi. Etenūpāyena aññepi cha rājāno pabbajiṃsu. Satta rājāno bhoge chaḍḍayiṃsu. Chattiṃsayojaniko assamo nirantaro paripūri. Yo kāmavitakkādīsu aññataraṃ vitakkesi. Mahāpuriso tassa dhammaṃ desetvā brahmavihārabhāvanañceva kasiṇabhāvanañca ācikkhi. Te yebhuyyena jhānābhiññā nibbattetvā tīsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāsā brahmaloke nibbattiṃsu. Tatiyakoṭṭhāsaṃ tidhā katvā eko koṭṭhāso brahmaloke nibbatti eko chakāmasaggesu. Eko isīnaṃ pāricariyaṃ katvā manussaloke tīsu kulasampattīsu nibbatti. Evaṃ hatthipālassa sāsanaṃ apagatanirayatiracchānayonipittivisayāsurakāyaṃ ahosi.
Imasmiṃ tambapaṇṇidīpe paṭhavīcālakadhammaguttatthero katakaṇḍakāravāsī phussadevatthero uparikaṇḍakamālakavāsī mahāsaṅgharakkhitatthero mālayamahādevatthero bhaggirivāsī mahādevatthero gāmantapabbhāravāsī mahāsivatthero kāḷavallimahāmaṇḍapavāsī mahānāgatthero kuddālasamāgamo muggaphakkasamāgamo cullasuttasomasamāgamo Ayogharapaṇḍitasamāgamo hatthipālasamāgamo ca sabbapacchā nikkhantasadisā ahesuṃ. Tenāha bhagavā
abhittharetha kalyāṇe pāpā cittaṃ nivāraye
dandhañhi karoto puññaṃ pāpasmiṃ ramatī manoti.
Kalyāṇaṃ turiteneva kātabbaṃ.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā evaṃ bhikkhave pubbepi tathāgato mahābhinekkhammaṃ nikkhantoyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā esukārī rājā suddhodanamahārājā ahosi devī mahāmāyā purohito kassapo brāhmaṇī bhaddakāpilānī ajapālo anuruddho gopālo moggallāno assapālo sārīputto sesaparisā buddhaparisā hatthipālo pana ahamevāti.
Hatthipālajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Terasamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗