ปัณฑรกชาดก
ว่าด้วยไม่ควรบอกความลับแก่คนอื่น
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๓๘๗ · บรรทัด ๙๗๘๗ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
คาถาทั้ง ๕ คาถา จักมีแจ้งในบัณฑิตปัญหา ๕ ข้อในอุมมังคชาดก.
พญาครุฑได้กล่าวคาถา ๒ คาถา ถัดนั้นไป ความว่า
ผู้มีความคิดอันลี้ลับในโลกนี้ ย่อมปรากฏแก่เรา เปรียบเหมือนนครอันล้วนแล้ว ด้วยเหล็กใหญ่โต ไม่มีประตู เจริญด้วยเรือนโรง ล้วนแต่เหล็กประกอบ ด้วยคูอันขุดไว้โดยรอบ ฉะนั้น. ดูก่อนปัณฑรกนาคราช ผู้มีลิ้นชั่ว คนจำพวกใด มีความคิดลี้ลับ ต้องไม่พูดแพร่งพราย มั่นคงใน ประโยชน์ของตน อมิตรทั้งหลายย่อมเว้นไกลจากคน จำพวกนั้น ดุจคนผู้รักชีวิต เว้นไกลจากหมู่อสรพิษ ฉะนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ภณฺฑสาลํ ความว่า ถึงพร้อมด้วยเรือนโรง มีร้านตลาดเป็นต้น. บทว่า สมนฺตขาตาปริขาอุเปตํ ความว่าประกอบด้วยคูอันขุดรายไว้โดยรอบ. บทว่า เอวมฺปิ เม ความว่า บุรุษเหล่านั้น คือทุกจำพวกทีเดียว ผู้มีความลับในที่นี้ ย่อมปรากฏแก่เราแม้ฉันนั้น. ท่านอธิบายความไว้ว่า เครื่องอุปโภคของประชาชน ย่อมอยู่ภายในนครเหล็ก อันไม่มีประตูเข้าออกเท่านั้น คนที่อยู่ภายใน ก็ไม่ออกไปข้างนอก คนที่อยู่ข้างนอก ก็ไม่เข้าไปข้างใน ขาดการสัญจรไปมาติดต่อกันฉันใด บุรุษทั้งหลายผู้มีความคิดลี้ลับ ต้องเป็นฉันนั้น คือให้ความลับของตนจางหายไปภายในใจของตนผู้เดียว ไม่ต้องบอกแก่คนอื่น.
บทว่า ทฬฺหา สทตฺเถสุ ความว่า เป็นผู้มั่งคั่งในประโยชน์ของตน. พญาครุฑเรียก ปัณฑรกนาคราชว่า ทุชิวฺหา ผู้มีลิ้นชั่ว. บทว่า พฺยวชนฺติ แปลว่า ย่อมหลีกห่างไกล. บทว่า วา ในบาทคาถาว่า อาสีวิสาวาริว สตฺตสงฺฆา นี้ เป็นเพียงนิบาต อธิบายว่า ดุจชุมชนผู้มุ่งจะมีชีวิตอยู่ เว้นไกลจากหมู่สัตว์ร้าย เหล่าอสรพิษฉะนั้น. ท่านกล่าวคำอธิบายไว้ว่าศัตรูย่อมหลีกห่างไกลจากคน ผู้มีความคิดลี้ลับเหล่านั้น ดุจเหล่ามนุษย์ ผู้มุ่งจะมีชีวิตอยู่ ย่อมเว้นไกลจากหมู่สัตว์ร้าย เหล่าอสรพิษฉะนั้น คือไม่ได้โอกาสที่จะเข้าใกล้.
เมื่อพญาครุฑกล่าวธรรมอย่างนี้แล้ว ปัณฑรกนาคราชจึงกล่าวคาถาความว่า
อเจลกชีเปลือย ละเรือนออกบวช มีศีรษะโล้น เที่ยวไปเพราะเหตุแห่งอาหาร เราได้ขยายความลับ แก่มันซิหนอ เราจึงเป็นผู้ปราศจากประโยชน์และ ธรรม. ดูก่อนพญาครุฑ บุคคลผู้ละสิ่งที่ยึดถือว่าเป็น ของเราแล้ว มาประพฤติเป็นนักบวช มีการทำอย่างไร มีศีลอย่างไร ประพฤติพรตอย่างไร จึงจะชื่อว่าเป็น สมณะ สมณะนั้นมีการทำอย่างไร จึงจะเข้าถึงแดน สวรรค์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ฆาสเหตุ ความว่า ชีเปลือยนั้นไม่มีสิริ เที่ยวแสวงหาของเคี้ยว ของฉัน เพื่อให้เต็มท้อง. บทว่า อปคตฺมหา ความว่า เราปราศจาก คือเป็นผู้เสื่อมจากอรรถและธรรมแล้ว. ครั้นพญานาคราชรู้อุบายวิธีเป็นสมณะของชีเปลือยแล้ว เมื่อจะถามข้อปฏิบัติของสมณะจึงกล่าวคำนี้ว่า กถํกโร ดังนี้. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กิสีโล ความว่าประกอบด้วยศีลอย่างไร ?
บทว่า เกน วเตน ความว่า สมณะชื่อว่ามีพรต เพราะสมาทานพรตอย่างไร. บทว่า สมโณ จรํ ความว่า ผู้ที่ประพฤติบรรพชาอยู่ ต้องละตัณหาที่ยึดถือว่าเป็นของเราแล้ว อย่างไร จึงจะชื่อว่าเป็นสมณะผู้ลอยบาปแล้ว. บทว่า สคฺคํ ความว่า สมณะนั้นต้องทำอย่างไร จึงจะเข้าถึงเทพนครอันเลิศด้วยดี.
พญาครุฑกล่าวตอบเป็นคาถา ความว่า
บุคคลผู้ละสิ่งที่ยึดถือว่าเป็นของเราแล้ว มา ประพฤติเป็นนักบวช ต้องประกอบด้วยความละอาย ความอดกลั้น ความฝึกตน ความอดทน ไม่โกรธง่าย วาจาส่อเสียด จึงจะชื่อว่าเป็นสมณะ สมณะนั้น มีการกระทำอย่างนี้ จึงจะเข้าถึงแดนสวรรค์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า หิริยา ความว่า แน่ะสหายนาคราชบุคคลผู้ประกอบด้วยหิริโอตตัปปะ อันเป็นสมุฐานทั้งภายในภายนอก ด้วยอธิวาสนขันดี กล่าวคือความอดกลั้น และประกอบด้วยการฝึกฝนทรมานอินทรีย์ มีปกติไม่โกรธ ละวาจาส่อเสียด และละตัณหากามารมณ์ได้แล้วประพฤติบรรพชาอยู่ ย่อมชื่อว่าเป็นสมณะ สมณะผู้กระทำอย่างนี้แหละ เมื่อกระทำกุศล มีหิริเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมเข้าถึงสุคติสถานได้.
ปัณฑรกนาคราช ได้ฟังธรรมกถาของพญาครุฑนี้แล้ว เมื่อจะอ้อนวอนขอชีวิต จึงกล่าวคาถา ความว่า
ข้าแต่พญาครุฑ ขอท่านจงปรากฏแก่ข้าพเจ้า เหมือนมารดาที่กกกอดลูกอ่อนที่เกิดแต่ตน แผ่ร่างกาย ทุกส่วนสัดปกป้อง หรือดุจมารดาผู้เอ็นดูบุตรฉะนั้น เถิด.
คาถานั้น มีอธิบายดังนี้ มารดาเห็นบุตรอ่อนที่เกิดแต่ตัว เกิดแล้วในสรีระของตน แล้วให้นอนในอ้อมอกให้ดื่มน้ำนม แผ่เรือนร่างทุกส่วนเพื่อปกป้องบุตรไว้ คือมารดาไม่ไปจากบุตร บุตรก็ไม่ไปจากมารดาฉันใด ท่านจงปรากฏแก่เรา เหมือนฉันนั้นเถิด. บทว่า ทิชินฺท ความว่า ข้าแต่ราชาแห่งทิชชาติ แม้ท่านก็จงโปรดเห็นแก่เรา โปรดให้ชีวิตแก่เรา ดุจมารดาเอื้อเอ็นดูบุตร ด้วยดวงหทัยอันอ่อนโยนฉะนั้นเถิด.
ลำดับนั้น พญาครุฑเมื่อจะให้ชีวิตแก่พญานาค จึงกล่าวคาถานอกนี้ความว่า
ดูก่อนพญานาคราชผู้มีลิ้นชั่ว เอาเถอะ ท่าน จงพ้นจากการถูกฆ่าในวันนี้ ก็บุตรมี ๓ จำพวก คือ ศิษย์ ๑ บุตรบุญธรรม ๑ บุตรตัว ๑ บุตรอื่นหามีไม่ ท่านยินดีจะเป็นบุตรจำพวกไหนของเรา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มุจฺจ แปลว่า จงพ้น. อีกอย่างหนึ่งปาฐะพระบาลีก็เป็นอย่างนี้แหละ. บทว่า ทุชิวฺหา ความว่า พญาครุฑเรียกพญานาคราชนั้นว่า ทุชิวฺหา ผู้มีลิ้นชั่ว. อธิบายว่า ขึ้นชื่อบุตรที่ ๔ อื่นไม่มี. บทว่า อนฺเตวาสี ทินฺนโก อตฺรโช จ ได้แก่ บุตรผู้เล่าเรียนศิลปะหรือฟังปัญหาอยู่ในสำนัก.
บทว่า ทินฺนโก ได้แก่ บุตรที่คนอื่นยกให้ว่า เด็กนี้จงเป็นลูกของท่าน. บทว่า รชสฺสุ แปลว่า จงยินดี ด้วยบทว่า อญฺตโร นี้พญาครุฑแสดงความว่า ในบุตร ๓ จำพวกนั้น ท่านจงเถิดเป็นอันเตวาสีบุตรอย่างหนึ่งของเรา. ก็แหละครั้นพญาครุฑกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ลงจากอากาศวางพญานาคราชลงที่แผ่นดิน. พระบรมศาสดา เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น ได้ตรัสพระคาถา๒ คาถา ความว่า
พญาครุฑจอมทิชชาติ กล่าวอย่างนี้แล้ว ก็โผ ลงจับที่แผ่นดิน แล้วปล่อยพญานาคไปด้วยกล่าวว่า วันนี้ ท่านรอดพ้นล่วงสรรพภัยแล้ว จงเป็นผู้อันเรา คุ้มครองแล้ว ทั้งทางบกทั้งน้ำ. หมอผู้ฉลาดเป็นที่พึ่งของคนไข้ได้ฉันใด ห้วงน้ำ อันเย็น เป็นที่พึ่งของคนหิวระหายได้ฉันใด สถาน ที่พักเป็นที่พึ่งของคนเดินทางได้ฉันใด เราก็จะเป็น ที่พึ่งของท่าน ฉันนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อิจฺเจวํ วากฺยํ ความว่า พญาครุฑครั้นกล่าวคำอย่างนี้ ด้วยประการฉะนี้แล้ว ก็ปลดปล่อยนาคราชนั้น. บทว่า ภุมฺยํ ความว่า พญาครุฑนั้น ก็ประดิษฐานบนพื้นภูมิภาค แม้ด้วยตนเองปลอบโยนพญานาคราชผู้มีลิ้นชั่ว พลางกล่าวว่า วันนี้ท่านรอดพ้นแล้ว นับแต่วันนี้ไป ท่านล่วงพ้นภัยทั้งปวง จงเป็นผู้ที่เราคุ้มครองรักษา ทั้งทางบกทางน้ำเถิด. บทว่า อาตงฺกินํ แปลว่า ของคนไข้. บทว่า เอวมฺปิ เตความว่า เราจะเป็นที่พึ่งของท่าน (ดุจหมอผู้ฉลาด เป็นที่พึ่งของคนไข้เป็นต้น) ฉะนั้น.
พญาครุฑปล่อยนาคราชไปว่า ท่านจงไปเถิด. นาคราชนั้นก็เข้าไปสู่นาคพิภพ. ฝ่ายพญาครุฑกลับไปสู่บรรณพิภพ แล้วคิดว่า ปัณฑรกนาคราชเราได้ทำการสบถ ให้เชื่อปล่อยไปแล้ว จะมีดวงใจต่อเราเช่นไรหนอ เราจักทดลองดู แล้วไปยังนาคพิภพ ได้ทำลมแห่งครุฑ. พญานาคราชเห็นเช่นนั้นสำคัญว่า พญาครุฑจักมาจับเรา จึงเนรมิตอัตภาพยาวประมาณพันวา กลืนก้อนหินและทรายเข้าไว้ในตัวหนัก นอนแผ่พังพานไว้ยอดขนดจดหางลงเบื้องต่ำ ทำอาการประหนึ่งว่า มุ่งจะขบพญาครุฑ. พญาครุฑเห็นอาการเช่นนั้น จึงกล่าวคาถานอกนี้ ความว่า
แน่ะท่านผู้ชลามพุชชาติ ท่านแยกเขี้ยวจะขบ มองดูดังจะทำกับศัตรูผู้อัณฑชชาติ ภัยของท่านมีมา จากไหนกัน. พญานาคราชได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวคาถา ๓ คาถา ความว่า บุคคลพึงรังเกียจในศัตรูทีเดียว แม้ในมิตรก็ไม่ ควรไว้วางใจ ภัยเกิดขึ้นได้จากที่ที่ไม่มีภัย มิตรย่อม ตัดโค่นรากได้แท้จริง. จะพึงไว้วางใจในบุคคล ที่ทำการทะเลาะกันมา แล้วอย่างไรได้เล่า ผู้ใดดำรงอยู่ได้ด้วยการเตรียมตัว เป็นนิตย์ ผู้นั้นย่อมไม่ยินดีกับศัตรูของตน. บุคคลพึงทำให้เป็นที่ไว้วางใจของคนอื่น แต่ไม่ ควรจะวางใจคนอื่นจนเกินไป ตนเองอย่าให้คนอื่น รังเกียจได้ แต่ควรรังเกียจเขา วิญญูชนพึงพากเพียร ไปด้วยอาการที่ฝ่ายปรปักษ์จะรู้ไม่ได้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อภยา ความว่า ภัยบังเกิดขึ้นจากมิตรอันน่าจะเป็นที่ตั้งแห่งความปลอดภัย ย่อมตัดก่นโค่นราก กล่าวคือชีวิตได้แท้จริง. บทว่า ตฺยมฺหิ เท่ากับ ตสฺมึ ได้แก่ ในบุคคลนั้น. บทว่า เยนาสิได้แก่ บุคคลที่เคยกระทำการทะเลาะกันมาแล้ว. บทว่า นิจฺจยตฺเตน แปลว่าด้วยการเตรียมตัวเป็นนิตย์. บทว่า โส ทิสพฺภิ น รชฺชติ ความว่า ผู้ใดตั้งมั่น ด้วยการระมัดระวังเป็นนิตย์ ผู้นั้นย่อมไม่ยินดี ด้วยอำนาจความคุ้นเคยกับศัตรูของตน แต่นัน กิจที่ควรทำตามประสงค์ของศัตรูเหล่านั้น ก็มีไม่ได้. บทว่า วิสฺสาสเย ความว่า บุคคลควรให้ผูอื่นวางใจได้ในตน แต่ตนเองไม่ควรวางใจเขา ตนอันผู้อื่นเขาไม่ระแวงแล้ว ตนต้องระแวงเขา. บทว่า ภาวํ ปโร ความว่า บัณฑิตจะพยายามด้วยวิธีใด ๆ ก็หาทราบภาวะ (ความประสงค์) ของฝ่ายปรปักษ์ได้ด้วยวิธีนั้น ๆ ไม่ เพราะฉะนั้น บัณฑิตควรทำความพยายามเรื่อยไป. ที่กล่าวมานี้เป็นอธิบายของพญานาคราช. ครั้นสองสัตว์ (คือพญาครุฑ และพญานาคราช) เจรจากันอย่างนี้แล้ว ก็สมัครสโมสรรื่นเริง บันเทิงกัน พากันไปยังอาศรมชีเปลือย.
พระบรมศาสดาเมื่อจะประกาศความนั้น จึงตรัสพระคาถาว่า
สัตว์ทั้งสอง มีเพศพรรณดังเทวดา สุขุมาลชาติ เช่นเดียวกัน อาจผจญได้ดี มีบุญบารมีได้ทำไว้ เคล้าคลึงกันไปราวกะว่า ม้าเทียมรถ พากันเข้าไปหา กรัมปิยอเจลก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สมา ความว่า สัตว์ทั้งสองมีทรวดทรงสัณฐาณ ทัดเทียมกัน. บทว่า สุชยา ความว่า มีวัยเป็นสุข คือบริสุทธิ์. ปาฐะพระบาลีก็อย่างเดียวกันนี้เหมือนกัน. บทว่า ปุญฺกฺขนฺธา ความว่า ราวกะว่ากองบุญ เพราะมีกุศลอันกระทำไว้แล้ว. บทว่า มิสฺสีภูตา ความว่า สัตว์ทั้งสองจับมือกันและกัน เข้าถึงความเคล้าคลึงกันด้วยกาย. บทว่า อสฺสวาหาว นาคา ความว่า เป็นบุรุษผู้ประเสริฐ คล้ายกับอัสดรสองตัวเทียมที่แอกนำรถไป เข้าไปยังอาศรมของชีเปลือยนั้น.
ครั้นไปถึงแล้ว พญาครุฑคิดว่า พญานาคนี้คงจักไม่ให้ชีวิตแก่ชีเปลือย เราก็จักไม่ไหว้มันผู้ทุศีล. พญาครุฑจึงยืนอยู่ข้างนอก ปล่อยให้พญานาคเข้าไปยังสำนักชีเปลือยแต่ผู้เดียว.
พระบรมศาสดาทรงหมายเหตุนั้น จึงตรัสพระคาถานอกนี้ ความว่า
ลำดับนั้น ปัณฑรกนาคราชเข้าไปหาชีเปลือย แต่ลำพังตนเท่านั้น แล้วได้กล่าวว่า วันนี้เรารอดพ้น ความตาย ล่วงภัยทั้งปวงแล้ว คงไม่เป็นที่รักที่พอใจ ท่านเสียเลยเป็นแน่.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปิยมฺหา ความว่า ปัณฑรกนาคราชกล่าวบริภาษว่า เฮ้ย ! ชีเปลือยทุศีล ชอบพูดเท็จ เราคงไม่เป็นที่รักใคร่พึงใจของท่านเลยนะ.
ลำดับนั้น ชีเปลือยจึงกล่าวคาถานอกนี้ ความว่า
พญาครุฑเป็นที่รักของเรายิ่งกว่าปัณฑรกนาคราช อย่างแท้จริง โดยไม่ต้องสงสัย เรามีความรักใคร่ใน พญาครุฑ ทั้งที่รู้ก็ได้กระทำกรรมอันลามก ไม่ใช่ทำ เพราะความลุ่มหลงเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปณฺฑรเกน ความว่า พญาครุฑนั้นเป็นผู้ที่เรารักกว่าท่านปัณฑรกนาคราช ข้อนี้เป็นความจริง. บทว่า โสความว่า เรานั้นเป็นผู้ลำเอียงเพราะรักพญาครุฑนั้น จึงได้กระทำบาปกรรมนั้นทั้งที่รู้ ใช่จะทำเพราะโมหาคติก็หามิได้.
พญานาคราชได้ฟังดังนั้นแล้ว ได้กล่าวคาถาสองคาถา ความว่า
ความถือว่า สิ่งนี้เป็นที่รักของเรา หรือสิ่งนี้ ไม่เป็นที่รักของเรา ดังนี้ ย่อมไม่มีแก่บรรพชิต ผู้ พิจารณาเห็นโลกนี้และโลกหน้า ก็ท่านเป็นคนไม่ สำรวม แต่ประพฤติลวงโลก ด้วยเพศของผู้สำรวมดี. ท่านไม่เป็นอริยะ แต่ปลอมตัวเป็นอริยะ ไม่ใช่ คนสำรวม แต่ทำคล้ายคนสำรวม ท่านเป็นคนชาติ เลวทราม ไม่ใช่คนประเสริฐ ได้ประพฤติบาปทุจริต เป็นอันมาก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า น เม ความว่า แน่ะท่านชีเปลือยทุศีลนักพูดเท็จผู้เจริญ ความจริงสำหรับบรรพชิต ผู้เล็งเห็นโลกนี้และโลกหน้าย่อมไม่ถือว่า สิ่งนี้เป็นที่รักของเรา สิ่งนี้ไม่เป็นที่รักของเราเลย แต่ท่านเป็นคนไม่สำรวม ประพฤติลวงโลกนี้ ด้วยเพศบรรพชิตของผู้มีศีลสำรวมดี. บทว่าอริยาวกาโสสิ ความว่า มิใช่อริยะ ก็ปลอมตัวเป็นอริยะ. บทว่า อสญฺโต ความว่า มิใช่เป็นผู้สำรวมด้วยกายเป็นต้น. บทว่า กณฺหาภิชาติโก ความว่าเป็นคนมีสภาพเลวทราม. บทว่า อนริยรูโป ความว่า ขาดหิริความละอายต่อบาป. บทว่า อจริ ได้แก่ ได้กระทำ (บาปทุจริตมากมาย).
ครั้นปัณฑรกนาคราช ติเตียนชีเปลือยอย่างนี้แล้ว เมื่อจะสาปแช่งจึงกล่าวคาถานี้ ความว่า
แน่ะเจ้าคนเลวทราม เจ้าประทุษร้ายต่อผู้ไม่ ประทุษร้าย ทั้งเป็นคนส่อเสียด ด้วยคำสัตย์นี้ ขอศีรษะ ของเจ้าจงแตกออกเป็นเจ็ดเสี่ยง.
คาถานั้น มีอธิบายว่า เฮ้ย ! เจ้าคนเลวทราม ด้วยอันกล่าวคำสัตย์นี้ว่า เจ้าเป็นคนมักประทุษร้ายต่อมิตร ผู้ไม่ประทุษร้าย ทั้งเป็นคนส่อเสียดด้วย ขอศีรษะของเจ้า จงแตกออกเป็นเจ็ดภาค. เมื่อพญานาคราชสาปแช่งอยู่อย่างนี้ ศีรษะของชีเปลือย ก็แตกออกเป็นเจ็ดภาค. พื้นแผ่นดินตรงที่ชีเปลือยนั่งอยู่นั่นเอง ก็ได้แยกออกเป็นช่อง. ชีเปลือยนั้นเข้าสู่แผ่นดิน บังเกิดในอเวจีมหานรก. พญานาคราชและพญาครุฑทั้งสอง ก็ได้ไปยังพิภพของตน ๆ ตามเดิม.
พระบรมศาสดาเมื่อจะประกาศความที่ชีเปลือยนั้นถูกแผ่นดินสูบ จึงตรัสพระคาถาสุดท้าย ความว่า
เพราะเหตุนั้นแล บุคคลไม่พึงประทุษร้ายต่อ มิตร เพราะผู้ประทุษร้ายมิตร เป็นคนเลวทรามที่สุด จะหาคนอื่นที่เลวกว่าเป็นไม่มี ชีเปลือยถูกอสรพิษ กำจัดแล้วในแผ่นดิน ทั้งที่ได้ปฏิญญาว่า เรามีสังวร ก็ได้ถูกทำลายลง ด้วยคำของพญานาคราช.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ผลแห่งกรรม คือการประทุษร้ายมิตร เป็นของเผ็ดร้อน. บทว่า อาสิตฺตสตฺโต ความว่า ชีเปลือยถูกอสรพิษกำจัดแล้ว. บทว่า อินฺทสฺส ความว่า ด้วยคำของพญานาคราช. บทว่า สํวโร ความว่า อาชีวกผู้ปรากฏด้วยปฏิญญาว่าเราเป็นผู้ตั้งอยู่ในสังวร ก็ได้ถูกทำลายลง.
พระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงจบแล้ว ตรัสว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น ก็หามิได้ แม้ในชาติก่อน พระเทวทัตก็กระทำมุสาวาทจนถูกแผ่นดินสูบ แล้วทรงประชุมชาดกว่า ชีเปลือยได้มาเป็นพระเทวทัต นาคราชได้มาเป็นพระสารีบุตร ส่วนสุบรรณราชได้มาเป็นเราผู้ตถาคต ฉะนี้แล.
จบอรรถกถาปัณฑรกชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๔๖๙–๔๘๘ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ติงสตินิบาตชาดก ๑๘๓ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๘๓ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Paṇḍarakajātakaṃ
vikiṇṇavācanti idaṃ satthā jetavane viharanto musāvādaṃ katvā devadattassa paṭhavippavesanaṃ ārabbha kathesi.
Tadā hi satthā bhikkhūhi tassa avaṇṇe kathite na bhikkhave idāneva pubbepi devadatto musāvādaṃ katvā paṭhaviṃ paviṭṭhoyevāti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente pañcasatavāṇijā nāvāya samuddaṃ pakkhanditvā sattame divase atīradassiniyā nāvāya samuddapiṭṭhe bhinnāya ṭhapetvā ekaṃ avasesā macchakacchapabhakkhā ahesuṃ. Eko pana vātavegena kadambiyapaṭṭanaṃ nāma pāpuṇi. So samuddato uttaritvā naggabhoggo tasmiṃ paṭṭane bhikkhāya cari. Tamenaṃ manussā ayaṃ samaṇo appiccho santuṭṭhoti sambhāvetvā sakkāraṃ kariṃsu. So laddho me jīvitupāyoti tesu nivāsanapārupanaṃ dadantesupi na icchi. Te natthi ito uttariṃ appiccho samaṇoti bhiyyo bhiyyo pasīditvā tassa assamapadaṃ katvā tattha naṃ nivāsesuṃ. So kadambiyaaceloti paññāyi. Tassa tattha vasantassa mahālābhasakkāro udapādi.
Eko nāgarājā cassa supaṇṇarājā ca upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Tesu nāgarājā nāmena paṇḍarako nāma. Athekadivasaṃ supaṇṇarājā Tassa santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisinno evamāha bhante amhākaṃ ñātakā nāge gaṇhantā bahū vinassanti etesaṃ nāgānaṃ gaṇhaṇaniyāmaṃ mayaṃ na jānāma guyhakāraṇaṃ kira nesaṃ atthi sakkuṇeyyātha nukho tumhe ete piyāyamānā viya taṃ kāraṇaṃ pucchitunti. So sādhūti sampaṭicchitvā supaṇṇarāje vanditvā pakkante nāgarājassa āgatakāle vanditvā nisinnaṃ nāgarājānaṃ pucchi nāgarāja supaṇṇā kira tumhe gaṇhantā bahū vinassanti tumhe gaṇhantā kathaṃ gaṇhituṃ na sakkontīti. Bhante idaṃ amhākaṃ guyhaṃ rahassaṃ mayā imaṃ kathentena ñātisaṅghassa maraṇaṃ āhaṭaṃ hotīti. Kiṃ pana tvaṃ āvuso ayaṃ aññassa kathessatīti evaṃ saññī hosi nāhaṃ aññaṃ kathessāmi attanā pana jānitukāmatāya pucchāmi tvaṃ mayhaṃ saddahitvā nibbhayo hutvā kathehīti. Nāgarājā na kathemi bhanteti vanditvā pakkāmi. Punadivasepi pucchi. Tathāpissa na kathesi. Atha naṃ tatiyadivase āgantvā nisinnaṃ nāgarājānaṃ ajja tatiyo divaso mama pucchantassa kimatthaṃ na kathesīti. Tumhe aññassa ācikkhissathāti bhayena bhanteti. Kassaci na kathessāmi nibbhayo kathehīti. Tenahi bhante aññassa mā kathayitthāti paṭiññaṃ gahetvā bhante mayaṃ mahante pāsāṇe gilitvā bhāriyā hutvā nipajjitvā supaṇṇānaṃ āgamanakāle mukhaṃ nibbāhetvā dante vivaritvā supaṇṇe ḍaṃsituṃ icchāma te āgantvā amhākaṃ sīsaṃ gaṇhanti tesaṃ amhe Garubhāre hutvā nipanne uddharituṃ vāyamantānaññeva udakaṃ otarati te antoudakeyeva maranti iminā kāraṇena bahū supaṇṇā vinassanti tesaṃ amhe gaṇhantānaṃ kiṃ sīsena gahitena bālā naṅguṭṭhe gahetvā amhe heṭṭhāsīsake katvā gahitaṃ gocaraṃ mukhena chaḍḍāpetvā lahuke katvā gantuṃ sakkontīti. Iti so attano rahassakāraṇaṃ tassa dussīlassa kathesi.
Atha tasmiṃ pakkante supaṇṇarājā āgantvā kadambiyaṃ acelaṃ vanditvā kiṃ bhante pucchitaṃ te nāgarājassa guyhakāraṇanti āha. So āmāvusoti vatvā sabbaṃ tena kathitaniyāmeneva kathesi. Taṃ sutvā supaṇṇo nāgarājena ayuttaṃ kataṃ ñātīnaṃ nāma nassananiyāmo parassa na kathetabbo hotu mayā ajjeva supaṇṇavātaṃ katvā paṭhamaṃ etameva gahetuṃ vaṭṭatīti. So supaṇṇavātaṃ katvā paṇḍarakanāgarājānaṃ naṅguṭṭhena gahetvā heṭṭhāsīsakaṃ katvā gahitaṃ gocaraṃ chaḍḍāpetvā uppatitvā ākāsaṃ pakkhandi. Paṇḍaro ākāse heṭṭhāsīsakaṃ olambanto mayāva mama dukkhaṃ ābhatanti paridevanto āha
vikiṇṇavācaṃ aniguyhamantaṃ
asaññataṃ aparicakkhitāraṃ
bhayaṃ tamanveti sayaṃ abodhaṃ
nāgaṃ yathā paṇḍarakaṃ supaṇṇo.
Yo guyhamantaṃ parirakkhaneyyaṃ
mohā naro saṃsati hāsamāno
taṃ bhinnamantaṃ bhayamanveti khippaṃ
nāgaṃ yathā paṇḍarakaṃ supaṇṇo.
Nānumitto garuatthaṃ guyhaṃ veditumarahati
sumitto ca asambuddhaṃ sambuddhaṃ vā anatthavā.
Vissāsamāpajjiṃ ahaṃ acelo
samaṇo ayaṃ sammato bhāvitatto
tassāhamakkhiṃ vivariṃ guyhamatthaṃ
atītamattho kapaṇaṃ rudāmi.
Tassāhaṃ purimaṃ brahme guyhaṃ
vācamhimaṃ nāsakkhiṃ saṃyametuṃ
tappakkhato hi bhayamāgataṃ mama
atītamattho kapaṇaṃ rudāmi.
Yo ve naro suhadaṃ maññamāno
guyhamatthaṃ saṃsati dukkulīne
dosā bhayā athavā rāgaratto
pallittho bālo asaṃsayaṃ so.
Tirokkhavāco asataṃ paviṭṭho
yo saṅgatīsu mudireti vākyaṃ
Āsīviso dummukhotyāhu taṃ naraṃ
ārā ārā saṃyame tādisamhā.
Annaṃ pānaṃ kāsikacandanañca
manāpitthiyo mālucchādanañca
ohāya gacchāmhase sabbakāme
supaṇṇa pāṇūpagatāva tyamhāti.
Tattha vikiṇṇavācanti patthatavacanaṃ. Aniguyhamantanti appaṭicchannamantaṃ. Asaññatanti kāyadvārādīni rakkhituṃ asakkontaṃ. Aparicakkhitāranti ayaṃ mayā kathitamantaṃ rakkhituṃ sakkhissati na sakkhissatīti puggalaṃ oloketuṃ upaparikkhituṃ asakkontaṃ. Bhayaṃ tamanvetīti imehi catūhi aṅgehi samannāgataṃ. Abodhanti nippaññaṃ puggalaṃ sayaṃ katameva bhayamanveti yathā maṃ paṇḍarakaṃ nāgaṃ supaṇṇo anvāgatoti. Saṃsati hāsamānoti rakkhituṃ asamatthassa pāpapurisassa hāsamāno katheti. Nānumittoti anuvattanamattena yo mitto na hadayena so guyhaṃ atthaṃ jānituṃ nārahatīti paridevati. Asambuddhanti asambuddhaṃ ajānanto appaññoti attho. Sambuddhanti sambuddhaṃ jānanto sappaññoti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti yopi suhadayo mitto appaññopi sappaññopi vā yo anatthavā anatthacaro sopi guyhaṃ vedetuṃ nārahateti. Samaṇo ayanti ayaṃ samaṇoti ca lokasammatoti ca bhāvitattoti ca maññamāno ahaṃ etasmiṃ vissāsamāpajjiṃ. Akkhinti kathesiṃ. Atītamatthoti atītattho atikkantattho hutvā Idāni kapaṇaṃ rudāmīti paridevati. Tassāti tassa acelassa. Brahmeti supaṇṇaṃ ālapati. Saṃyametunti imaṃ guyhavācaṃ rahassakāraṇaṃ rakkhituṃ nāsakkhiṃ. Tappakkhato hīti idāni idaṃ bhayaṃ mama tassa acelassa pakkhato koṭṭhāsato santikā āgataṃ iti atītattho kapaṇaṃ rudāmīti. Suhadanti suhado me ayanti maññamāno. Dukkulīneti akulaje nīce. Dosāti etehi dosādīhi kāraṇehi yo evarūpaṃ guyhaṃ saṃsati so bālo asaṃsayaṃ pallatthito parivattetvā pāpito hatoyeva nāmāti attho. Tirokkhavācoti attano yaṃ vācaṃ bhāsitukāmo tassā tiro katattā appaṭicchannavāco. Asataṃ paviṭṭhoti asappurisānaṃ antaraṃ paviṭṭho asappurisesu pariyāpanno. Saṅgatīsu mudiretīti yo evarūpo paresaṃ rahassaṃ sutvāva parisamajjhesu asukena asukaṃ nāma kataṃ vā vuttaṃ vāti vākyaṃ udireti taṃ naraṃ āsīviso dummukho pūtimukhoti āhu tādisamhā purisā ārā ārā saṃyame dūradūratova virameyya parivajjeyya nanti attho. Mālucchādanañcāti mālañca dibbaṃ catujātiyagandhañca ucchādanañca. Ohāyāti ete dibbaannādayo sabbakāme ajja mayaṃ ohāya chaḍḍetvā gamissāma. Supaṇṇa pāṇūpagatāva tyamhāti bho supaṇṇa pāṇehi upagatāva te amhākaṃ saraṇaṃ no hohīti.
Evaṃ paṇḍarako ākāse heṭṭhāsīsako olambanto aṭṭhahi gāthāhi paridevi. Supaṇṇo tassa paridevanasaddaṃ sutvā nāgarāja Attano rahassaṃ acelakassa kathetvā idāni kimatthaṃ paridevasīti taṃ garahitvā
konīdha tiṇṇaṃ garahaṃ upeti
asmiṃdha loke pāṇabhū nāgarāja
samaṇo supaṇṇo athavā taveva
kiṃkāraṇā paṇḍaraka gahitoti gāthamāha.
Tattha konīdhāti idha amhesu tīsu janesu ko nu atthi. Asmiṃdhāti ettha idhāti nipātamattaṃ asmiṃ loketi attho. Pāṇabhūti pāṇabhūto. Athavā tavevāti udāhu tavayeva. Tattha samaṇaṃ tāva mā garaha so hi upāyena rahassaṃ pucchi supaṇṇampi mā garaha ahaṃ hi tava paccatthikova. Paṇḍaraka gahitoti samma paṇḍaraka ahaṃ kiṃkāraṇā supaṇṇena gahitoti cintetvā pana attānameva garahiṃ. Tayā hi rahassaṃ kathentena attanāva attano anattho katoti ayamettha adhippāyo.
Taṃ sutvā paṇḍarako gāthamāha
samaṇoti me sammatatto ahosi
piyo ca me manasā bhāvitatto
tassāhamakkhiṃ vivariṃ guyhamatthaṃ
atītamattho kapaṇaṃ rudāmīti.
Tattha sammatattoti so samaṇo mayhaṃ sappuriso ayanti sammatasabhāvo ahosi. Bhāvitattoti sambhāvitasabhāvo ca me ahosi.
Tato supaṇṇo catasso gāthā abhāsi
na catthi satto amaro paṭhabyā
paññāvidhā natthi na ninditabbā
saccena ca dhammena dhitiyā damena
alambamabyāharatī naro idha.
Mātāpitā paramā bandhavānaṃ
nāssa tatiyo anukampakatthi
tesaṃpi guyhaṃ paramaṃ na saṃse
mantassa bhedaṃ parisaṅkamāno.
Mātāpitā bhaginī bhātaro ca
sahāyā vā yassa honti sapakkhā
tesampi guyhaṃ paramaṃ na saṃse
mantassa bhedaṃ parisaṅkamāno.
Bhariyā ce purisaṃ vajjā komārī piyabhāṇinī
puttarūpayasūpetā ñātisaṅghapurakkhatā
tassāpi guyhaṃ paramaṃ na saṃse
mantassa bhedaṃ parisaṅkamānoti.
Tattha amaroti amaraṇasabhāvo satto nāma natthi. Paññāvidhā natthīti nakāro padasandhikāro. Paññāvidhā atthīti attho. Idaṃ Vuttaṃ hoti nāgarāja loke amaropi natthi paññāvidhāpi atthi sā aññesaṃ paññākoṭṭhāsasaṅkhātā paññāvidhā attano jīvitahetu na ninditabbāti. Athavā paññāvidhāti paññāsadisā na ninditabbā nāma aññā dhammajāti natthi taṃ kasmā nindisīti. Yesaṃ pana paññāvidhaṃpi na ninditabbantipi pāṭho. Tesaṃ ujukameva. Saccenāti ādīsu vacīsaccena ca sucaritadhammena ca paññāsaṅkhātāya dhitiyā ca indriyadamena ca alabbhaṃ dullabhaṃ aṭṭhasamāpattimaggaphalanibbānasaṅkhātaṃpi visesaṃ abyāharati āvahati taṃ nipphādeti naro idha tasmā nārahasi acelaṃ nindituṃ attānameva garaha acelena hi attano paññavantatāya upāyakusalatāya ca vañcetvā tvaṃ rahassaṃ guyhamantaṃ pucchitoti attho. Paramāti ete ubho bandhavānaṃ uttamabandhavā nāma. Nāssa tatiyoti assa puggalassa mātāpitūhi añño tatiyo satto anukampako nāma natthi. Mantassa bhedaṃ parisaṅkamāno paṇḍito tesaṃ mātāpitūnampi paramaṃ guyhaṃ na saṃseyya tvaṃ pana mātāpitūnampi akathetabbaṃ acelakassa kathesīti attho. Sahāyā vāti suhadayamittā vā. Sapakkhāti petteyyamātulapitucchāmātucchādayo samānapakkhā ñātayo. Tesaṃpīti etesaṃpi ñātimittānaṃ na katheyya tvaṃ pana acelakassa kathesi attanova kujjhassūti dīpeti. Bhariyā ceti komārī piyabhāṇinī puttehi ca rūpena ca yasena ca upetā evarūpā bhariyāpi ce ācikkhāhi me tava guyhanti vadeyya tassāpi na saṃseyya. Tato parā āha
na guyhamatthaṃ vivareyya rakkheyya naṃ yathā nidhiṃ
na hi pātukato sādhu guyhamattho pajānatā.
Thiyā guyhaṃ na saṃseyya amittassa ca paṇḍito
yo cāmisena saṃhīro hadayattheno ca yo naro.
Guyhamatthamasambuddhaṃ sambodhayati yo naro
mantabhedabhayā tassa dāsabhūto titikkhati.
Yāvanto purisassatthaṃ guyhaṃ jānanti mantinaṃ
tāvanto tassa ubbegā tasmā guyhaṃ na visajje.
Vivicca bhāseyya divā rahassaṃ
rattiṃ giraṃ nātivelaṃ pamuñce
upassūtikā hi suṇanti mantaṃ
tasmā manto khippamupeti bhedanti. Pañca gāthā ummaṅgajātake pañcapaṇḍitapañhe āvibhavissanti. Tato parāsu
yathāpi ayonagaraṃ mahantaṃ
advārakaṃ ayasaṃ bhaṇḍasālaṃ
samantakhātāparikhāupetaṃ
evampi me te idha guyhamantā.
Ye guyhamantā avikiṇṇavācā
daḷhā sadatthesu narā dujivhā
Ārā amittā byavajanti tehi
āsīvisā vāriva sattasaṅghāti dvīsu gāthāsu.
Tattha bhaṇḍasālanti āpaṇādīhi sālāhi sampannaṃ. Samantakhātāparikhāupetanti samantā khātāhi parikhāhi upagataṃ. Evampi meti evampi me mayhante purisā khāyanti katareyeva idha guyhamantā. Idaṃ vuttaṃ hoti yathā advārakassa ayomayanagarassa manussānaṃ upabhogaparibhogo antova hoti na abbhantarimā bahi nikkhamanti na bāhirā anto pavisanti aparāparaṃ sañcāro chijjati guyhamantā purisā evarūpā honti attano guyhaṃ attano antoyeva jirāpenti na aññassa kathentīti. Daḷhā sadatthesūti attano atthesu thirā. Dujivhāti paṇḍarakanāgaṃ ālapati. Byavajantīti paṭikkamanti. Āsīvisā vāriva sattasaṅghāti ettha vāti nipātamattaṃ. Āsīvisā sattasaṅghā rivāti attho. Yathā āsīvisato sattasaṅghā jīvitukāmā manussā ārā paṭikkamanti evaṃ tehi guyhamantehi narehi ārā amittā paṭikkamanti upagantuṃ okāsaṃ na labhantīti vuttaṃ hoti.
Evaṃ supaṇṇena dhammena kathite paṇḍarako
hitvā gharaṃ pabbajito acelo
naggo muṇḍo carati ghāsahetu
Tamhi nukho vivariṃ guyhamatthaṃ
atthā ca dhammā ca apagatamhā.
Kathaṃkaro hoti supaṇṇarāja
kiṃsīlo kena vatena vattaṃ
samaṇo caraṃ hitvā mamāyitāni
kathaṃkaro saggamupeti ṭhānanti āha.
Tattha ghāsahetūti nissirīko kucchipūraṇatthāya khādanīyabhojanīye pariyesanto carati. Apagatamhāti apagatā parihīnamhā. Kathaṃkaroti idaṃ nāgarājā naggassa samaṇabhāvaṃ ñatvā samaṇapaṭipattiṃ pucchanto āha. Tattha kiṃsīloti katarena samannāgato. Kena vatenāti katarena vatasamādānena vattanto. Samaṇo caranti pabbajjāya caranto taṇhāmamāyitāni hitvā kathaṃ samitapāpasamaṇo nāma hoti. Sagganti kathaṃ karontova suṭṭhu aggaṃ devanagaraṃ so samaṇo upetīti.
Supaṇṇo āha
hiriyā titikkhāya damena khantiyā
akkodhano pesuṇiyaṃ pahāya
samaṇo paraṃ hitvā mamāyitāni
evaṃkaro saggamupeti ṭhānanti.
Tattha hiriyāti samma nāgarāja ajjhattabahiddhā samuṭṭhānehi hirottappehi titikkhā saṅkhātāya adhivāsanakhantiyā indriyadamena ca Upeto akujjhanasīlo pisuṇavācaṃ pahāya taṇhāmamāyitāni ca hitvā pabbajjāya caranto samaṇo nāma hoti evaṃkaroyeva ca etāni hiriādīni kusalāni karonto saggamupeti ṭhānanti.
Imaṃ supaṇṇarājassa dhammakathaṃ sutvā paṇḍarako jīvitaṃ yācanto
mātāva puttaṃ taruṇaṃ tanujaṃ
sampassatā sabbagattaṃ phareti
evampi me tvaṃ pāturahu dijinda
mātāva puttaṃ anukampamānoti gāthamāha.
Tassattho yathā mātā tanujaṃ attano sarīrajātaṃ taruṇaṃ puttaṃ sampassatā disvā taṃ ure nipajjāpetvā thaññaṃ pāyentī puttaṃ samphassena sabbaṃ attano gattaṃ phareti napi mātā puttato yāti na putto mātito evampi me tvaṃ pāturahu pātubhūto. Dijindāti dijarāja tvaṃpi mātāva puttaṃ mudukena hadayena anukampamāno maṃ passa jīvitaṃ me dehīti.
Athassa supaṇṇo jīvitaṃ dadanto itaraṃ gāthamāha
handajja tvaṃ mucca vadhā dujivha
tayo hi puttā nahi añño atthi
antevāsī dinnako atrajo ca
rajassu puttaññataro me ahosīti.
Tattha muccāti muñca. Ayameva vā pāṭho. Dujivhāti Taṃ ālapati. Añño catuttho putto nāma natthi. Antevāsī dinnako atrajo cāti sippaṃ vā uggaṇhanto pañhaṃ vā suṇanto santike nivaṭṭho. Dinnakoti ayante putto hotūti parehi dinno. Rajassūti abhiramassu. Aññataroti tīsu puttesu aññataro antevāsiputto me tvaṃ jātoti dīpeti.
Evañca pana vatvā ākāsā otaritvā taṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhāpesi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā dve gāthā abhāsi
iccevaṃ vākyaṃ visajji supaṇṇo
bhūmyaṃ patiṭṭhāya dijo dujivhaṃ
muttajja tvaṃ sabbabhayātivatto
thalūdake hohi mayābhigutto.
Ātaṃkinaṃ yathā kusalo bhiṃsako
pipāsitānaṃ rahadova sīto
vesmaṃ yathā himasītaṭṭitānaṃ
evampi te saraṇamahaṃ bhavāmīti.
Tattha iccevaṃ vākyanti iti evaṃ vacanaṃ vatvā taṃ nāgarājaṃ visajji visajjesi. Bhūmyanti so sayampi bhūmiyaṃ patiṭṭhāya dijo taṃ dujjivhaṃ samassāsento mutto ajja tvaṃ ito paṭṭhāya sabbabhayāni ativatto thale ca udake ca mayā abhigutto rakkhito hohīti āha. Ātaṃkinanti gilānānaṃ. Evampi teti evaṃ ahaṃ te saraṇaṃ bhavāmi.
Gaccha tvanti taṃ uyyojesi. So nāgabhavanaṃ pāvisi. Itaropi supaṇṇabhavanaṃ gantvā mayā paṇḍarakanāgo sapathaṃ katvā saddahāpetvā visajjito kīdisaṃ nukho mayi tassa hadayaṃ vīmaṃsissāmi nanti nāgabhavanaṃ gantvā supaṇṇavātaṃ akāsi. Taṃ disvā nāgo supaṇṇarājā maṃ gahetuṃ āgato bhavissatīti maññamāno byāmasahassamattaṃ attabhāvaṃ māpetvā pāsāṇe ca vālukañca gilitvā bhāriko hutvā naṅguṭṭhaṃ heṭṭhā katvā bhogamatthake phaṇaṃ dhārayamāno nipajjitvā supaṇṇarājānaṃ ḍaṃsitukāmo viya ahosi. Taṃ disvā supaṇṇo itaraṃ gāthamāha
saddhiṃ katvā amittena aṇḍajena jalāmbuja
vivari yadā ḍaṃsayasi kuto te bhayamāgatanti.
Taṃ sutvā nāgarājā tisso gāthā abhāsi
saṅketheva amittamhi mittasmiṃpi na vissase
abhayā bhayamuppannaṃ api mūlāni kantati.
Kathaṃ nu vissase tyamhi yenāsi kalaho kato
niccayattena ṭhātabbaṃ so disabbhi na rajjati.
Vissāsaye na ca naṃ vissaseyya
asaṅkito ca saṅkito bhaveyya
tathā tathā viññū parakkameyya
yathā yathā bhāvaṃ paro na jaññāti.
Tattha abhayāti abhayaṭṭhānabhūtā mittamhā bhayaṃ uppannaṃ jīvitasaṅkhātāni mūlāneva kantati. Tyamhīti tasmiṃ. Yenāsīti yena saddhiṃ kalaho kato ahosi. Niccayattenāti niccapaṭiyattena. So disabbhi na rajjatīti yo niccayattena abhitiṭṭhati so attano sattūhi saddhiṃ vissāsavasena na rajjati tato tesaṃ yathākāmakaraṇīyo na hotīti attho. Vissāsayeti paraṃ attani vissāsaye taṃ pana sayaṃ na vissāseyya parena asaṅkito attāva taṃ saṅkito bhaveyya. Bhāvaṃ paroti yathā yathā paṇḍito parakkamati tathā tathā tassa parobhāvaṃ na jānāti tasmā paṇḍitena viriyaṃ kattabbamevāti dīpeti.
Iti te aññamaññaṃ sallapitvā samaggā sammodamānā ubhopi acelakassa assamaṃ agamiṃsu.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
te devavaṇṇā sukhumālarūpā
ubho samā sujayā puññakkhandhā
upāgamuṃ kādambiyaṃ acelaṃ
missībhūtā assavāhāva nāgāti.
Tattha samāti samānarūpā sadisasaṇṭhānā hutvā. Sujayāti sukhavayā parisuddhā. Ayameva vā pāṭho. Puññakkhandhāti katakusalatāya puññakkhandhā viya. Missībhūtāti hatthena hatthaṃ gahetvā kāyamissībhāvaṃ upagatā. Assavāhāva nāgāti dhure Yuttakā rathavāhā dve assā viya purisanāgā tassa assamaṃ agamaṃsu.
Gantvā ca pana supaṇṇarājā cintesi ayaṃ nāgarājā acelakassa jīvitaṃ na dassati etaṃ dussīlaṃ na vandissāmīti. So bahi ṭhatvā nāgarājānameva tassa santikaṃ pesesi. Taṃ sandhāya itaraṃ gāthamāha
tato have paṇḍarako acelaṃ
sayamevupāgamma idaṃ avoca
muttajjahaṃ sabbabhayātivatto
na hi nūna tuyhaṃ manaso piyamhāti.
Tattha piyamhāti dussīlanaggabhoggamusāvādi nūna mayaṃ tava manaso nappiyā ahumhāti paribhāsi.
Tato acelo itaraṃ gāthamāha
piyo hi me āsi supaṇṇarājā
asaṃsayaṃ paṇḍarakena saccaṃ
so rāgaratto ca akāsi etaṃ
pāpakammaṃ sampajāno na mohāti.
Tattha paṇḍarakenāti tayā paṇḍarakena so mama piyataro ahosi saccametaṃ. Soti so ahaṃ tasmiṃ supaṇṇe rāgena ratto hutvā etaṃ pāpakammaṃ jānanto akāsiṃ na mohena ajānantoti.
Taṃ sutvā nāgarājā dve gāthā abhāsi
Na me piyaṃ appiyaṃ vāpi hoti
sampassato lokamimaṃ parañca
susaññatānaṃ hi viyañjanena
asaññato lokamimañcarāsi.
Ariyāvakāsosi anariyarūpo
asaññato saññatasannikāso
kaṇhābhijātiko anariyarūpo
pāpaṃ bahuṃ duccaritaṃ acarīti.
Tattha na meti ambho dussīlanaggamusāvādi pabbajitassa hi imañca parañca lokaṃ sampassato piyaṃ vā me appiyaṃ vāpi meti na hoti tvaṃ pana susaññatānaṃ sīlavantānaṃ byañjanena pabbajitaliṅgena asaññato hutvā imaṃ lokaṃ vañcento carasi. Ariyāvakāsosīti ariyapaṭirūpakosi. Asaññatoti kāyādīhi asaññatosi. Kaṇhābhijātikoti kāḷakasabhāvo. Anariyarūpoti ahirikasabhāvo. Acarīti akāsi.
Iti naṃ garahitvā idāni abhisapanto imaṃ gāthamāha
aduṭṭhassa tvaṃ dubbhi dubbhī ca pisuṇo casi
etena saccavajjena muddhā te phalatu sattadhāti.
Tassattho ambho dubbhi tvaṃ aduṭṭhassa mittassa dubbhī casi pisuṇo casīti etena saccavajjena muddhā te sattadhā phalatūti.
Iti nāgarājassa sapantasseva acelassa sīsaṃ sattadhā phali. Nisinnaṭṭhāneyevassa bhūmi vivaraṃ adāsi. So paṭhaviṃ pavisitvā avīcimhi nibbatti. Nāgarājasupaṇṇarājānopi attano bhavanameva agamaṃsu.
Satthā tassa paṭhavīpaviṭṭhabhāvaṃ pakāsento osānagāthamāha
tasmāhi mittānaṃ na dubbhitabbaṃ
mittadubbho hi pāpiyo natthi añño
āsittasatto nihato paṭhabyā
indassa vākyena hi saṃvaro hatoti.
Tattha tasmāti yasmā mittadubbhikammassa pharuso vipāko tasmā. Āsittasattoti āsittavisena satto. Indassāti nāgindassa vākyena. Saṃvaroti ahaṃ saṃvare ṭhitosmīti paṭiññāya eva paññāto ājīvako hatoti.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepi devadatto musāvādaṃ katvā paṭhaviṃ paviṭṭhoti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā acelo devadatto ahosi nāgarājā sārīputto supaṇṇarājā pana ahamevāti.
Paṇḍarakajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Aṭṭhamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗