จุลลสุตโสมชาดก
ว่าด้วยพระเจ้าจุลลสุตโสมออกบวช
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๕๑๙ · บรรทัด ๑๐๕๖๔ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๓
เรื่องเล่า
พระมหาสัตว์เจ้า ทรงดำริว่า โอรสของเรานี้ จะทำอันตรายแก่เราด้วยอุบายอย่างไรหนอ เราจึงจะให้เธอหลีกไปเสียได้ ลำดับนั้น พระมหาสัตว์จึงทรงแลดูพระพี่เลี้ยงตรัสว่า แน่ะพี่เลี้ยง แม่คุณเชิญเถิด นี้เป็นเครื่องประดับคอ คือแก้วมณี ส่วนนี้จงเป็นของเจ้า เจ้าจงช่วยพาพระโอรสไปเสีย อย่าทำอันตรายแก่เราเลย เมื่อพระองค์เองไม่ทรงสามารถ ที่จะจับพระหัตถ์พระโอรส จึงทรงคิดติดสินบนพระพี่เลี้ยง แล้วตรัสคาถา ความว่า
แม่นมเอ๋ย เชิญแม่ลุกขึ้นเถิด แม่จงพาพระ กุมารนี้ ไปเล่นให้รื่นรมย์เสียในที่อื่น เมื่อเรากำลัง ปรารถนาสวรรค์ กุมารนี้อย่าทำอันตรายแก่เราเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อิมํ กุมารํ ความว่า แม่นมเอ๋ย เจ้าจงลุกขึ้น ช่วยพาพระกุมารนี้ไป แล้วมารับเอาแก้วมณีนี้ นำพระกุมารให้ไปรื่นรมย์เสียในที่อื่น.
พระพี่เลี้ยงนั้น ได้บำเหน็จแล้ว จึงเตือนพระกุมารให้รู้สึกองค์ แล้วพาไปในที่อื่น พลางปริเทวนาการกล่าวคาถา ความว่า
ไฉนหนอ พระราชาจึงทรงประทานแก้วมณี อัน มีแสงสว่างนี้ ประโยชน์อะไรของเราด้วยแก้วมณีนี้ เมื่อพระเจ้าสุตโสมทรงผนวชแล้ว เราจักทำอะไรได้ กับแก้วมณีนี้.
คาถานั้น มีอรรถาธิบายดังนี้ พระพี่เลี้ยงคร่ำครวญว่า ไฉนหนอเราจึงรับเอาแก้วมณีนี้เพื่อเป็นค่าจ้าง พระราชาก็ทรงพระราชทานแก้วมณีนั้น อันกระทำซึ่งรัศมี คือส่องแสงสว่างเป็นประกาย เมื่อพระเจ้าสุตโสมบรมนรินทร์ ทรงผนวชแล้ว แก้วมณีนี้จะมีประโยชน์อะไรแก่เรา. บทว่ากึ นุ เมนํ กริสฺสามิ ความว่า เมื่อพระองค์ทรงผนวชแล้ว เราจักไม่ได้แก้วมณีนี้ ถึงแม้จะได้ ก็จักทำอะไรกับแก้วมณีนี้ ท่านทั้งหลายจงดูการกระทำของเราเถิด.
ลำดับนั้น อำมาตย์ มหาเสนาคุตต์ คิดว่า ชะรอยพระราชานี้ จะทรงทำความสำคัญว่า ราชทรัพย์ในคลังของเรามีน้อย เราจักทูลความที่พระราชทรัพย์มีมากแด่พระองค์ เขาลุกขึ้นถวายบังคมแล้วกล่าวคาถา ความว่า
พระคลังน้อยของพระองค์ไพบูลย์ และพระคลัง ใหญ่ของพระองค์ก็บริบูรณ์ ปฐพีมณฑล พระองค์ ก็ทรงชนะแล้ว ขอพระองค์จงทรงยินดีเถิด อย่าทรง
ผนวชเลย พระเจ้าข้า. พระมหาสัตว์ทรงสดับเช่นนั้น จึงตรัสพระคาถา ความว่า
คลังน้อย ของเราก็ไพบูลย์ คลังใหญ่ของเราก็ บริบูรณ์ และปฐพีมณฑลเราก็ชนะแล้ว แต่เราจักละ สิ่งนั้น ๆ ออกบวช.
เมื่อมหาเสนาคุตต์อำมาตย์ ได้ฟังพระดำรัสเช่นนั้น จึงถอยออกไปกุลพันธนเศรษฐี จึงลุกขึ้นถวายบังคม กล่าวคาถา ความว่า
ขอเดชะ ทรัพย์ของข้าพระพุทธเจ้า มีมากมาย ข้าพระพุทธเจ้าไม่สามารถจะนับได้ ข้าพระพุทธเจ้าขอ ถวายทรัพย์ทั้งหมดนั้น แด่พระองค์ ขอพระองค์จง
ทรงยินดี อย่าทรงผนวชเลย พระพุทธเจ้าข้า. พระมหาสัตว์ ทรงสดับเช่นนั้น จึงตรัสพระคาถา ความว่า
ดูก่อนกุลวัฑฒนเศรษฐี เรารู้ว่าทรัพย์ของท่าน มีมาก และท่านก็บูชาเรา แต่เราปรารถนาสวรรค์ เพราะฉะนั้น เราจึงจักต้องบวช.
ครั้นกุลพันธนเศรษฐี ได้ฟังพระราชดำรัส ก็ถอยออกไป พระมหาสัตว์ จึงตรัสเรียกพระอนุชาพระนามว่า โสมทัต มารับสั่งว่า พ่อโสมทัตพี่กระสัน เหมือนไก่ป่าถูกขังอยู่ในกรง ความไม่ยินดี ในฆราวาสครอบงำพี่พี่จักบวชในวันนี้ให้ได้ เธอจงครอบครองราชสมบัตินี้เถิด เมื่อจะทรงมอบราชสมบัติให้จึงตรัสพระคาถา ความว่า
ดูก่อนพ่อโสมทัต เราเป็นผู้กระสันนัก ความไม่ ยินดี ย่อมมาครอบงำเรา อันตรายมีมาก เราจักบวช ให้ได้ในวันนี้ทีเดียว.
แม้โสมทัต ทรงฟังพระราชดำรัสนั้นแล้ว ก็มีพระประสงค์จะทรงผนวช เมื่อจะแสดงพระประสงค์นั้น จึงตรัสคาถาต่อไป ความว่า
ข้าแต่พระเจ้าพี่สุตโสม แม้กิจนี้พระองค์ทรงพอ พระทัย ขอพระองค์ทรงผนวช ณ บัดนี้ แม้หม่อมฉัน ก็จักบวชในวันนี้ทีเดียว หม่อมฉันไม่อาจอยู่ห่างพระ องค์ได้.
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ทรงห้ามพระอนุชา แล้วตรัสคาถากึ่งคาถาความว่า
เธอจักบวชยังไม่ได้ เพราะว่าใคร ๆ ในพระ นคร และคามนิคมในชนบทจะไม่พากันหุงต้ม.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า น หิ ปจฺจติ ความว่า เพราะได้ทราบความประสงค์ ในการบรรพชาของพี่ในบัดนี้ ก่อนเก่านั้น ใคร ๆ ในสุทัสนนคร อันมีอาณาเขต ๑๒ โยชน์นี้ และในชนบททั้งสิ้น ยังไม่พากันหุงหาอาหาร คือยังไม่พากันยังไฟในเตาให้โพลง ถ้าเมื่อเราบวชเสียทั้งสองคน ชาวแว่นแคว้น จักว้าเหว่ไร้ที่พึ่ง เพราะเหตุนั้น เธอยังบวชไม่ได้ พี่จักบวชผู้เดียวเท่านั้น.
มหาชนได้ฟังพระราชดำรัสแล้ว พากันกลิ้งเกลือกแทบพระยุคลบาทของพระมหาสัตว์ ปริเทวนาการ ทูลว่า
เมื่อพระเจ้าสุตโสม ทรงผนวชเสียแล้ว บัดนี้ข้า พระพุทธเจ้าทั้งหลาย จักกระทำอย่างไรเล่าพระเจ้าข้า.
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ตรัสว่า อย่าเลย ท่านทั้งหลายอย่าเศร้าโศกกันไปเลย ถึงเราจักดำรงอยู่ได้นาน ก็จักต้องพลัดพรากจากท่านทั้งหลายเพราะสังขารที่เกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่าเที่ยงไม่มี เมื่อจะทรงแสดงธรรมแก่มหาชนจึงตรัสว่า
เราเข้าใจว่า ชีวิตนี้ถูกชรานำเข้าไป เป็นของนิด หน่อย ดุจน้ำในโคลน ฉะนั้น เมื่อชีวิตเป็นของน้อย เหลือเกินอย่างนี้ เวลานี้ไม่ใช่เวลาที่จะประมาทเลย. เราเข้าใจว่า ชีวิตนี้ถูกชรานำเข้าไป เป็นของ นิดหน่อย ดุจน้ำในโคลนฉะนั้น เมื่อชีวิตเป็นของ น้อยเหลือเกินอย่างนี้ แต่พวกคนพาล ย่อมพากัน ประมาท. คนพาลเหล่านั้น อันเครื่องผูก คือ ตัณหาผูกไว้ แล้ว ย่อมยังนรก กำเนิดสัตว์เดียรัจฉาน เปรตวิสัย และอสุรกายให้เจริญ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปนิยฺยติทํ มญฺเ ความว่า ดูก่อนอาณาประชาราชฎร์ เราเข้าใจว่า ชีวิตนี้ถูกชรานำเข้าไป ในสัตว์ทั้งหลายอื่น ๆ ชีวิตนี้มีอันรุกร้นเข้าไปเป็นอรรถ มีอันนำเข้าไปเป็นอรรถ แต่ในที่นี้มีอันรวบรัดเอาเป็นอรรถ เพราะฉะนั้น ในที่นี้มีเนื้อความอย่างนี้ว่า น้ำเล็กน้อยใส่ลงในโคลน น้ำด่างของพวกช่างย้อม ย่อมจับด่างแห้งเร็วฉันใด แม้ชีวิตก็ฉันนั้น เมื่อชีวิตเป็นของน้อยเช่นนี้ ใช่กาลที่จะประมาทในบุญกิริยาของสัตว์ทั้งหลาย ผู้ยึดอายุสังขาร เล็กน้อยนั้นไปมาอยู่ไม่ชอบที่จะทำความไม่ประมาทอย่างเดียว.
บทว่า อถ พาลา ปมชฺชนฺติ ความว่า คนพาลทั้งหลายเป็นเหมือนจะไม่แก่ไม่ตาย จมอยู่ในเปลือกตม คือ กามคุณ มัวเมาประมาทอยู่ดุจสุกรจมอยู่ในโคลนคือคูถฉะนั้น. บทว่า อสุรกายํ ความว่า และย่อมยังกำเนิดกาลกัญชิกอสุรกายให้เจริญ.
พระมหาสัตว์ทรงแสดงธรรมแก่มหาชนอย่างนี้แล้ว เสด็จขึ้นสู่ปุปผกปราสาท ประทับยืนบนชั้นที่เจ็ด ทรงเอาพระขรรค์ตัดพระเมาลีแล้ว ตรัสว่าเราไม่เป็นอะไรกันกับท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงหาพระราชาของตน แล้วโยนพระเมาลี ทั้งเครื่องโพกไปในระหว่างมหาชน. มหาชนรับเอาพระเมาลีแล้ว ต่างกลิ้งเกลือกปริเทวนาการบนภาคพื้น. ละอองธุลีเป็นอันมากฟุ้งขึ้นในที่นั้น มหาชนที่กลับมายืนดู ได้เห็นละอองธุลีนั้น ต่างรำพันว่า พระเมาลีทั้งเครื่องโพกอันพระราชาทรงตัดโยนมาในระหว่างมหาชน ฉะนั้นสายละอองธุลีนี้ จึงฟุ้งขึ้นในที่ใกล้ปราสาท แล้วกล่าวคาถา ความว่า
กลุ่มธุลีตั้งขึ้นไม่ไกลปุปผกปราสาท ชะรอย พระธรรมราชาผู้เรืองยศของพวกเรา จะทรงตัด พระเกศาแล้ว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อูหญฺเต แปลว่า ตั้งขึ้น. บทว่า รชคฺคํ แปลว่า กองธุลี. บทว่า อวิทฺเร ความว่า (กองธุลีเกิดขึ้น) ไม่ห่างจากที่พวกเรายืนอยู่นี้เลย. บทว่า ปุปฺผกมฺหิ ความว่า ใกล้ ๆ ปุปผกปราสาท. บทว่า มญฺเ โน ความว่า พวกเราเข้าใจว่า พระธรรมราชาของพวกเราจักตัดพระเกศาเสียแล้ว.
ฝ่ายพระมหาสัตว์เจ้า ทรงใช้มหาดเล็กให้ไปนำบริขารของบรรพชิตมาโปรดให้นายภูษามาลาปลงพระเกศาและพระมัสสุ แล้วเปลื้องเครื่องราชอลังการไว้บนพระบรรจถรณ์ ตัดชายพระภูษาแดง ทรงกาสาวพัสตร์ ทรงคล้องบาตรดินที่จะงอยพระอังสาเบื้องซ้าย จับธารพระกร เสด็จจงกรมไปมา ณ ท้องพระโรงแล้วเสด็จลงจากปราสาท ทรงดำเนินไปในละแวกถนน แต่ไม่มีใครจำพระองค์ผู้เสด็จไปได้เลย ลำดับนั้น ขัตติยกัญญาเจ็ดร้อยนาง ของพระมหาสัตว์นั้นพากันขึ้นไปยังปราสาท ไม่พบพระมหาสัตว์ พบเฉพาะห่อเครื่องอาภรณ์ก็กลับลงมา ตรงไปยังสำนักของนางสนม หมื่นหกพันที่เหลือ ฟังข่าวว่าพระสุตโสมมหิศร องค์ปิยราชสวามีของพวกท่าน ทรงผนวชเสียแล้ว ต่างก็ปริเทวนาการด้วยเสียงอันดัง ออกไปภายนอก. ขณะนั้น มหาชนได้ทราบว่าพระราชาทรงผนวชแล้ว. ชาวพระนครทั้งสิ้น ก็แตกตื่นประชุมกันที่ประตูพระราชวังว่า ข่าวว่า พระราชาของพวกเราทรงผนวชแล้ว. มหาชน ต่างพากันไปยังสถานที่ ๆ เคยประทับ เช่นปราสาทเป็นต้น ด้วยคิดว่า พระราชาจักเสด็จอยู่ที่นี่ จักเสด็จอยู่ตรงนี้ แต่ก็มิได้พบพระราชา จึงพากันเที่ยวปริเทวนาการด้วยคาถาเหล่านี้ ความว่า
พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยพระสนมนางใน เสด็จไปเที่ยวยังปราสาทใด นี่คือปราสาทของพระองค์ เกลื่อนกล่นไปด้วยสุวรรณบุปผามาลัย. พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังปราสาทใด นี้คือปราสาทของพระองค์ แพรวพราวไปด้วยสุวรรณบุปผามาลัย. พระราชาทรงห้อมล้อมไปด้วยพระสนมนางใน เสด็จเที่ยวไปยังกูฏาคารใด นี้คือกูฏาคารของพระองค์ เกลื่อนกล่นไปด้วยสุวรรณบุปผามาลัย. พระราชาทรงห้อมล้อมไปด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังกูฏาคารใด นี้คือกูฏาคารของพระองค์ เกลื่อนกล่นไปด้วยสุวรรณบุปผามาลัย. พระราชาทรงห้อมล้อมไปด้วยพระสนมนางใน เสด็จเที่ยวไปยังสวนอโศกวันใด นี้คือสวนอโศกวัน ของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ตลอดกาลทั้งปวง. พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยพระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังสวนอโศกวันใด นี้คือสวนอโศกวัน ของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ ตลอดกาลทั้งปวง. พระราชาทรงห้อมล้อมไปด้วยพระสนมนางใน เสด็จเที่ยวไปยังพระราชอุทยานใด นี้คือพระราชอุทยานของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ ตลอดกาลทั้งปวง. พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังพระราชอุทยานใด นี้คือพระราช อุทยานของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ ตลอดกาลทั้งปวง. พระราชาทรงห้อมล้อมไปด้วยพระสนมกำนัลใน เสด็จเที่ยวไปยังสวนกรรณิการ์ใด นี้คือสวนกรรณิการ์ ของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ ตลอดกาลทั้งปวง. พระราชาทรงห้อมล้อมไปด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังสวนกรรณิการ์ใด นี้คือสวนกรรณิการ์ ของพระองค์ มีดอกไม้บานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ ตลอดกาลทั้งปวง. พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยพระสนมนางใน เสด็จเที่ยวไปยังสวนปาฏลิวันใด นี้คือสวนปาฏลิวัน นั้นของพระองค์ มีดอกบานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ ตลอดกาลทั้งปวง. พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังสวนปาฏลิวันใด นี้คือสวนปาฏลิวัน ของพระองค์ มีดอกบานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ตลอดกาล ทั้งปวง. พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยพระสนมนางใน เสด็จเที่ยวไปยังสวนอัมพวันใด นี้คือสวนอัมพวันของ พระองค์ มีดอกบานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ตลอดกาล ทั้งปวง. พระราชาทรงห้อมล้อมไปด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังสวนอัมพวันใด นี้คือสวนอัมพวันของ พระองค์ มีดอกบานสะพรั่ง น่ารื่นรมย์ตลอดกาล ทั้งปวง. พระราชาทรงห้อมล้อมไปด้วยพระสนมนางใน เสด็จเที่ยวไปยังสระโบกขรณีใด นี้คือสระโบกขรณี ของพระองค์ ดาดาษไปด้วยบุปผชาตินานาชนิด เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงวิหก. พระราชาทรงห้อมล้อมด้วยหมู่พระประยูรญาติ เสด็จเที่ยวไปยังสระโบกขรณีใด นี้คือสระโบกขรณี ของพระองค์ ดาดาษไปด้วยบุปผชาตินานาชนิด เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงวิหก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วีติกิณฺโณ ความว่า เกลื่อนกล่นไปด้วยสุวรรณบุปผา และนานามาลัย. บทว่า ปริกิณณฺโณ แปลว่า แวดล้อมเป็นแวดวง. บทว่า อิตฺถาคาเรหิ ความว่า หญิงทั้งหลายนับแต่ทาสีไปชื่อว่าอิตถาคาร คือสนมนางใน. แม้อำมาตย์ทั้งหลาย ก็ชื่อว่า ญาติทั้งนั้นในบทว่า าติสงฺเฆน นี้. บทว่า กูฏาคารํ ได้แก่ พระที่บรรทม และห้องกูฏาคารอันวิจิตรไปด้วยรัตนะทั้งเจ็ด. บทว่า อโสกวนิกา ได้แก่ ภูมิภาคในอโศกวัน. บทว่า สพฺพกาลิกา ความว่า ทนต่อการใช้สอยทุกเมื่อ ทั้งบานเป็นนิตย์.
บทว่า อุยฺยานํ ได้แก่ พระราชอุทยาน เช่นเดียวกับสวนจิตรลดาในนันทนวัน. บทว่า สพฺพกาลิกํ ความว่า ดาดาษไปด้วยไม้ดอก ไม้ผลอันบังเกิดขึ้นในฤดูกาลแม้ทั้งหก คือ ในกรรณิการ์วันเป็นต้น ก็มีดอกไม้ผลิตดอกบานดีตลอดกาลทั้งปวงเหมือนกัน. บทว่า สญฺฉนฺนา ความว่าดาดาษด้วยดีด้วยดอกโกสุม อันเกิดทั้งทางน้ำทางบก มีอย่างต่าง ๆ. บทว่า อณฺฑเชหิ วีติกิณฺณา ความว่า เกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่นก.
มหาชนปริเทวนาการในที่นั้น ๆ อย่างนี้แล้ว กลับมายังพระลานหลวงอีก กล่าวคาถา ความว่า
พระเจ้าสุตโสม ทรงสละราชสมบัตินี้แล้ว เสด็จออกทรงผนวช ทรงผ้ากาสาวพัสตร์ เที่ยวไป พระองค์เดียว เหมือนช้างตัวประเสริฐ ฉะนั้น
ดังนี้แล้ว ต่างพากันสละสมบัติ ในเรือนของตน ๆ จูงมือบุตรธิดาออกไปยังสำนักของพระโพธิสัตว์นั่นเอง. พระราชมารดา ราชบิดา พระชายาพระโอรส ธิดา กับหญิงฟ้อนหมื่นหกพัน ก็ทรงปฏิบัติเช่นนั้นเหมือนกัน. พระนครทั้งสิ้น ดูเหมือนว่างเปล่า ฝ่ายชาวชนบท ก็ได้ตามไปเบื้องหลังแห่งชนเหล่านั้น. พระโพธิสัตว์ทรงพาบริษัทประมา ๑๒ โยชน์ เสด็จมุ่งตรงไปยังป่าหิมพานต์.
ลำดับนั้น ท้าวสักกเทวราช ทรงทราบว่า พระโพธิสัตว์เสด็จออกอภิเนษกรมณ์จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมารับสั่งว่า พ่อวิสสุกรรมเทพบุตรพระเจ้าสุตโสมมหาราช เสด็จออกอภิเนษกรมณ์ ควรจะได้ที่ประทับทั้งสมาคมก็จักใหญ่หลวง เธอจงไปเนรมิตอาศรมบท ยาว ๓ โยชน์ กว้าง ๕ โยชน์ที่ริมฝั่งแม่น้ำคงคาในหิมวันตประเทศ. วิสสุกรรมเทพบุตร ก็บันดาลตามเทวบัญชาทุกประการ จัดบรรพชิตบริขารไว้ในอาศรมบทนั้น แล้วบันดาลหนทางเดินได้คนเดียวไว้ เสร็จแล้วก็กลับไปยังเทวโลกทันที. พระมหาสัตว์เสด็จไปตามทางนั้น เสด็จเข้าสู่อาศรมบทนั้น พระองค์ทรงผนวชเองก่อนแล้วให้ประชาชนที่เหลือบวชภายหลัง. ในเวลาต่อมา ชนทั้งหลายบวชมากขึ้น. สถานที่กว้างถึง ๓๐ โยชน์ ก็เต็มบริบูรณ์. ก็กำหนดที่ท้าวสักกะทรงใช้วิสสุกรรมเทพบุตรให้เนรมิตอาศรมบทก็ดี กำหนดที่ประชาชนบวชเป็นอันมากก็ดี กำหนดที่พระโพธิสัตว์จัดอาศรมบทก็ดี พึงทราบโดยนัยที่มาแล้ว ในหัตถิปาลชาดกนั่นเอง. มิจฉาวิตกมีกามวิตกเป็นต้น เกิดขึ้นแก่คนใด ๆพระมหาสัตว์เจ้าก็เสด็จเข้าไปหาคน ๆ นั้น ณ ที่นั้น โดยทางอากาศ ประทับนั่งคู้บัลลังก์ในอากาศ เมื่อจะทรงโอวาท จึงตรัสพระคาถา ๒ คาถา ความว่า
ท่านทั้งหลายอย่าระลึกถึงความยินดี การเล่น และการร่าเริงในกาลก่อนเลย กามทั้งหลายอย่าทำ ท่านทั้งหลายได้เลย จริงอยู่ สุทัสนนคร น่ารื่นรมย์ ยิ่งนัก ท่านทั้งหลายจงเจริญเมตตาจิตอันหาประมาณ มิได้ ทั้งกลางวันและกลางคืนเถิด เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านทั้งหลายจะได้ไปสู่เทพบุรี อันเป็นที่อยู่ของท่าน ผู้มีบุญกรรม.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๗๐๓ – เล่ม ๖๒ หน้า ๑ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
จัตตาฬีสนิบาตชาดก ๒๖๑ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๖๑ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Cullasutasomajātakaṃ
āmantayāmi nigamanti idaṃ satthā jetavane viharanto nekkhammapāramiṃ ārabbha kathesi. Paccuppannavatthu mahānāradakassapajātaka- sadisameva.
Atīte pana bārāṇasī sudassanaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Tattha brahmadatto nāma rājā ajjhāvasi. Bodhisatto tassa aggamahesiyā Kucchimhi nibbatti. Dasamāsaccayena mātukucchito nikkhami. Tassa pana puṇṇacandasassirīkaṃ mukhaṃ ahosi. Tenassa somakumāroti nāmaṃ kariṃsu. So viññutaṃ patto sutacittako savanasīlo ahosi. Tena naṃ sutasomoti sañjāniṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ sippaṃ uggahetvā āgato pitusantakaṃ setacchattaṃ labhitvā dhammena rajjaṃ kāresi mahantaṃ issariyaṃ ahosi. Tassa candadevippamukhāni soḷasa itthīsahassāni ahesuṃ. So aparabhāge puttadhītāhi vaḍḍhanto gharāvāsena anabhirato araññaṃ pavisitvā pabbajitukāmo ahosi. So ekadivasaṃ kappakaṃ āmantetvā yadā me samma sirasmiṃ palitaṃ passeyyāsi tadā me āroceyyāsīti āha. Kappako tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā aparabhāge palitaṃ disvā ārocetvā tenahi naṃ samma kappaka uddharitvā mama hatthe patiṭṭhapehīti vutte suvaṇṇasaṇḍavasena uddharitvā hatthe ṭhapesi. Taṃ disvā mahāsatto jarāya me sarīraṃ abhibhūtanti bhīto taṃ palitaṃ gahetvāva pāsādā otaritvā mahājanassa upaṭṭhāne paññatte rājapallaṅke nisīditvā senāpatippamukhāni asītiamaccasahassāni purohitappamukhāni saṭṭhibrāhmaṇasahassāni aññe ca raṭṭhikanegamādayo bahū pakkosāpetvā sirasmiṃ me palitaṃ jātaṃ ahaṃ mahallakosmi mama pabbajitabhāvaṃ jānāthāti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha
āmantayāmi nigamaṃ mittāmacce pārisajje ca
sirasmiṃ palitaṃ jātaṃ pabbajjaṃ dāni rocahanti.
Tattha āmantayāmīti jānāpemi. Rocahanti rocemi ahaṃ tassa me bhonto pabbajitabhāvaṃ jānāthāti.
Taṃ sutvā tesu eko visāradappatto hutvā gāthamāha
abhuṃ me kathaṃ nu bhaṇasi
sallaṃ me deva urasi kappesi
sattasatā te bhariyā
kathaṃ nu te tā bhavissantīti.
Tatra abhunti avaḍḍhiṃ. Urasi kappesīti urasmiṃ sunisitadhotasattiṃ hāresi. Sattasatāti samajātikā khattiyakaññā sandhāyetaṃ vuttaṃ. Kathaṃ nu te tā bhavissantīti tā tava bhariyā tayi pabbajite anāthā nippaccayā kathaṃ bhavissanti etā anāthā katvā tumhākaṃ pabbajjā nāma na yuttāti.
Tato mahāsatto tatiyaṃ gāthamāha
paññāyanti etā daharā
aññaṃpetā gamissanti
saggañca patthayāno
tenāhaṃ pabbajissāmīti.
Tattha paññāyantīti attano kammena paññāyissanti ahaṃ etāsaṃ kiṃ homi sabbāpetā daharāyo añño rājā bhavissati taṃ etā gamissantīti.
Amaccādayo bodhisattassa paṭivacanaṃ dātuṃ asakkontā tassa mātu santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesuṃ. Sā turitaturitā āgantvā saccaṃ kira tvaṃ tāta pabbajitukāmoti vatvā dve gāthāyo abhāsi
dulladdhaṃ me āsi sutasoma
yassa te homahaṃ mātā
yaṃ me vilapantiyā
anapekkho pabbajasi deva.
Dulladdhaṃ me āsi sutasoma
yantaṃ ahaṃ vijāyissaṃ
yaṃ me vilapantiyā
anapekkho pabbajasi devāti.
Tattha dulladdhanti yaṃ etaṃ mayā labhantiyā puttaṃ jammaṃ laddhanti dulladdhaṃ. Yaṃ meti yena kāraṇena mayi nānappakārakaṃ vilapantiyā tvaṃ pabbajituṃ icchasi tena kāraṇena tādisassa puttassa labhanaṃ mama dulladdhaṃ nāmāti.
Bodhisatto evaṃ paridevamānāya mātarā saddhiṃ kiñci na kathesi. Sā roditvā kanditvā sayameva ekamantaṃ aṭṭhāsi. Athassa pitu ārocesuṃ. So āgantvā ekantāva gāthamāha
ko nāmeso dhammo sutasoma
kā ca nāma pabbajjā
Yaṃ no amhe jiṇṇe ca
anapekkho pabbajasi devāti.
Tattha yaṃ no amheti yaṃ tvaṃ amhākaṃ putto samāno amhe jiṇṇe paṭijaggitabbakāle appaṭijaggitvā papāte sīlaṃ pavattento viya chaḍḍetvā anapekkho pabbajasi tena taṃ vadāmi ko nāmeso tava dhammoti adhippāyo.
Taṃ sutvā mahāsatto tuṇhī ahosi. Atha naṃ pitā tāta sutasoma sacepi te mātāpitūsu sineho natthi puttadhītaro te bahū taruṇā tayā vinā vattituṃ na sakkhissanti tesaṃ vuḍḍhippattakāle pabbajissasīti vatvā sattamaṃ gāthamāha
puttāpi tuyhaṃ bahavo
daharā appattayobbanā
mañjū te taṃ apassantā
maññe dukkhaṃ nigacchantīti.
Tattha mañjūti madhuravacanā. Nigacchantīti nigacchissanti kāyakacetasikaṃ dukkhaṃ paṭilabhissantīti maññāmi.
Taṃ sutvā mahāsatto gāthamāha
puttehi ca me etehi
daharehi appattayobbanehi
mañjūhi sabbehipi tumhehi
ciraṃ ṭhatvā vinābhāvoti.
Tattha sabbehipi tumhehīti tāta na kevalaṃ putteheva athakho tumhehipi aññehipi sabbasaṅkhārehi ciraṃpi ṭhatvā dīghamaddhānaṃ ṭhatvāpi vinābhāvo nānābhāvova niyato sakalasmiṃpi hi lokasannivāse ekasaṅkhāropi nicco nāma natthīti.
Evaṃ mahāsatto pitu dhammakathaṃ kathesi. So tassa dhammakathaṃ sutvā tuṇhī ahosi. Athassa sattasatānaṃ piyabhariyānaṃ ārocayiṃsu. Tā ca pāsādā oruyha tassa santikaṃ gantvā gopphakesu gahetvā paridevamānā gāthamāhaṃsu
chinnaṃ nu tuyhaṃ hadayaṃ
ādū karuṇā ca natthi amhesu
yaṃ no vikandantiyo
anapekkho pabbajasi devāti.
Tassattho sāmi sutasoma amhe vidhavā katvā gacchantassa appamattakassāpi sinehassa abhāvena chinnaṃ nu tava amhesu hadayaṃ udāhu karuṇāya abhāvena kāruññaṃ vā natthi yaṃ no evaṃ vikandantiyo pahāya pabbajasīti.
Mahāsatto tāsaṃ pādamūle parivattetvā paridevamānānaṃ paridevanasaddaṃ sutvā anantaraṃ gāthamāha
na ca mayhaṃ chinnaṃ vā hadayaṃ
atthi karuṇāpi mayhaṃ tumhesu
Saggañca patthayamāno
tenāhaṃ pabbajissāmīti.
Tattha saggañcāti ahaṃ saggañca patthayanto yasmā cāyaṃ pabbajjā nāma buddhādīhi vaṇṇitā tasmā pabbajissāmi tumhe mā cintayitthāti tā assāsesi.
Athassa aggamahesiyā ārocesuṃ. Sā garubhārā paripuṇṇagabbhāpi samānā āgantvā mahāsattaṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhitā tisso gāthā abhāsi
dulladdhaṃ me āsi sutasoma
yassa te ahaṃ bhariyā
yaṃ me vilapantiyā
anapekkho pabbajasi deva.
Dulladdhaṃ me āsi sutasoma
yassa te ahaṃ bhariyā
yaṃ me kucchipaṭisandhiṃ
anapekkho pabbajasi deva.
Paripakko me gabbho kucchigato
yāva naṃ vijāyāmi
māhaṃ ekāpi vidhavā
pacchā dukkhāni addakkhinti.
Tattha yaṃ meti yasmā mama vilapantiyā tvaṃ anapekkho pabbajasi Tasmā yaṃ mayā tava santikā aggamahesiṭṭhānaṃ laddhaṃ taṃ dulladdhaṃ me. Dutiyagāthāya yasmā maṃ tvaṃ kucchipaṭisandhiṃ pahāya anapekkho pabbajasi tasmā yaṃ mayā tava bhariyattaṃ laddhaṃ taṃ dulladdhaṃ meti attho. Yāva nanti yāvāhaṃ taṃ gabbhaṃ vijāyāmi tāva adhivāsehīti.
Tato mahāsatto gāthamāha
paripakko te gabbho kucchigato
iṅgha tvaṃ vijāyassu
puttaṃ anomavaṇṇaṃ
taṃ hitvā pabbajissāmīti.
Tattha puttanti bhadde tava gabbho paripakkoti jānāmi tvaṃ pana vijāyamānā puttaṃ vijāyissasi na dhītaraṃ sā tvaṃ sotthinā vijāyassu puttaṃ ahaṃ pana saddhiṃ tayā puttaṃ hitvā pabbajissāmiyevāti.
Sā tassa vacanaṃ sutvā sokaṃ saṇṭhāretuṃ asakkontī itodāni paṭṭhāya deva amhākaṃ sirī nāma natthīti ubhohi hatthehi hadayaṃ dhārayamānā assūni muñcantī mahāsaddena paridevi. Atha naṃ samassāsento mahāsatto
mā tvaṃ cande rudi
mā soci vanatimiramattakkhi
Āroha varapāsādaṃ
anapekkho ahaṃ gamissāmīti gāthamāha.
Tattha mā tvaṃ cande rudīti bhadde candadevi tvaṃ mā rodi mā soci. Vanatimiramattakkhīti girikaṇṇikapupphasamānanette. Pāliyaṃ pana kovilāratambakkhīti likhitaṃ. Tassa kovilārapupphaṃ viya tambanetteti attho.
Sā tassa vacanaṃ sutvā ṭhātuṃ asakkontī pāsādaṃ abhiruyha rodamānā nisīdi. Atha naṃ bodhisattassa jeṭṭhaputto disvā kinnu kho me mātā rodantī nisinnāti taṃ pucchanto gāthamāha
ko taṃ amma kopesi
kiṃ rodasi pekkhasi ca maṃ bāḷhaṃ
kaṃ avajjhaṃ ghāṭemi
ñātīnaṃ udikkhamānānanti.
Tattha kopesīti amma ko nāma taṃ kopesi ko te appiyaṃ akāsi. Apekkhasi cāti maṃ bāḷhaṃ pekkhantī kiṃkāraṇā rodasīti adhippāyo. Kaṃ avajjhaṃ ghāṭemīti aghāṭetabbaṃpi kaṃ ghāṭesiṃ attano ñātīnaṃ udikkhamānānaññeva akkhāhi meti pucchati.
Tato devī gāthamāha
nahi so sakkā hantuṃ
vijitāvī yo maṃ tāta kopesi
Pitā te maṃ tāta avaca
anapekkho ahaṃ gamissāmīti.
Tattha vijitāvīti tāta yo maṃ imissā paṭhaviyā vijitāvī kopesi appiyasamudācārena me hadaye kopañca sokañca pavesesi so tayā hantuṃ na sakkā mañhi tāta tava pitā ahaṃ rajjasiriñca tañca pahāya araññaṃ pavisitvā pabbajissāmīti avaca idaṃ me rodanakāraṇanti.
So tassā vacanaṃ sutvāva amma kiṃ nāmetaṃ kathesi nanu evaṃ sante mayaṃ anāthā nāma bhavissāmāti paridevanto gāthamāha
yohaṃ pubbe niyyāmi
uyyānaṃ kuñjare ca yodhemi
sutasome pabbajite
kathaṃ nu dāni karissāmīta.
Tassattho yo ahaṃ pubbe catuājaññayuttaṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ rathaṃ abhiruyha uyyānaṃ gacchāmi mattakuñjare yodhemi aññehi ca assakīḷādīhi kīḷāmi svāhaṃ idāni sutasome pabbajite kathaṃ karissāmīti.
Athassa kaniṭṭhabhātā sattavassiko te ubhopi rodante disvā mātaraṃ upasaṅkamitvā amma kiṃkāraṇā tumhe rodathāti pucchitvā tamatthaṃ sutvā tenahi mā rodatha ahaṃ tāvassa pabbajituṃ na dassāmīti ubhopi te assāsetvā dhātiyā saddhiṃ pāsādā oruyha Pitu santikaṃ gantvā tāta tvaṃ kira amhe akāmake pahāya pabbajāmīti vadasi ahaṃ te pabbajituṃ na dassāmīti pitaraṃ gīvāyaṃ daḷhaṃ gahetvā gāthamāha
mātu ca me rudantyā
jeṭṭhassa ca bhātuno akāmassa
hatthepi me gahissaṃ
nahi gacchasi no akāmānanti.
Mahāsatto cintesi ayaṃ me paripanthaṃ karoti kena nukho naṃ upāyena paṭikkamāpeyyanti. Tato dhātiyo oloketvā amma dhāti handimaṃ maṇikkhandhapilandhanaṃ taveso hotu puttaṃ apanehi mā me antarāyaṃ karīti sayaṃ puttaṃ hatthe gahetvā apanetuṃ asakkonto tassā lañcaṃ paṭijānetvā gāthamāha
uṭṭhehi tvaṃ dhāti
imaṃ kumāraṃ ramehi aññattha
mā me paripanthamakāsi
saggaṃ mama patthayānassāti.
Tattha imaṃ kumāranti amma dhāti tvaṃ uṭṭhehi imaṃ kumāraṃ apanetvā āgantvā imaṃ maṇiṃ gahetvā aññattha naṃ abhiramehīti.
Sā lañcaṃ labhitvā kumāraṃ saññāpetvā ādāya aññattha gantvā paridevamānā gāthamāha
Yannūnimaṃ dadeyyaṃ pabhaṅkaraṃ
ko nu me iminā attho
sutasome pabbajite
kiṃ nu menaṃ karissāmīti.
Tassattho yannūna imaṃ lañcatthāya gahiṃ taṃ pabhaṅkaraṃ suppabhāsaṃ maṇiṃ dadeyyaṃ ko nu mayhaṃ sutasomanarinde pabbajite iminā nāma atthoti. Kiṃ nu menaṃ karissāmīti ahaṃ tasmiṃ pabbajite imaṃ na labhissāmi labhantīpi ca kiṃ nu etaṃ karissāmi passatha me kammanti.
Tato mahāsenagutto cintesi sacāyaṃ rājā me gehe dhanaṃ mandanti saññaṃ karoti maññe bahubhāvamassa kathessāmīti. So uṭṭhāya vanditvā gāthamāha
koso ca tuyhaṃ vipulo
koṭṭhāgārañca tuyhaṃ paripūraṃ
paṭhavī ca tuyhaṃ vijitā
ramassu mā pabbajassu devāti.
Taṃ sutvā mahāsatto gāthamāha
koso ca mayhaṃ vipulo
koṭṭhāgārañca mayhaṃ paripūraṃ
paṭhavī ca mayhaṃ vijitā
taṃ hitvā pabbajissāmīti.
Taṃ sutvā tasmiṃ apagate kulabandhanaseṭṭhī nāma uṭṭhāya vanditvā gāthamāha
mayhaṃpi dhanaṃ pahūtaṃ
saṃkhyātuṃ nopi deva sakkomi
taṃ deva te dadāmi sabbampi
ramassu mā pabbaja devāti.
Taṃ sutvā mahāsatto gāthamāha
jānāmi te dhanaṃ pahūtaṃ
kulabandhana pūjito tayā casmi
saggañca patthayamāno
tenāhaṃ pabbajissāmīti.
Taṃ sutvā kulabandhane apagate mahāsatto somadattaṃ nāma kaniṭṭhabhātaraṃ āmantetvā tāta ahaṃ pañjarapakkhitto vanakukkuṭo viya ukkaṇṭhito maṃ gharāvāse anabhirati abhibhavati ajjeva pabbajissāmi tvaṃ imaṃ rajjaṃ paṭicchāhīti rajjaṃ niyyādento gāthamāha
ukkaṇṭhitosmi bāḷhaṃ
arati maṃ somadatta āvisati
bahukā hi antarāyā
ajjevāhaṃ pabbajissāmīti.
Taṃ sutvā sopi pabbajitukāmo taṃ dīpento itaraṃ gāthamāha
Idaṃpi tuyhaṃ rucitaṃ sutasoma
ajjeva dāni tvaṃ pabbaja
ahaṃpi pabbajissāmi
na ussahe tayā vinā ahaṃ ṭhātunti.
Atha naṃ so paṭikkhipitvā upaḍḍhaṃ gāthamāha
nahi sakkā pabbajituṃ nagare
nahi paccati janapadevāti.
Tattha nahi paccatīti idāneva tāva mama pabbajjādhippāyaṃ sutvāva imasmiṃ dvādasayojanike sudassananagare ca sakalajanapade ca na paccati koci uddhane aggiṃ na jaleti amhesu pana dvīsu pabbajitesu anāthāva raṭṭhavāsino bhavissanti tasmā na hi sakkā tayā pabbajituṃ ahameva pabbajisāmīti.
Taṃ sutvā mahājano mahāsattassa pādamūle parivattetvā paridevanto āha
sutasome pabbajite
kathannu dāni karissāmāti.
Tato mahāsatto alaṃ mā socittha ahaṃ ciraṃpi ṭhatvā tumhehi vinā bhavissāmi uppannasaṅkhāro hi nicco nāma natthīti mahājanassa dhammaṃ kathento āha
upaniyyatidaṃ maññe
parittaṃ udakaṃva paṅkavāramhi
Evaṃ suparittake jīvite
na ca pamajjituṃ kālo.
Upaniyyatidaṃ maññe
parittaṃ udakaṃva paṅkavāramhi
evaṃ suparittake jīvite
atha bālā pamajjanti.
Te vaḍḍhayanti nirayaṃ
tiracchānayoniñca pettivisayañca
taṇhābandhanabandhā ca
vaḍḍhenti asurakāyanti.
Tattha upaniyyatidaṃ maññeti tāta idaṃ jīvitaṃ upaniyyatīti ahaṃ maññāmi. Aññesu suttesu upasaṃharaṇattho upaniyyanattho idha pana pariyādānattho tasmā yathā parittaṃ udakaṃ rajakānaṃ khārapaṅkavāre pakkhittaṃ sīghaṃ pariyādiyati tathā jīvitaṃpi. Evaṃ suparittake jīvite taṃ parittakaṃ āyusaṅkhāraṃ gahetvā vicarantānaṃ sattānaṃ na puññakiriyāya pamajjituṃ kālo appamādova kātuṃ vaṭṭatīti ayamettha attho. Atha bālā pamajjantīti ajarāmarā viya hutvā gūthakalale sūkarā viya hutvā kāmapaṅke nimmujjantā. Pamajjanti. Asurakāyanti kālakañjikāsurayoniñca vaḍḍhentīti attho.
Evaṃ mahāsatto mahājanassa dhammaṃ desetvā pupphakaṃ nāma pāsādaṃ āruyha sattamāya bhūmiyā ṭhito khaggena cūḷaṃ chinditvā Ahaṃ tumhākaṃ kiñci na homi attano rājānaṃ gaṇhathāti saveṭṭhanaṃ cūḷaṃ mahājanassa antare khipi. Taṃ gahetvā mahājano bhūmiyaṃ pavattento paridevi. Tasmiṃ ṭhāne mahantaṃ rajaggaṃ uṭṭhahi. Paṭikkamitvā ṭhitajano taṃ oloketvā rañño cūḷaṃ chinditvā saveṭṭhanā cūḷā mahājanassa antare khittā bhavissati tenāyaṃ pāsādassa avidūre rajavaṭṭi uggatāti paridevanto gāthamāha
ūhaññate rajaggaṃ avidūre
pupphakamhi ca pāsāde
maññe no kesā chinnā
yasassino dhammarājassāti.
Tattha ūhaññateti uṭṭhahi. Rajagganti rajakkhandho. Avidūreti ito amhākaṃ ṭhitaṭṭhānato avidūre. Pupphakamhīti pupphakapāsādassa samīpe. Maññe noti amhākaṃ dhammarājassa kesā chinnā bhavissantīti maññāma.
Mahāsattopi paricārikaṃ pesetvā pabbajitaparikkhāre āharāpetvā kappakena kesamassuṃ ohārāpetvā alaṅkāraṃ sayanapiṭṭhe pātetvā rattapaṭānaṃ dasāni chinditvā tāni kāsāyāni nivāsetvā mattikapattaṃ vāmaṃsakūṭe laggetvā kattaradaṇḍaṃ ādāya mahātale aparāparaṃ caṅkamitvā pāsādā otaritvā antaravīthiyaṃ paṭipajji. Gacchantaṃ pana naṃ na koci sañjāni. Athassa sattasatā khattiyakaññā pāsādaṃ abhiruhitvā taṃ adisvā ābharaṇabhaṇḍameva disvā otaritvā Avasesānaṃ soḷasasahassānaṃ itthīnaṃ santikaṃ gantvā tumhākaṃ piyasāmiko sutasomamahissaro pabbajitoti mahāsaddena paridevamānā bahi nikkhamiṃsu. Tasmiṃ khaṇe mahājano tassa pabbajitabhāvaṃ aññāsi. Sakalanagaraṃ saṅkhubhitvā rājā kira no pabbajitoti rājadvāre sannipati. Mahājano rājā idha bhavissati ettha bhavissatīti pāsādādīni rañño paribhogaṭṭhānāni gantvā rājānaṃ adisvā
ayamassa pāsādo
sovaṇṇapupphamālyavītikiṇṇo
yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo itthāgārehi.
Ayamassa pāsādo
sovaṇṇapupphamālyacitrakiṇṇo
yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo ñātisaṅghena.
Idamassa kūṭāgāraṃ
sovaṇṇapupphamālyavītikiṇṇaṃ
yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo itthāgārehi.
Idamassa kūṭāgāraṃ
sovaṇṇapupphamālyavītikiṇṇaṃ
Yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo ñātisaṅghena.
Ayamassa asokavanikā
supupphitā sabbakālikā rammā
yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo itthāgārehi.
Ayamassa asokavanikā
supupphitā sabbakālikā rammā
yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo ñātisaṅghena.
Idamassa uyyānaṃ
supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ
yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo itthāgārehi.
Idamassa uyyānaṃ
supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ
yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo ñātisaṅghena.
Idamassa kaṇikāravanaṃ
supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ
Yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo itthāgārehi.
Idamassa kaṇikāravanaṃ
supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ
yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo ñātisaṅghena.
Idamassa pāṭalivanaṃ
supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ
yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo itthāgārehi.
Idamassa pāṭalivanaṃ
supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ
yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo ñātisaṅghena.
Idamassa ambavanaṃ
supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ
yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo itthāgārehi.
Idamassa ambavanaṃ
supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ
Yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo ñātisaṅghena.
Ayamassa pokkharaṇī
sañchannā aṇḍajehi vītikiṇṇā
yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo itthāgārehi.
Ayamassa pokkharaṇī
sañchannā aṇḍajehi citrakiṇṇā
yahimanuvicari rājā
parikiṇṇo ñātisaṅghenāti imāhi gāthāhi paridevanto vicari.
Tattha vītikiṇṇoti suvaṇṇapupphehi ca nānāmālyehi ca samākiṇṇo. Parikiṇṇoti parivārito. Itthāgārehīti dāsiyo upādāya itthiyo itthāgārā nāma. Ñātisaṅghenāti amaccāpi idha ñātayo eva. Kūṭāgāranti sattaratanavicitto sayanakūṭāgāragabbho. Asokavanikāti asokavanabhūmi. Sabbakālikāti sabbakālaparibhogakkhamā niccapupphitā ca. Uyyānanti nandanavanacittalatāvanasadisaṃ uyyānaṃ. Sabbakālikanti chasupi utūsu uppajjanakapupphaphalasañchannaṃ. Kaṇikāravanādīsu sabbakālikanti sabbakāle supupphitaphalitameva. Sañchannāti nānāvidhehi jalajathalajakusumehi suṭṭhu sañchannā. Aṇḍajehi vītikiṇṇāti sakuṇasaṅghehi okiṇṇā.
Evaṃ tesu tesu ṭhānesu paridevitvā mahājano puna rājaṅgaṇaṃ āgantvā
rājā kho pabbajito sutasomo
rajjaṃ imaṃ pahantvāna
kāsāyavatthavasano
nāgova ekako caratīti gāthaṃ vatvā attano ghare vibhavaṃ pahāya puttadhītaro hatthesu gahetvā nikkhamitvā bodhisattasseva santikaṃ agamāsi. Tathā mātāpitaro puttadārā soḷasasahassā ca nāṭakitthiyo. Sakalanagaraṃ tucchaṃ viya ahosi. Janapadavāsinopi tesaṃ pacchato pacchato agamaṃsu. Bodhisatto dvādasayojanikaṃ parisaṃ gahetvā himavantābhimukho pāyāsi. Athassa abhinikkhamanaṃ ñatvā sakko vissakammaṃ āmantetvā tāta vissakamma sutasomamahārājā abhinikkhamanaṃ nikkhamanto vasanaṭṭhānaṃ laddhuṃ vaṭṭati samāgamo ca mahā bhavissati gaccha himavantappadese gaṅgātīre tiṃsayojanāyāmaṃ pañcayojanavitthataṃ assamapadaṃ māpehīti pesesi. So tathā katvā tasmiṃ assamapade pabbajitaparikkhāre paṭiyādetvā ekapadikamaggaṃ nīharitvā devalokameva gato. Mahāsatto tena maggena gantvā taṃ assamapadaṃ pavisitvā paṭhamaṃ sayaṃ pabbajitvā pacchā sese pabbājesi. Aparabhāge bahū pabbajiṃsu. Tiṃsayojanikaṃ ṭhānaṃ paripūri. Vissakammena pana assamamāpitaniyāmo ca bahūnaṃ pabbajitaniyāmo ca bodhisattassa assamapadasaṃvidahitaniyāmo Ca hatthipālajātake āgatanayeneva veditabbo. Tattha mahāsatto yassa yasseva kāmavitakkādimicchāvitakko uppajjati taṃ taṃ ākāsena upasaṅkamitvā ākāse pallaṅkena nisīditvā ovadanto gāthādvayamāha
māssu pubbe ratikīḷitāni
hasitāni anussarittha
mā vo kāmā haniṃsu
rammañhi sudassanaṃ nāma nagaraṃ.
Mettacittañca bhāvetha
appamāṇaṃ divā ca ratto ca
atha gañchittha devapuraṃ
āvāsaṃ puññakamminanti.
Tattha ratikīḷitānīti kāmaratiyā ca kāyavācācittakīḷāvasena pavattakīḷitāni ca. Mā vo kāmā haniṃsūti mā tumhe vatthukāmakilesakāmā haniṃsu. Rammañhīti sudassananagaraṃ ramaṇīyaṃ taṃ mā anussarittha. Mettanti idaṃ desanāmattameva. So pana cattāro brahmavihāre ācikkhi. Appamāṇanti appamāṇasattārammaṇaṃ. Gañchitthāti gamissatha. Devapuranti brahmalokaṃ.
Sopi isigaṇo tassovāde ṭhatvā brahmalokaparāyano ahosīti. Sabbaṃ hatthipālajātake āgatanayeneva kathetabbaṃ.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepi tathāgato mahānekkhammaṃ nikkhamiyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi Tadā mātāpitaro mahārājakulāni ahesuṃ candā rāhulamātā ahosi jeṭṭhaputto sārīputto ahosi kaniṭṭho rāhulo ahosi dhātī khujjuttarā ahosi kulabandhanaseṭṭhī kassapo ahosi mahāsenagutto moggallāno ahosi somadattakumāro ānando ahosi sesaparisā buddhaparisā ahesuṃ sutasomarājā pana ahameva sammāsambuddhoti.
Cullasutasomajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Pañcamaṃ.
Iti cattālīsanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๑
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗