นฬินิกาชาดก
ว่าด้วยราชธิดาทำลายตบะของดาบส
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๑ · บรรทัด ๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๓
เรื่องเล่า
พระศาสดา เมื่อประทับอยู่ในพระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภถึงการประเล้าประโลมของปุราณทุติยิกา จึงตรัสพระดำรัสนี้ว่า อุทฺทยฺหเต ชนปโท ดังนี้เป็นต้น.
ก็พระศาสดา เมื่อจะตรัสจึงถามภิกษุนั้นว่า เธอถูกใครทำให้เบื่อหน่าย ? เมื่อภิกษุกราบทูลว่า ถูกภริยาเก่าเป็นผู้ทำให้เบื่อหน่าย ดังนี้ จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุ หญิงคนนี้แลเป็นผู้ทำความพินาศให้แก่เธอ (ในบัดนี้เท่านั้น หามิได้) แม้ในกาลก่อน เธออาศัยผู้หญิงคนนี้แล้ว เสื่อมจากฌานเป็นผู้ถึงความพินาศอย่างใหญ่หลวง ดังนี้ จึงทรงนำอดีตนิทานมาว่า
ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัต เสวยราชสมบัติ ในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์บังเกิดในตระกูลพราหมณ์มหาศาล ชื่อว่า อุทิจจะพอเจริญวัยแล้วได้ศึกษาเล่าเรียนศิลปะจนจบแล้ว บวชเป็นฤาษีทำฌานและอภิญญาให้บังเกิดขึ้นแล้ว ก็สำเร็จการอยู่อาศัยในหิมวันตประเทศ. เพราะอาศัยเหตุนั้น โดยนัยดังที่ได้กล่าวมาแล้ว ในอลัมพุสาชาดกนั้นนั่นแล นางเนื้อตัวหนึ่ง จึงตั้งท้องแล้วคลอดลูก. เขาได้มีชื่อว่า อิสิสิงโค เทียว. ต่อมาบิดาได้ให้เขาผู้เจริญวัยแล้วบวช ศึกษาเล่าเรียนการบริกรรมกสิณ. มิช้ามินานนัก เขาก็ทำฌานและอภิญญาให้บังเกิดขึ้นได้ จึงได้เล่นอยู่ด้วยความสุขอันเกิดแต่ฌาน ได้เป็นผู้มีตบะกล้าแข็ง มีตบะอย่างยอดเยี่ยม มีอินทรีย์อันชนะอย่างดียิ่ง. เพราะเดชะแห่งศีลของดาบสนั้น ภพท้าวสักกเทวราชจึงหวั่นไหวท้าวสักกเทวราช ทรงใคร่ครวญดูก็ทราบถึงเหตุ คิดว่า เราจักใช้อุบายทำลายศีลของดาบสนี้ให้ได้ จึงห้ามฝนไม่ให้ตก ในกาสิกรัฐทั้งหมดตลอด๓ ปี. แว่นแคว้น ได้เป็นราวกะว่าถูกไฟแผดเผาแล้ว . เมื่อข้าวกล้าไม่สมบูรณ์พวกมนุษย์ถูกทุพภิกขภัยเบียดเบียน จึงเรียกกันมาประชุมที่พระลานหลวง. ลำดับนั้น พระราชาประทับยืนอยู่ที่ช่องพระแกล ตรัสถามคนเหล่านั้นว่า นั่นอะไรกัน ? พวกมนุษย์ผู้ได้รับความทุกข์ พากันกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เมื่อฝนไม่ตกตลอด ๓ ปี แว่นแคว้นทั้งสิ้นก็เร่าร้อน แล้วกราบทูลอีกว่าข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์จงให้ฝนตกเถิด. พระราชา แม้จะสมาทานศีลเข้าจำอุโบสถ ก็ไม่ทรงสามารถจะให้ฝนตกลงมาได้. ในกาลนั้น ท้าวสักกะเสด็จเข้าไปยังห้องอันประกอบด้วยพระสิริของพระราชาพระองค์นั้น ในเวลาเที่ยงคืน ทรงทำแสงสว่างครั้งหนึ่งแล้ว ได้ประทับยืนที่กลางเวหาส. พระราชาทอดพระเนตรเห็นแสงสว่างนั้นแล้ว ตรัสถามว่า ท่านเป็นใครกัน ? ท้าวสักกะตรัสตอบว่า เราเป็นท้าวสักกะ. พระราชาตรัสถามว่า พระองค์เสด็จมาประสงค์อะไรหรือ ? ท้าวสักกเทวราชตรัสว่า มหาราชเจ้าเอย ! ฝนในแว่นแคว้นของพระองค์ตกบ้างไหม ? พระราชาตรัสว่า ไม่ตกเลย. ท้าวสักกะตรัสถามว่าก็พระองค์ทรงทราบเหตุที่ฝนไม่ตกหรือเปล่า ? พระราชาตรัสว่า ไม่ทราบเลย. ท้าวสักกเทวราชจึงตรัสชี้แจงว่า มหาราช ! ในหิมวันตประเทศ มีดาบสชื่อว่าอิสิสิงคะอาศัยอยู่. พระดาบสนั้น มีตบะกล้าแข็ง มีอินทรีย์อันชนะอย่างดียิ่ง เมื่อฝนตกลงมาเป็นนิตย์ ท่านโกรธแล้วเพ่งดูอากาศ เพราะฉะนั้น ฝนจึงไม่ตก. พระราชาตรัสถามว่า บัดนี้ จะพึงทำอย่างไรดีในเรื่องนี้ ? ท้าวสักกะตรัสว่า เมื่อทำลายตบะของพระดาบสนั้นได้ ฝนก็จักตก. พระราชาตรัสถามว่า ก็ใครเล่าจะสามารถทำลายตบะของพระดาบสนั้นได้. ท้าวสักกะตรัสชี้แจงว่ามหาราช ก็พระราชธิดาพระนามว่านฬินิกาของพระองค์นี้แหละจะเป็นผู้สามารถพระองค์จงให้คนเรียกเธอมาแล้วสั่งว่า ลูกจงไปยังสถานที่ชื่อโน้นแล้ว จงทำลายตบะของพระดาบสให้จงได้. ท้าวสักกเทวราช สั่งสอนพระราชาอย่างนั้นแล้ว ก็ได้เสด็จไปยังที่อยู่ของพระองค์ตามเดิม ในวันรุ่งขึ้น พระราชาทรงปรึกษากับพวกอำมาตย์แล้วตรัสสั่งให้เรียกพระราชธิดามาแล้ว ตรัสพระคาถาแรกว่า
ชนบทเร่าร้อนอยู่ แม้รัฐก็จะพินาศ ดูก่อนลูก นฬินิกา มานี่เถิด เจ้าจงไปนำพราหมณ์ผู้นั้นมาให้เรา.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตํ เม ความว่า เจ้าจงนำพราหมณ์ผู้ทำความพินาศให้แก่เราคนนั้นมาไว้ในอำนาจของตน คือ จงทำลายศีลของดาบสนั้น ด้วยวิธีให้ยินดีในกิเลสเถิด.
พระราชธิดานั้นสดับคาถานั้นแล้ว จึงตรัสคาถาที่ ๒ ตอบว่า
ข้าแต่พระราชบิดา หม่อมฉันทนความลำบาก ไม่ได้ ทั้งไม่รู้จักหนทาง จะไปยังป่าที่ช้างอยู่อาศัย ได้อย่างไรเล่า เพคะ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทุกฺขกฺขมา ความว่า ข้าแต่มหาราชเจ้าหม่อมฉันเป็นผู้อดทนต่อความทุกข์ไม่ได้ ทั้งหม่อมฉันก็ไม่รู้จักหนทางหม่อมฉันนั้นจักไปได้อย่างไรเล่า เพคะ.
ลำดับนั้น พระราชาจึงได้ตรัสคาถา ๒ คาถาว่า
ดูก่อนลูกนฬินิกา เจ้าจงไปอยู่ชนบทที่เจริญด้วย ช้าง ด้วยรถ ด้วยยานที่ต่อด้วยไม้ เจ้าจงไปด้วยอาการ อย่างนี้เถิดลูก เจ้าจงพากองช้าง กองม้า กองรถ กองพลราบไปแล้ว จักนำพราหมณ์ผู้นั้นมาสู่อำนาจ ได้ด้วยผิวพรรณ และรูปสมบัติของเจ้า.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ทารุสงฺฆาฏยาเนน ความว่า แม่นฬินิกา เจ้าจักไม่ต้องเดินไป แต่ว่า เจ้าไปสู่ชนบทที่เจริญ มีภิกษาหาได้ง่าย อันเกษมของตนด้วยพาหนะช้าง ด้วยพาหนะรถทั้งหลายแล้ว ต่อจากสถานที่นั้นไปในที่โล่งแจ้ง จงไปด้วยยวดยานที่ปกปิดแล้วเป็นต้น ในทางน้ำจงไปด้วยเรือและแพ ด้วยยานที่ต่อทำด้วยไม้เถิด. บทว่า วณฺณรูเปน ความว่า เจ้าไม่ต้องลำบากอย่างนั้น พอไปแล้ว ก็จักนำพราหมณ์นั้นมาสู่อำนาจของตนได้ ด้วยผิวพรรณและด้วยรูปสมบัติของเจ้า.
พระราชาพระองค์นั้น ตรัสพระดำรัสที่ไม่ควรจะตรัสกับพระราชธิดาอย่างนั้น ก็เพราะมุ่งอาศัยการที่จะรักษาแว่นแคว้น. แม้พระราชธิดานั้น ก็ทูลรับสนองว่า ดีละ. ลำดับนั้น พระราชาได้ทรงพระราชทานสิ่งของที่ควรพระราชทานทั้งหมดแก่อำมาตย์แล้ว ทรงส่งพระราชธิดาไปกับพวกอำมาตย์. อำมาตย์ทั้งหลาย พาพระราชธิดาไปถึงปัจจันตชนบทแล้ว ให้ตั้งค่ายพักแรมในชนบทนั้น ให้ยกพระราชธิดาขึ้นแล้ว. เข้าไปยังหิมวันตประเทศ โดยหนทางที่พรานป่าชี้บอก ในเวลาเช้า ก็ถึงที่ใกล้อาศรมบทของดาบสนั้น.
ในขณะนั้น พระโพธิสัตว์ให้บุตรเฝ้าอยู่ที่อาศรมบท ตนเองเข้าไปสู่ป่าเพื่อผลไม้น้อยใหญ่. พวกพรานป่า ไม่ไปยังอาศรมบทเอง แต่ยืนอยู่ที่ที่อยู่ของดาบสนั้น เมื่อจะแสดงที่อยู่นั้นแก่พระนางนฬินิกา จึงกล่าวคำ ๒ คาถาว่า
อาศรมของอิสิสิงคดาบสนั้น ปรากฏด้วยธง คือ ต้นกล้วย แวดล้อมด้วยต้นสมอ เป็นที่น่ารื่นรมย์ นั่น คือแสงไฟ นั่นคือควันเห็นปรากฏอยู่ อิสิสิงคดาบส ผู้มีฤทธิ์มาก เห็นจะไม่ทำให้ไฟเสื่อม.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กทลิธชปญฺาโณ มีวิเคราะห์ว่าชื่อว่า กทลิธชปัญญาณะ เพราะอรรถว่า มีธงคือต้นกล้วยปรากฏอยู่. บทว่าอกภุชิปริวาริโต ได้แก่ แวดล้อมด้วยป่าไม้สมอ. บทว่า สงฺขาโต ความว่านั่นคือแสงไฟลุกโพลงประจักษ์อยู่ ด้วยฌานของอิสิสิงคดาบสนั้น. บทว่า มญฺเ โน อคฺคึ ความว่า เราย่อมสำคัญว่า อิสิสิงคดาบสจะไม่ทำไฟของพวกเราให้เสื่อม คือ ให้ลุกโพลง บำเรออยู่.
ฝ่ายพวกอำมาตย์ พากันแวดล้อมอาศรมในเวลาที่พระโพธิสัตว์เข้าไปสู่ป่าทันที ก็พากันตั้งกองอารักขา ให้พระราชธิดาถือเพศเป็นฤาษี เอาผ้าใยไม้สีทองชนิดบางทำเป็นผ้านุ่งผ้าห่ม ประดับด้วยเครื่องอลังการพร้อมสรรพแล้ว ให้พระราชธิดาถือเอาลูกข่างอันวิจิตรผูกด้วยเส้นด้าย ส่งเข้าไปยังอาศรมบท พวกตนเองพากันยืนอารักขาอยู่ภายนอก. พระราชธิดานั้นเล่นลูกข่างนั้นพลาง ก็ล่วงล้ำถึงที่สุดจงกรม. ในขณะนั้น อิสิสิงคดาบส กำลังนั่งอยู่แล้วบนแผ่นหินที่ใกล้ซุ้มประตูบรรณศาลา. พระดาบสนั้นมองเห็นหญิงนั้นกำลังเดินมา ตกใจกลัว ลุกขึ้นแล้วเข้าไปยังบรรณศาลา หยุดยืนอยู่. แม้พระราชธิดานั้น ก็ไปยังประตูบรรณศาลาของพระดาบสนั้นแล้ว ก็เล่น (ลูกข่าง) ต่อไปอีก
ก็พระศาสดา เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก จึงได้ตรัสพระคาถา ๓ คาถาว่า
อิสิสิงคดาบสเห็นพระราชธิดา ผู้สวมใส่กุณฑล แก้วมณี เสด็จมาอยู่ กลัวแล้ว เข้าไปสู่อาศรมที่มุง ด้วยใบไม้ ส่วนพระราชธิดาแสดงอวัยวะที่ซ่อนเร้น และอวัยวะที่ปรากฏ เล่นลูกข่างอยู่ที่ประตูอาศรมของ ดาบสนั้น ฝ่ายดาบสผู้อยู่ในบรรณศาลา เห็นพระนาง กำลังเล่นลูกข่างอยู่ จึงออกจากอาศรมแล้วได้กล่าว คำนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เคณฺฑุเกนสฺส ความว่า เล่นลูกข่างอยู่ที่ประตูอาศรม ของอิสิสิงคดาบสนั้น. บทว่า วิทํสยนฺตี แปลว่า แสดงอยู่. บทว่า คุยฺหํ ปกาสิตานิ จ ได้แก่ ประกาศแสดงอวัยวะที่ลับ และองคชาตของลับ และประกาศแสดงอวัยวะที่ปรากฏมีใบหน้าและมือเป็นต้น. บทว่า อพรวิ ความว่า เล่ากันว่า พระดาบสนั้น ยืนอยู่ในบรรณศาลาแล้วคิดว่า ถ้าว่าคนคนนี้ จะพึงเป็นยักษ์ไซร้ ก็จะพึงเข้ามายังบรรณศาลาแล้วฉีกเนื้อเราเคี้ยวกิน ผู้นี้เห็นจักไม่ใช่ยักษ์ คงเป็นดาบสแน่.
เพราะฉะนั้น จึงเล่าว่า อิลิสิงคดาบส ออก (จากอาศรม) แล้วกล่าวคำนี้ว่า
ดูก่อนท่านผู้เจริญ ต้นไม้ของท่านที่มีผลเป็นรูป อย่างนี้ มีชื่อว่าอะไร แม้ท่านขว้างไปไกลก็กลับมา มิได้ละท่านไปเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยสฺส เตวํ คตํ ความว่า ต้นไม้ชนิดใดของท่านช่างมีผลอันน่าพึงใจเป็นไปอย่างนี้ ต้นไม้ชนิดนั้นชื่อว่าอะไรหนอคือ พระดาบสสำคัญลูกข่างอันวิจิตรที่ตนเองไม่ได้เคยเห็นมาแล้วในกาลก่อนว่า ลูกข่างนั้น พึงเป็นผลแห่งต้นไม้ จึงได้ถามอย่างนั้น.
ลำดับนั้น พระราชธิดานั้น เมื่อจะบอกจึงได้ตรัสคาถานี้แก่พระดาบสนั้นว่า
ข้าแต่ท่านพราหมณ์ ต้นไม่ที่มีผลเป็นไปอย่างนี้ นั้น มีอยู่มากที่ภูเขาคันธมาทน์ ณ ที่ใกล้อาศรมของ ข้าพเจ้า ผลไม้นั้น แม้ข้าพเจ้าขว้างไปไกลก็กลับมา ไม่ละข้าพเจ้าไปเลย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สมีเป คนฺธมาทเน ได้แก่ ที่ภูเขาคันธมาทน์ ณ ที่ใกล้อาศรมของข้าพเจ้า. บทว่า ยสฺส เตวํ คตํ ได้แก่ต้นไม้ที่มีผลเป็นไปอย่างนี้. ต อักษร กระทำการเชื่อมบทพยัญชนะ. พระราชธิดานั้น ได้กล่าวมุสาวาท ดังนี้แล.
ฝ่ายพระดาบสเชื่อแล้ว เมื่อจะทำการต้อนรับด้วยสำคัญว่า ท่านผู้นั้นเป็นพระดาบส จึงกล่าวคาถานี้ว่า
เชิญท่านผู้เจริญ จงเข้ามาสู่อาศรมนี้ จงบริโภค จงรับน้ำมันและภักษา เราจักให้ นี้อาสนะ เชิญท่าน นั่งบนอาสนะนี้ เชิญบริโภคเหง้ามันและผลไม้แต่ที่นี้ เถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อสฺสมิมํ ความว่า เชิญท่านผู้เจริญจงเข้ามาสู่อาศรมนี้เถิด. บทว่า อเทตุ ความว่า เชิญท่านบริโภคอาหารตามที่เราได้ตระเตรียมไว้แล้วเถิด. บทว่า ปชฺชํ ได้แก่ น้ำมันสำหรับทาเท้า. บทว่า ภกฺขํ ได้แก่ ผลไม้น้อยใหญ่อันมีรสอร่อย. บทว่า ปฏิจฺฉ แปลว่าจงรับ. บทว่า อิทมาสนํ ความว่า พระดาบสกล่าวแล้วอย่างนั้น ในเวลาที่พระราชธิดาเข้าไปแล้ว.
บทว่า กินฺเต อิทํ ความว่า เมื่อพระราชธิดาพระองค์นั้น เข้าไปยังบรรณศาลา นั่งบนระหว่างไม้ เมื่อผ้าใยไม้ชนิดบางสีทอง แตกกลางเป็น๒ แฉก สรีระที่ปกปิดก็เปิดเผย. พระดาบส พอเห็นอวัยวะส่วนที่ปกปิดแห่งสรีระของมาตุคาม เพราะค่าที่ตนไม่เคยเห็นมาแต่ก่อน จึงสำคัญว่า นั่นเป็นแผล แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า
ในระหว่างขาอ่อนทั้งสองของท่าน นี้เป็นอะไร มีสัณฐานเรียบร้อย ปรากฏดุจสีดำ เราถามท่านแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้นแก่ข้าพเจ้า อวัยวะส่วนยาว ของท่าน เข้าไปอยู่ในฝักหรือหนอ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สุปิจฺฉิตํ ความว่า สัณฐานปากแผลอันมีศิลปะ ถูกสัมผัสด้วยดี ในเวลาประชิดขาอ่อน ๒ ข้างเข้ากัน. จริงอยู่ที่ตรงนั้นได้กลายเป็นหลุมบ่อ เพราะไม่ประกอบด้วยลักษณะที่งดงาม และมีสัณฐานปากแผลอันมีศิลปะนูนขึ้นชัด เพราะประกอบด้วยลักษณะที่งดงาม. บทว่า กณฺหรีวปฺปกาสติ ความว่า ปรากฏดุจสีดำที่ข้างทั้ง ๒. บทว่าโกเส นุ เต อุตฺตมงฺคํ ปวิฏฺํ ความว่า อวัยวะส่วนยาว คือ สัณฐานแห่งเพศของท่าน ย่อมไม่ปรากฏ คือ พระดาบสถามว่า อวัยวะส่วนยาว เข้าไปอยู่ในฝักคือสรีระของท่านหรือหนอ ?
ลำดับนั้น พระราชธิดานั้น เมื่อจะหลอกลวงพระดาบสนั้น จึงตรัสคาถา ๒ คาถาว่า
ข้าพเจ้านี้ เที่ยวแสวงหามูลผลาหารในป่า ได้ พบหมีมีรูปร่างน่ากลัวยิ่งนัก มันวิ่งไล่ข้าพเจ้ามาโดย เร็ว มาทันเข้าแล้ว ทำให้ข้าพเจ้าล้มลงแล้ว มันกัด อวัยวะส่วนยาวของข้าพเจ้าเสีย แผลนั้นก็เหวอะหวะ และเกิดคันขึ้น ข้าพเจ้าไม่ได้ความสบายตลอดกาลทั้ง ปวง ท่านคงสามารถกำจัดความคันนี้ได้ ข้าพเจ้า วิงวอนแล้ว ขอท่านได้โปรดกระทำประโยชน์ให้แก่ ข้าพเจ้า ผู้เป็นพราหมณ์เถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อสาทยึ ความว่า พบหมีกำลังวิ่งมาจึงพยายามเอาก้อนดินขว้างปามัน . บทว่า ปติตฺวา แปลว่า วิ่งไล่มา. บทว่า สหสฺชฌปฺปตฺโต ได้แก่ ถึงคือทันตัวข้าพเจ้าโดยเร็ว. บทว่า ปนุชฺช ได้แก่ ทำให้ข้าพเจ้าล้มลงแล้ว. บทว่า อพฺพหิ ความว่า มันใช้ปากกัดอวัยวะส่วนยาวของข้าพเจ้าแล้ว ก็หลีกหนีไป จำเดิมแต่นั้นมา ในที่ตรงนี้แหละ จึงกลายเป็นแผล. บทว่า สฺวายํ ความว่า จำเดิมแต่กาลนั้นมาแผลของข้าพเจ้านี้นั้น จึงเหวอะหวะ และต้องทำการเกาเสมอ เพราะข้อนั้นเป็นปัจจัยแล ข้าพเจ้าจึงไม่ได้รับความสุขทั้งทางร่างกายและทางจิตใจ ตลอดกาลทั้งปวง. บทว่า ปโห แปลว่า สามารถ. บทว่า พฺราหฺมณตฺถํ ความว่า พระราชธิดากล่าวว่า ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าวิงวอนแล้ว กรุณาช่วยทำประโยชน์นี้แก่ข้าพเจ้าผู้เป็นพราหมณ์เถิด คือความทุกข์นี้ จักได้ไม่มีแก่ข้าพเจ้า ได้แก่ จงช่วยนำไปเสีย.
พระดาบสนั้น เธอคำมุสาวาทของพระราชธิดานั้นว่า เป็นจริง จึงคิดว่า ถ้าความสุขอย่างนั้น จะมีแก่ท่านไซร้ ข้าพเจ้าก็จักทำให้ดังนี้แล้ว ก็มองดูส่วนตรงนั้นแล้ว กล่าวคาถาถัดไปว่า
แผลของท่านลึก มีสีแดง ไม่เน่าเปื่อย มีกลิ่น เหม็น และเป็นแผลใหญ่ เราจะประกอบกระสายยา หน่อยหนึ่งให้ท่านตามที่ท่านจะพึงมีความสุขอย่างยิ่ง.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สโลหิโต ได้แก่ มีสีแดง. บทว่าอปูติโก ได้แก่ เว้นจากเนื้อเน่า. บทว่า ปกฺกคนฺโธ ได้แก่ มีกลิ่นเหม็นนิดหน่อย. บทว่า กสายโยคํ ความว่า ข้าพเจ้าจักถือเอาน้ำฝาดจากต้นไม้บางชนิดแล้ว ทำน้ำฝาดนั้นประกอบเป็นยาสมานแผลแก่ท่าน.
ลำดับนั้น พระนางนฬินิกา จึงตรัสคาถาว่า
ดูก่อนท่านผู้ประพฤติพรหมจรรย์ การประกอบ มนต์ก็ดี การประกอบกระสายยาก็ดี โอสถก็ดี ย่อม แก้ไม่ได้ ขอท่านจงเอาองคชาตอันอ่อนนุ่มของท่าน เสียดสีกำจัดความคัน ตามที่ข้าพเจ้าจะพึงมีความสุข อย่างยิ่งเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กมนฺติ ความว่า ดูก่อนท่านผู้ประพฤติพรหมจรรย์ผู้เจริญ การประกอบมนต์ก็ดี การประกอบกระสายยาก็ดี โอสถมีดอกและผลเป็นต้นก็ดี ที่แผลของข้าพเจ้านี้ ย่อมแก้ไม่ได้เลย คือการประกอบมนต์เป็นต้นเหล่านั้น ถึงจะทำแล้วหลาย ๆ ครั้ง ก็ไม่เป็นความผาสุกสบายแก่แผลนั้นเลย แต่เมื่อท่านใช้องคชาตอันอ่อนนุ่มของท่านนั้น เสียดสีไปมาเท่านั้น ความคันก็จะไม่ปรากฏ เพราะฉะนั้น ขอท่านช่วยเอาองคชาตนั้น กำจัดความคันให้ทีเถอะ.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๒ หน้า ๑๐–๓๔ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ปัญญาสนิบาตชาดก ๒๔๗ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๔๗ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Paññāsanipātavaṇṇanā
naḷinikājātakaṃ
uddayhate janapadoti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi.
Kathento ca taṃ bhikkhuṃ kena ukkaṇṭhāpitosīti pucchitvā purāṇadutiyikāyāti vutte esā kho bhikkhu tava anatthakārikā pubbepi tvaṃ etaṃ nissāya jhānā parihāyitvā mahāvināsaṃ pattosīti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto udiccabrāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā vayappatto uggahitasippo isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññā nibbattetvā himavantappadese vāsaṃ kappesi. Alambusājātake vuttanayeneva taṃ paṭicca ekā migī gabbhaṃ paṭilabhitvā puttaṃ vijāyi. Isisiṅgotvevassa nāmaṃ ahosi. Atha naṃ pitā vayappattaṃ pabbājetvā kasiṇaparikammaṃ uggaṇhāpesi. So na cirasseva jhānābhiññā nibbattetvā jhānasukhena kīḷi ghoratapo paramatapo paramābhijitindriyo ahosi. Tassa sīlatejena sakkassa bhavanaṃ kampi. Sakko āvajjento kāraṇaṃ ñatvā upāyenassa sīlaṃ bhindissāmīti tīṇi saṃvaccharāni Sakalakāsikaraṭṭhe vuṭṭhiṃ nivāresi. Raṭṭhaṃ aggidaḍḍhaṃ viya ahosi. Sasse asampajjamāne dubbhikkhapīḷitā manussā sannipatitvā rājaṅgaṇe upakkosiṃsu. Atha ne rājā vātapāne ṭhito kimetanti pucchi. Mahārāja tīṇi saṃvaccharāni devassa avassantassa sakalaraṭṭhaṃ uddayhati manussā dukkhitā devaṃ vassāpehi devāti. Rājā sīlaṃ samādayitvā uposathaṃ upavasantopi vassaṃ vassāpetuṃ nāsakkhi. Tasmiṃ kāle sakko aḍḍharattikasamaye tassa sirigabbhaṃ pavisitvā ekobhāsaṃ katvā vehāse aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvā kosi tvanti pucachi. Sakkohamasmīti. Kenatthenāgatosīti. Vassati te mahārāja raṭṭhe devoti. Na vassatīti. Jānāsi panassa avassakāraṇanti. Na jānāmīti. Mahārāja himavantappadese isisiṅgo nāma tāpaso paṭivasati so ghoratapo paramābhijitindriyo so nivaddhaṃ deve vassante kujṇitvā ākāsaṃ olokesi tasmā devo na vassatīti. Idānettha kiṃ kātabbanti. Tassa tape bhinne devo vassissatīti. Ko panassa tapaṃ bhindituṃ samatthoti. Dhītā pana te mahārāja naḷinikā samatthā taṃ pakkosāpetvā asukaṭṭhānaṃ nāma gantvā tāpasassa tapaṃ bhindāti pesehīti. Evaṃ so rājānaṃ anusāsetvā sakaṭaṭhānameva agamāsi. Rājā punadivase amaccehi saddhiṃ mantetvā dhītaraṃ pakkosāpetvā paṭhamaṃ gāthamāha
uddayhate janapado raṭṭhañcāpi vinassati
ehi naḷinike gaccha taṃ me brāhmaṇamānayāti.
Tattha taṃ meti taṃ mama anatthakāriṃ brāhmaṇaṃ attano vasamānehi kilesarativasenassa sīlaṃ bhindāti.
Taṃ sutvā sā dutiyaṃ gāthamāha
nāhaṃ dukkhakkhamā rāja nāhaṃ addhānakovidā
kathaṃ ahaṃ gamissāmi vanaṃ kuñjarasevitanti.
Tattha dukkhakkhamāti ahaṃ mahārāja dukkhassa khamā na homi addhānaṃpi na jānāmi sāhaṃ kathaṃ gamissāmīti.
Tato rājā dve gāthā abhāsi
phītaṃ janapadaṃ gantvā hatthinā ca rathena ca
dārusaṅghāṭayānena evaṃ gaccha naḷīnike.
Hatthī assā rathā pattī gacchevādāya khattiye
taveva vaṇṇarūpena vasaṃ tamānayissasīti.
Tattha dārusaṅghāṭayānenāti amma naḷinike na tvaṃ padasā gamissasi phītaṃ pana subhikkhaṃ khemaṃ attano janapadaṃ hatthivāhanehi rathavāhanehi gantvā tato paraṃpi ajjhokāse ca paṭicchannena veyhādinā udakaṭṭhāne nāvāsaṅghāṭena dārusaṅghāṭayānena gaccha. Vaṇṇarūpenāti evaṃ akilamānā gantvā tava vaṇṇena ca rūpasampadāya ca taṃ brāhmaṇaṃ attano vasaṃ ānayissasīti.
Evaṃ so dhītarā saddhiṃ akathetabbaṃ raṭṭhaparipālanaṃ nissāya kathesi. Sāpi sādhūti sampaṭicchi. Athassa sabbaṃ dātabbayuttakaṃ datvā amaccehi saddhiṃ uyyojesi. Amaccā taṃ ādāya paccantaṃ Patvā tattha khandhāvāraṃ nivāsāpetvā rājadhītaraṃ ukkhipāpetvā vanacarakadesitena maggena himavantaṃ pavisitvā pubbaṇhasamaye tassa assamapadassa samīpaṃ pāpuṇiṃsu.
Tasmiṃ khaṇe bodhisatto puttaṃ assamapade nivattetvā sayaṃ phalāphalatthāya araññaṃ paviṭaṭho hoti. Vanacarakā sayaṃ assamapadaṃ agantvā tassa pana vasanaṭṭhāne ṭhatvā naḷinikāya taṃ dassento dve gāthā vadiṃsu
kadalidhajapaññāṇo ābhujiparivārito
eso padissati rammo isisiṅgassa assamo.
Eso aggissa saṅkhāto eso dhūmo padissati
maññe no aggiṃ hāpeti isisiṅgo mahiddhikoti.
Tattha kadalidhajapaññāṇoti kadalisaṅkhātā dhajā paññāṇaṃ assāti kadalidhajapaññāṇo. Ābhujiparivāritoti ābhujipattavanaparikkhitto. Saṅkhātoti eso aggi assa isisiṅgassa jhānena saṅkhāto paccakkhakato jalati. Maññe no agginti aggiṃ no hāpeti juhati paricaratīti maññāmi.
Amaccāpi bodhisattassa araññaṃ paviṭṭhavelāyameva assamaṃ parivāretvā ārakkhaṃ ṭhapetvā rājadhītaraṃ isivesaṃ gāhāpetvā suvaṇṇacīrake nivāsanapārupanaṃ katvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā tantubandhaṃ citrageṇḍukaṃ gāhāpetvā assamapadaṃ pesetvā sayaṃ bahi rakkhantā aṭṭhaṃsu. Sā tena geṇḍukena kīḷaṃ kīḷantī caṅkamanakoṭiyaṃ Otari. Tasmiṃ khaṇe isisiṅgo paṇṇasāladvāre pāsāṇaphalake nisinno hoti. So taṃ āgacchantaṃ disvā bhītatasito uṭṭhāya paṇṇasālaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Sāpissa paṇṇasāladvāraṃ gantvā kīḷiyeva.
Satthā tañca tato uttariṃ pakāsento tisso gāthā abhāsi
tañca disvāna āyantaṃ āmuttamaṇikuṇḍalaṃ
isisiṅgo pāvisi bhīto assamaṃ paṇṇachādanaṃ.
Assamassa ca sā dvāre geṇḍukenassa kīḷati
vidaṃsayantī aṅgāni guyhaṃ pakāsitāni ca.
Tañca disvāna kīḷantiṃ paṇṇasālagato jaṭī
assamā nikkhamitvāna idaṃ vacanamabravīti.
Tattha geṇḍukenassāti assa isisiṅgassa assamadvāre geṇḍukena kīḷati. Vidaṃsayantīti dassentī. Guyhaṃ pakāsitāni cāti guyhañca rahassaṅgañca pakāsitāni ca pākaṭāni mukhahatthādīni. Abravīti so kira paṇṇasālāya ṭhatvā cintesi sacāyaṃ yakkho bhaveyya paṇṇasālaṃ pavisitvā mama maṃsaṃ murumurāpetvā khādeyya nāyaṃ yakkho tāpaso bhavissatīti.
Tasmā nikkhamitvā idaṃ kira āha
ambho ko nāma so rukkho yassa tevaṃ gataṃ phalaṃ
dūrepi khittaṃ pacceti na taṃ ohāya gacchatīti.
Tattha yassa tevaṃ gatanti yassa tava rukkhassa evaṃ gataṃ Manoramaṃ phalaṃ ko nāmeso rukkhoti citrageṇḍukassa adiṭṭhapubbattā rukkhaphalena tena bhavitabbanti maññamāno evaṃ pucachi.
Athassa sā ācikkhantī gāthamāha
assamassa mamaṃ brahme samīpe gandhamādane
pabbate tādisā rukkhā yassa tevaṃ gataṃ phalaṃ
dūrepi khittaṃ pacceti na maṃ ohāya gacchatīti.
Tattha samīpe gandhamādaneti gandhamādanapabbate mama assamassa samīpe. Yassa tevaṃ gatanti yassa evaṃ gataṃ. Takāro byañjanasandhikaroti. Iti sā musāvādaṃ abhāsi.
Itaropi saddahitvā tāpaso esoti saññāya paṭisanthāraṃ karonto gāthamāha
etu bhavaṃ assamimaṃ adetu
pajjañca bhakkhañca paṭiccha dammi
idamāsanaṃ atrabhavaṃ nisīdatu
ito bhavaṃ mūlaphalāni khādatūti.
Tattha assamimanti assamaṃ imaṃ bhavaṃ pavisatu. Adetūti yathāsannihitaṃ āhāraṃ paribhuñjatu. Pajjanti pādabbhañjanaṃ. Bhakkhanti madhuraphalāphalaṃ. Paṭicchāti paṭiggaṇha. Idamāsananti paviṭṭhakāle evamāha.
Kinte idanti tassā paṇṇasālaṃ pavisitvā kaṭṭhatthare nisīdantiyā suvaṇṇacīrake dvidhā kate sarīraṃ appaṭicchannaṃ ahosi. Tāpaso mātugāmasarīrassa adiṭṭhapubbattā taṃ disvāna vaṇo esoti saññāya evamāha
kinte idaṃ tava ūrūnamantaraṃ
supicchitaṃ kaṇharivappakāsati
akkhāhi me pucchito etamatthaṃ
kose nu te uttamaṅgaṃ paviṭṭhanti.
Tattha supicchitanti dvinnaṃ ūrūnaṃ samāgamanakāle suphusitaṃ sippipūṭamukhasaṇṭhānaṃ subhalakkhaṇena hi asamannāgatāya taṃ ṭhānaṃ āvāṭadhātukaṃ hoti samannāgatāya abbhunnataṃ sippipūṭamukhasaṇṭhānaṃ. Kaṇharivappakāsatīti ubhosu passesu kāḷakaṃ viya khāyati. Kose nu te uttamaṅgaṃ paviṭṭhanti tava uttamaṅgaṃ liṅgasaṇṭhānaṃ na paññāyati kinnu taṃ tava sarīrasaṅkhāte kose paviṭṭhanti pucchati.
Atha naṃ sā vañcayantī gāthādvayamāha
ahaṃ vane mūlaphalesanaṃ caraṃ
asādayiṃ acchaṃ sughorarūpaṃ
so maṃ patitvā sahasajjhappatto
panujja maṃ abbahi uttamaṅgaṃ.
Svāyaṃ vaṇo khajjati kaṇḍuvāyati
sabbañca kālaṃ na labhāmi sātaṃ
paho bhavaṃ kaṇḍumimaṃ vinetuṃ
kurutaṃ bhavaṃ yācito brāhmaṇatthanti.
Tattha asādayinti ghaṭṭesiṃ āgacchantaṃ disvā leḍḍunā paharinti attho. Patitvāti upadhāvitvā. Sahasajjhappattoti maṃ sahasā ajjhappatto sampatto. Panujjāti atha maṃ pātetvā. Abbahīti mukhena mama uttamaṅgaṃ luñcitvā pakkāmi tato paṭṭhāya imasmiṃyeva ṭhāne vaṇo jātoti. Svāyanti so ayaṃ tato paṭṭhāya mayhaṃ vaṇo khajjati ceva kaṇḍuñca karoti tappaccayā khohaṃ sabbakālaṃ kāyikacetasikasukhaṃ na labhāmi. Pahoti samattho. Brāhmaṇatthanti bhavaṃ mayā yācito imaṃ brāhmaṇassa atthaṃ karotu idaṃ me dukkhaṃ mābhavissa harāhīti vadati.
So tassā musāvādaṃ sabhāvoti saddahitvā sace te evaṃ sukhaṃ hoti karissāmīti taṃ padesaṃ oloketvā anantaraṃ gāthamāha
gambhīrarūpo te vaṇo salohito
apūtiko pakkagandho mahāpica
karomi te kiñci kasāyayogaṃ
yathā bhavaṃ paramasukhī bhaveyyāti.
Tattha salohitoti rattobhāso. Apūtikoti pūtimaṃsarahito. Pakkagandhoti thokaṃ duggandho. Kasāyayoganti ahaṃ keci rukkhakasāye gahetvā tava etaṃ kasāyayogaṃ karissāmīti.
Tato naḷinikā gāthamāha
na mantayogā na kasāyayogā
na osadhā brahmacārī kamanti
Yaṃ te mudu tena vinehi kaṇḍuṃ
yathā ahaṃ paramasukhī bhaveyyanti.
Tattha kamantīti bho brahamacārī imasmiṃ mama vaṇe neva mantayogā na kasāyayogā na pupphaphalādīni osadhāni kamanti anekavāraṃ katehi tehi etassa phāsukabhāvo na bhūtapubbo yaṃ pana te etaṃ mudu aṅgajātaṃ tena ghaṭṭiyamānasseva tassa kaṇḍuṃ na hoti tasmā tena vinehi kaṇḍunti.
So saccaṃ esa bhaṇatīti sallakkhetvā methunasaṃsaggena sīlaṃ bhijjati jhānaṃ parihāyīti ajānanto mātugāmassa adiṭṭhapubbattā methunadhammassa ajānanabhāvena bhesajjanti vadantiyā tāya methunadhammaṃ paṭisevi tāvadevassa sīlaṃ bhijjati jhānaṃ parihāyi. So dve tayo vāre saṃsaggaṃ katvā kilanto hutvā nikkhamitvā saraṃ oruyha nahātvā paṭipassaddhadaratho āgantvā paṇṇasālāya nisīditvā punapi taṃ tāpasoti maññamāno vasanaṭṭhānaṃ pucchanto gāthamāha
ito nu bhoto katamena assamo
kacci bhavaṃ abhiramasi araññe
kacci nu te mūlaphalaṃ pahūtaṃ
kacci bhavantaṃ na vihiṃsanti bāḷāti.
Tattha katamenāti ito katamena disābhāgena bhoto assamo. Bhavanti ālapanametaṃ . Tato naḷinikā catasso gāthā abhāsi
ito ujuṃ uttarāyaṃ disāyaṃ
khemā nadī himavantā pabhāti
tassā tīre assamo mayhaṃ rammo
aho bhavaṃ assamaṃ mayha passe.
Ambā ca sālā tiṇḍukā ca jambuyo
uddālakā ca pāṭaliyo suphullā
samantato kiṃpurisābhigītaṃ
aho bhavaṃ assamaṃ mayha passe.
Tālā ca mūlā ca phalā ca mettha
vaṇṇena gandhena upetarūpaṃ
taṃ bhūmibhāgehi upetarūpaṃ
aho bhavaṃ assamaṃ mayha passe.
Phalā ca mūlā ca pahūtamettha
vaṇṇena gandhena rasenupetā
āyanti ca luddakā taṃ padesaṃ
mā me tato mūlaphalaṃ aharayunti.
Tattha uttarāyanti uttarāya. Khemāti evaṃnāmikā nadī. Himavantā pabhātīti himavantato pavattati. Ahoti patthanatthe nipāto. Uddālakāti vātaghātakā. Kiṃpurisābhigītanti samantato parivāretvā madhurasaddena gāyantehi kiṃpurisehi abhigītaṃ. Tālā ca Mūlā ca phalā ca metthāti ettha mama assame pāsādikā tālarukkhā ca tesaññeva vaṇṇagandhādisampannā sakaṇḍasaṅkhātā mūlā ca phalā ca. Pahūtametthāti nānārukkhaphalā ca rukkhavallimūlā ca pahūtā ettha. Mā me tatoti taṃ mama assamapadaṃ sambahulā luddakā āgacchanti mayā cettha āharitvā ṭhapitaṃ bahu madhurarasaṃ mūlaphalaṃ atathi te mayi cirāyante mūlaphalaṃ hareyyuṃ te tato mama mūlaphalaṃ māhariṃsu tasmā sacepi mayā saddhiṃ āgantukāmo ehi no ce ahaṃ gamissāmīti āha.
Taṃ sutvā tāpaso yāva pitu āgamanā adhivāsāpetuṃ gāthamāha
pitā mama mūlaphalesanaṃ gato
idāni āgacchati sāyakāle
ubhova gacchāmase assamantaṃ
yāva pitā mūlaphalato etūti.
Tattha ubhova gacchāmaseti mama pitu ārocetvā ubhova gamissāma.
Tato sā cintesi ayaṃ tāva araññeva vaḍḍhitabhāvena mama itthībhāvaṃ na jānāti pitā panassa maṃ disvāva jānitvā tvaṃ idha kiṃ karosīti kājakoṭiyā paharitvā sīsaṃpi me bhindeyya tasmiṃ anāgateyeva mayā gantuṃ vaṭṭati āgamanakammaṃpi me niṭṭhitanti. Sā tassa āgamanūpāyaṃ ācikkhantī itaraṃ gāthamāha
Aññe bahū isayo sādhurūpā
rājīsayo anumagge vasanti
teyeva pucchesi mamassamantaṃ
te taṃ nayissanti mama sakāseti.
Tattha rājīsayoti samma mayā na sakkā cirāyituṃ aññe pana sādhusabhāvā brāhmaṇīsayo ca rājīsayo ca anumagge mama assamassa maggapasse vasanti ahaṃ tesaṃ ācikkhitvā gamissāmi tvaṃ te puccheyyāsi te taṃ mama santikaṃ nayissantīti.
Evaṃ sā attano palāyanūpāyaṃ katvā paṇṇasālato nikkhamitvā taṃ olokentameva tvaṃ nivattāti vatvā āgamanamaggeneva amaccānaṃ santikaṃ agamāsi. Te taṃ gahetvā khandhāvāraṃ gantvā anupubbena bārāṇasiṃ pāpuṇiṃsu. Sakkopi taṃ divasameva tussitvā sakalaraṭṭhe devaṃ vassāpesi. Tato subhikkhaṃ janapadaṃ ahosi. Isisiṅgatāpasassapi tāya pakkantamattāya eva kāye dāho uppajji. So kampento paṇṇasālaṃ pavisitvā vākacīraṃ pārupitvā socanto nipajji.
Bodhisatto sāyaṃ āgantvā puttaṃ apassanto kahaṃ nukho gatoti kājaṃ otāretvā paṇṇasālaṃ pavisitvā taṃ nipannakaṃ disvā tāta kiṃ karosīti piṭṭhiṃ parimajjanto tisso gāthā abhāsi
na te kaṭṭhāni bhinnāni na te udakamāgataṃ
aggipi te na hāsito kinnu mandova jhāyasi.
Bhinnāni kaṭṭhāni huto ca aggi
tapanīpi te samitā brahmacārī
pīṭhañca mayhaṃ udakañca hoti
ramasi tuvaṃ brahmabhūto puratthā.
Abhinnakaṭṭhosi anābhatodako
ahāsitaggīsi asiddhabhojano
na me tuvaṃ ālapasi mamajja
naṭṭhaṃ nu kiṃ cetasikañca dukkhanti.
Tattha bhinnānīti araññato uddhaṭāni. Na hāsitoti na jalito. Bhinnānīti pubbe tayā mamāgamanavelāya kaṭṭhāni uddhaṭāneva honti. Huto ca aggīti aggi ca hutova hoti. Tapanīti visibbanaaggisaṅkhātā aggitapanīpi te samitāva sayameva saṃvidahitāva hoti. Pīṭhanti mama vasanatthāya pīṭhañca paññattameva hoti. Udakañcāti pādadhovanaudakampi upaṭṭhāpitameva hoti. Brahmabhūtoti tvaṃpi ito puratthā seṭṭhabhūto imasmiṃ assame abhiramasi. Abhinnakaṭṭhosīti sodāni ajja anuddhaṭakaṭṭho . asiddhabhojanoti na te kiñci amhākaṃ kandamūlaṃ vā paṇṇaṃ vā seditaṃ. Mamajjāti mamaṃ putta ajja na meva tuvaṃ ālapasi. Naṭṭhaṃ nu kinti kiṃ nu te naṭṭhaṃ vā kiṃ vā cetasikadukkhaṃ akkhāhi me nipannakāraṇanti pucchati.
So pitu vacanaṃ sutvā taṃ kāraṇaṃ kathento āha
Idhāgamā jaṭilo brahmacārī
sudassaneyyo sutanū vineti
nevātidīgho api nātirasso
sukaṇhakaṇhacchadanehi bhoto.
Amassujāto apurāṇavaṇṇī
ādhārarūpañca panassa kaṇṭhe
dvepassa gaṇḍā ure sujātā
suvaṇṇapiṇḍasannibhā pabhassarā.
Mukhañca tassa bhusadassaneyyaṃ
kaṇṇesu lambanti ca kuñcitaggā
te jotare carato māṇavassa
suttañca yaṃ saṃyamānaṃ jaṭānaṃ.
Aññā ca tassa saṃyamāni catasso
nīlā pītā lohitakā ca setā
tā saṃsare carato māṇavassa
tiriṭisaṅghāriva pāvusamhi.
Na mekhalaṃ muñjamayaṃ ṭhapeti
na santhare no pana pabbajassa
tā jotare jaṅghanantare visattā
sateritā vijjurivantalikkhe.
Akhilakāni ca avaṇṭakāni
heṭṭhā nabhyā kaṭisamohitāni
aghaṭṭitā niccakīḷaṃ karonti
hantāta kiṃ rukkhaphalāni tāni.
Jaṭā ca tassa bhusadassaneyyā
parosataṃ vellitaggā sugandhā
dvedhāsiro sādhuvibhattarūpo
aho nukho mayha tathā jaṭāssu.
Yathā ca so pakirati tā jaṭāyo
vaṇṇena gandhena upetarūpā
nīluppalaṃ vātasameritaṃva
tatheva pavāyati panassamo ayaṃ.
Vaṇṇo ca tassa bhusadassaneyyo
netādiso yādiso mayha kāyo
so vāyati erito mālutena
vanaṃ yathā aggagimhe suphullaṃ.
Nihanti so rukkhaphalaṃ paṭhabyā
sucittarūpaṃ ruciraṃ dassaneyyaṃ
khittañca tassa punareti hatthaṃ
hantāta kiṃ rukkhaphalaṃ nukho taṃ.
Dantā ca tassa bhusadassaneyyā
suddhā samā saṅkhavarūpapannā
mano pasādenti vivariyamānā
na nūna so sākamakhādi tehi.
Akakkasaṃ agaḷitaṃ mahuṃ muduṃ
ujuṃ anuddhataṃ acapalamassa bhāsitaṃ
rudaṃ manuññaṃ karavīkasussaraṃ
hadayaṅgamaṃ rañjayateva me mano.
Bindussaro nātivissaṭṭhavākyo
na nūna sajjhāyamatippayutto
icchāmi kho taṃ punareva daṭṭhuṃ
mittañhi me māṇavāhu puratthā.
Susandhi sabbattha vimaṭṭhimaṃ vaṇaṃ
puthu sujātaṃ kharapattasannibhaṃ
teneva maṃ uttariyāna māṇavo
vivariya ūruṃ jaṅghanena pīḷayi.
Tapanti ābhanti virocare ca
sateritā vijjurivantalikkhe
bāhā mudū añjanalomasadisā
vicitravaṭṭaṅgulikassa sobhare.
Akakkasaṅgo na ca dīghalomo
nakhassa dīghā avilohitaggā
mudūhi bāhāhi palissajanto
kalyāṇarūpo ramayaṃ upaṭṭhahi.
Dumassa tūlūpanibhā pabhassarā
suvaṇṇakambūtalavaṭṭasucchavī
hatthā mudū tehi maṃ saṃphusitvā
ito gato tena maṃ dahanti tāta.
Na nūna so khārividhaṃ ahāsi
na nūna so kaṭṭhāni sayaṃ abhañji
na nūna so hanti dume kuṭhāriyā
napissa hatthesu khīḷāni atthi.
Acchova kho tassa vaṇaṃ akāsi
so maṃ bravī sukhitaṃ maṃ karohi
sohaṃ sukhitaṃ akāsiṃ mamāsi sukhyaṃ
so ca maṃ bravī sukhitosmīti brahme.
Ayañca te māluvapaṇṇasanthatā
vikiṇṇarūpāva mayā ca tena ca
kilantarūpā udake ramitvā
punappunaṃ paṇṇakuṭiṃ vajāma.
Na majja mantā paṭibhanti tāta
na aggihuttaṃ napi yañña tatra
na cāpi te mūlaphalāni bhuñje
yāva na passāmi taṃ edisaṃ brahmacāriṃ.
Addhā pajānāsi tuvaṃpi tāta
yassaṃ disaṃ so vasate brahmacārī
taṃ maṃ disaṃ pāpaya tāta khippaṃ
mā te ahaṃ amariṃ assamamhi.
Vicitraphalañhi vanaṃ sutaṃ mayā
dijābhighuṭṭhaṃ dijasaṅghasevitaṃ
taṃ maṃ venaṃ pāpaya tāta khippaṃ
purā te pāṇaṃ vijahāmi assameti.
Tattha idhāgamāti tāta imaṃ assamapadaṃ āgato. Sudassaneyyoti suṭṭhu dassaneyyo. Sutanūti suṭṭhu tanuko nātikīso nātithūlo. Vinetīti attano sarīrappabhāya assamapadaṃ ekobhāsaṃ viya vineti pūreti. Sukaṇhakaṇhacchadanehi bhototi tāta tassa bhoto sukaṇhehi kaṇhacchadanehi bhamaravaṇṇehi kesehi sukaṇhaṃ sīsaṃ sumajjitamaṇimayaṃ viya khāyati. Amassujātoti na tāvassa massu jāyati taruṇoyeva. Apurāṇavaṇṇīti acirapabbajito. Ādhārarūpañca panassa kaṇṭheti kaṇṭhe ca panassa amhākaṃ bhikkhābhājanaṭhapanapattādhārasadisaṃ pilandhanaṃ atthīti muttāhāraṃ sandhāya vadati. Gaṇḍāti thane sandhāyāha. Ure sujātāti uramhi sujātā. Uratotipi pāṭho. Pabhassarāti pabhāsampannā. Pabhāsaretipi pāṭho. Obhāsentīti attho. Bhusadassaneyyanti ativiya dassanīyaṃ. Kuñcitaggāti sīhakuṇḍalaṃ sandhāya vadati. Suttañcāti yaṃ tassa jaṭāsu bandhanaṃ suttaṃ taṃpi jotati pabhaṃ muñcati. Saṃyamāni catassoti iminā maṇisuvaṇṇapavāḷarajaṭamayāni cattāri pilandhanāni dasseti. Tā saṃsareti tāni pilandhanāni pāvusena vuṭṭhe deve tiriṭisaṅghā viya vicaranti. Mekhalanti mekhalaṃ. Ayameva pāṭho. Idaṃ nivatthakaṇca cīrakaṃ sandhāyāha. Na santhareti na vāke. Idaṃ vuttaṃ hoti tāta yathā mayaṃ tiṇamayaṃ vā vākamayaṃ vā cīrakaṃ dhārema na tathā so so pana suvaṇṇacīrakaṃ dhāretīti. Akhilakānīti apākāni nibbaṇāni. Kaṭisamohitānīti kaṭiyaṃ bandhāni. Niccakīḷaṃ karontīti aghaṭṭitānipi niccakāle kīḷāpenti. Hantātāti ambho tāta. Kiṃ rukkhaphalāni tānīti tāni tassa māṇavassa suttāruḷhāni kaṭiyaṃ bandhāni katararukkhaphalāni nāmāti maṇisaṅghāṭiṃ sandhāyāha . jaṭāti jaṭāmaṇḍalākārena bandharatanamissakesavaṭṭiyo sandhāyāha. Vellitaggāti kuñcitaggā. Dvedhāsiroti tassa sīsaṃ dvedhā katvā bandhānaṃ jaṭānaṃ vasena suṭṭhu vibhattarūpaṃ. Tathāti yathā tassa māṇavassa jaṭā tathā tumhehi mama na bandhā aho vata mamapi tathā assūti patthento āha. Upetarūpāti upetasabhāvā. Vātasameritaṃvāti yathā nāma nīluppalaṃ vātena samīritaṃ tatheva ayaṃ imasmiṃ vanasaṇḍe assame Vāti. Netādisoti tāta yādiso mama kāye paṅko na tādiso tassa sarīre dassanīyo ceva sugandho ca. Aggagimheti vassantasamaye. Nihantīti paharati. Kiṃ rukkhaphalaṃ nukho tanti katararukkhassa nukho taṃ phalaṃ. Saṅkhavarūpapannāti sudhotasaṅkhapaṭibhāgā. Na nūna so sākamakhādīti nūna so māṇavo mayaṃ viya tehi dantehi rukkhapaṇṇāni ceva mūlaphalāni ca na khādi. Amhākaṃ hi tāni khādantānaṃ supaṅkavaṇṇā dantāti dīpeti. Akakkasanti tāta tassa bhāsitaṃ apharusaṃ agaḷitaṃ punappunaṃ vadantassāpi sumadhuratāya mahuṃ muduṃ amussanatāya ujuṃ avikkhittatāya anuddhataṃ patiṭṭhitatāya acapalaṃ. Rudanti bhāsamāssa sarasaṅkhātaṃ rudaṃpi manoharaṃ karavīkassa viya sussaraṃ sumadhuraṃ. Rañjayatevāti mama mano rañjayatiyeva. Bindussaroti piṇḍitassaro. Māṇavāhati so hi māṇavo puratthā mama mittaṃ ahu. Susandhi sabbattha vimaṭṭhimaṃ vaṇanti tāta tassa māṇavassa ūrūnamantare ekaṃ vaṇaṃ atthi taṃ susandhi suphusitaṃ sippipūṭamukhasadisaṃ sabbattha vimaṭṭhimaṃ samantato maṭṭhaṃ. Puthūti mahantaṃ. Sujātanti susaṇṭhitaṃ. Kharapattasannibhanti padumamakulasannibhaṃ. Uttariyānāti uttaritvā avattharitvā. Pīḷayīti pīḷeti. Tapantīti tassa māṇavassa sarīrato niccharantā suvaṇṇavaṇṇā raṃsiyo jalanti obhāsanti virocanti ca. Bāhāti bāhāpissa mudū. Añjanalomasadisāti añjanalomasadisehi lomehi samannāgatā. Vicitravaṭṭaṅgulikassa sobhareti hatthāpissayeva lakkhaṇavicitrāhi pavāḷaṅkurasadisāhi vaṭṭaṅgulīhi samannāgatā sobhanti. Akakkasaṅgoti kacchupīḷakādirahitaṅgapaccaṅgo. Ramayaṃ upaṭṭhahīti maṃ ramayanto upaṭṭhahi paricari. Tūlūpanibhāti mudubhāvassa upamā. Suvaṇṇakambūtalavaṭṭasucchavīti suvaṇṇamayaādāsatalaṃ viya vaṭṭā ca succhavī ca parimaṇḍalatalā ceva sundaracachavī cāti attho. Saṃphusitvāti suṭṭhu phusitvā attano hatthasamphassaṃ mama sarīre pharāpetvā. Ito gatoti mama olokentasseva ito gato. Tena maṃ dahantīti tena tassa hatthasamphassena idāneva maṃ dahanti. Tathā hi tassa gatassa gatakālato paṭṭhāya mama sarīre dāho uṭṭhito tenamhi dommanassappatto nipannoti. Khārividhanti tāta nūna so māṇavo khāribhāvaṃ ukkhipitvā vicarati. Khīḷānīti khīṇāni. Ayameva vā pāṭho. Sukhyanti sukhaṃ. Santhatāti santhāro. Vikiṇṇarūpā cāti tāta ayaṃ tava māluvapaṇṇasanthatā ajja mayā ca tena ca aññamaññaṃ parāmasanāliṅganavasena saṃparivaṭṭantehi vikiṇṇā viya ākulabyākulā jātā. Punappunaṃ paṇṇakuṭiṃ vajāmāti tāta ahañca so ca abhiramitvā kilantarūpā paṇṇasālato nikkhamitvā udakaṃ pavisitvā ramitvā vigatadarathā punappunaṃ imameva kuṭiṃ pavisāmāti vadati. Mantāti ajja mama tassa gatassa kālato paṭṭhāya neva mantā ca paṭibhanti na upaṭṭhahanti na ruccanti. Na aggihuttaṃ napi yañña tatrāti mahābrahmuno ārādhanatthāya kattabbahomavidhūmanādiyaññakiriyāpi me na paṭibhāti na ruccati. Na cāpi teti tayā ābhatamalaphalānipi na bhuñjāmi. Yassaṃ disanti yassā Disāya. Vananti tassa māṇavassa assamaṃ parivāretvā ṭhitavanaṃ.
Tasseva vilapantassa taṃ vilāpaṃ sutvā mahāsatto ekāya itthiyā imassa sīlaṃ bhinnaṃ bhavissatīti ñatvā taṃ ovadanto cha gāthā abhāsi
imasmā hi jotirase vanamhi
gandhabbadevaccharasaṅghasevite
isīnaṃ āvāse sanantanamhi
netādisaṃ aratiṃ pāpuṇetha.
Bhavanti mittāni atho na honti
ñātīsu mittesu karonti pemaṃ
ayañca jammo kissa divā niviṭṭho
yo neva jānāti kutomhi āgato.
Saṃvāsena hi mittāni sandhiyanti punappunaṃ
sveva mitto asaṅgantu asaṃvāsena jīrati.
Sace tuvaṃ dakkhasi brahmacāriṃ
sace tuvaṃ sallapi brahmacārinā
sampannasassaṃva mahodakena
tapoguṇaṃ khippamimaṃ pahassasi.
Punapi ce dakkhasi brahmacāriṃ
punapi ce sallapi brahmacārinā
Sampannasassaṃva mahodakena
usmāgataṃ khippamimaṃ pahassasi.
Bhūtāni hetāni caranti tāta
virūparūpena manussaloke
na tāni sevetha naro sapañño
āsajjanaṃ nassati brahmacārīti.
Tattha imasmāti imasmiṃ. Hīti nipātamattaṃ. Jotiraseti hūyamānassa jotino raṃsiobhāsite. Sanantanamhīti purāṇake. Pāpuṇethāti pāpuṇeyya. Idaṃ vuttaṃ hoti tāta evarūpe vane vasanto yaṃ abhiratiṃ tvaṃ patto etādisaṃ na pāpuṇeyya paṇḍito kulaputto pattuṃ nāharatīti attho. Bhavantīti imaṃ gāthaṃ mahāsatto antogatameva bhāsati. Ayamettha adhippāyo loke sattānaṃ mittāni nāma hontipi na hontipi tattha yesaṃ honti te attano ñātīsu ca mittesu ca pemaṃ karonti. Ayañca jammoti migasiṅgo lāmako. Kissa divā niviṭṭhoti kena nāma kāraṇena tasmiṃ mātugāme mittasaññāya niviṭṭho so migiyā kucchimhi nibbattetvā araññe vaḍḍhitattā. Kutomhi āgatoti attano āgataṭṭhānameva na jānāti pageva ñātimitteti. Punappunanti tāta mittā nāma punappunaṃ saṃvāsena sevanena saddhiṃ sandhiyanti ghaṭiyanti. Sveva mittoti so eva mitto asaṅgantu asamāgacchantassa purisassa tena asamāgamasaṅkhātena asaṃvāsena jīrati Vinassati. Saceti tasmā tāta sace tvaṃ punapi taṃ dakkhissasi tena vā sallapissasi atha yathā nāma sunipphannaṃ sassaṃ mahoghena hariyati evaṃ imaṃ attano tapoguṇaṃ pahassasi hāressasīti attho. Usmāgatanti samaṇatejaṃ. Virūparūpenāti vividharūpena. Idaṃ vuttaṃ hoti tāta manussalokasmiṃ hi etāni yakkhinīsaṅkhātāni bhūtāni vividharūpapaṭicchannena attano rūpena attano vasaṅgate khādituṃ caranti tāni sapañño naro na sevetha tādisabhūtaṃ āsajjanaṃ patvā nassasi brahmacārī diṭṭhosi tāya yakkhiniyā na khāditoti evaṃ puttaṃ ovadi.
So pitu kathaṃ sutvā yakkhinī kira sāti bhīto cittaṃ nivattetvā tāta eto na gamissāmi khamatha meti khamāpesi. Sopi naṃ samassāsetvā ehi tvaṃ māṇava mettaṃ bhāvehi karuṇaṃ muditaṃ upekkhanti brahmavihārabhāvanaṃ ācikkhi. So tathā paṭipajjitvā puna jhānābhiññā nibbattesi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. Saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikakhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā naḷinikā porāṇadutiyikā ahosi. Isisiṅgo ukkaṇṭhitabhikkhu. Pitā pana ahamevāti.
Naḷinikājātakaṃ niṭṭhitaṃ .
Paṭhamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๒
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘