มหาโพธิชาดก
ว่าด้วยปฏิปทาของผู้นำ
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๕๒ · บรรทัด ๓๒๑ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๔
เรื่องเล่า
ข้าแต่ท่านพราหมณ์ โทษที่ข้าพเจ้าทำแล้วนั้น จริงตามที่ท่านกล่าว ข้าพเจ้านี้ ย่อมเลื่อมใสยิ่งนัก ขอท่านจงอยู่เถิด อย่าเพิงไปเสียเลย ท่านพราหมณ์.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ภิยฺโย ความว่า ข้าพเจ้าได้สั่งบังคับไว้อย่างนี้เป็นความจริง นี้เป็นความผิดของข้าพเจ้า ก็ข้าพเจ้านี้ เลื่อมใสท่านเป็นอย่างยิ่งในบัดนี้ ขอท่านจงอยู่ในที่นี้เหมือนเดิมเถิด อย่าไปในที่อื่นเลยนะพราหมณ์.
พระมหาสัตว์ ได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงทูลว่า ขอถวายพระพร ธรรมดาว่าบัณฑิตทั้งหลาย ย่อมไม่อยู่ร่วมกับข้าศึกผู้ทำการงานโดยไม่พิจารณาให้รอบคอบเช่นอย่างพระองค์ ดังนี้ เมื่อจะประกาศอนาจารแด่พระราชานั้น จึงกล่าวเป็นคาถาว่า
เมื่อก่อนข้าวสุกขาวล้วนภายหลังก็มีสิ่งอื่นเจือปน บัดนี้แดงแล้ว เวลานี้เป็นเวลาสมควรที่อาตมภาพจะ หลีกไป อนึ่ง เมื่อก่อนอาสนะมีในภายใน ต่อมามีใน ท่ามกลาง ต่อมามีข้างนอก ต่อมาก็จะถูกขับไล่ออกจาก พระราชนิเวศน์ อาตมภาพของดเสียเองละ บุคคล ไม่ควรคบหาคนที่ปราศจากศรัทธา เหมือนบ่อที่ไม่มี นำ ฉะนั้น ถ้าแม้บุคคลจะพึงขุดบ่อน้ำนั้น บ่อนั้นก็ จะมีน้ำที่มีกลิ่นโคลนตม บุคคลควรคบคนที่เลื่อมใส เท่านั้น ควรเว้นคนที่ไม่เลื่อมใส ควรเข้าไปนั่งใกล้ คนที่เลื่อมใส เหมือนคนผู้ต้องการน้ำ เข้าไปหาห้วงน้ำ ฉะนั้น ควรคบคนผู้คบด้วย ไม่ควรคบคนผู้ไม่คบด้วย ผู้ใดไม่คบคนผู้คบด้วย ผู้นั้นชื่อว่ามีธรรมของอสัตบุรุษ ผู้ใดไม่คบคนผู้คบด้วย ไม่ซ่องเสพคนผู้ซ่องเสพ ด้วย ผู้นั้นแลเป็นมนุษย์ชั่วช้าที่สุด เหมือนเนื้ออาศัย กิ่งไม้ (ลิง) ฉะนั้น มิตรทั้งหลายย่อมแหนงหน่ายกัน ด้วยเหตุ ๓ ประการนี้ คือ ด้วยการคลุกคลีกันเกินไป ด้วยการไม่ไปมาหากัน ด้วยการขอในเวลาไม่สมควร ๑ เพราะฉะนั้น บุคคลจึงไม่ควรไปมาหากันให้พร่ำเพรื่อนัก ไม่ควรเหินห่างไปให้เนิ่นนาน และควรขอ สิ่งที่ควรขอตามเหตุกาลที่สมควร ด้วยอาการอย่างนี้ มิตรทั้งหลาย จึงจะไม่แหนงหน่ายกัน คนที่รักกัน ย่อมไม่เป็นที่รักกันได้ เพราะการอยู่ร่วมกันนานเกินควร อาตมภาพนี้ได้เป็นที่รักของมหาบพิตรมาแต่ก่อน เพราะฉะนั้น อาตมภาพจึงขอลาไปก่อนละ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพเสโต ความว่า ขอถวายพระพรเฉพาะในวันก่อน ๆ ข้าวสุกของอาตมภาพในนิเวศน์ของพระองค์มีสีขาวล้วนพระองค์เสวยข้าวสุกชนิดใด ก็พระราชทานข้าวสุกชนิดนั้น (แก่อาตมภาพ). บทว่า ตโต ความว่า ภายหลังจากนั้น คือ แม้ในกาลที่พระองค์ทรงหน่ายแหนงในอาตมภาพ เพราะทรงเชื่อถ้อยคำของคนที่ยุยง ข้าวสุกจึงมีสิ่งอื่นคลุกระคนปนอยู่ด้วย. บทว่า อิทานิ คือ บัดนี้ ข้าวสุกเกิดกลายเป็นสีแดงล้วน. บทว่า กาโล ได้แก่ คราวนี้เป็นเวลาที่อาตมภาพจะต้องไปจากสำนักของพระองค์ผู้โง่เขลา. บทว่า อพฺภนฺตรํ ความว่า ในครั้งแรก อาสนะของอาตมภาพมีอยู่ในภายใน คือ พวกเจ้าหน้าที่นิมนต์ให้อาตมภาพนั่งบนพระราชบัลลังก์ ที่มีพื้นใหญ่อันประดับแล้ว มีเศวตฉัตรอันยกขึ้นแล้ว. บทว่า มชฺเฌ คือ ที่เชิงบันได. บทว่า ปุรา นิทฺธมนา โหติ ความว่า จับคอเสือกไสออกไป. บทว่า อนุขเน ความว่า ถ้าบุรุษไปถึงหนองที่ไม่มีน้ำ เมื่อไม่เห็นน้ำ จึงคุ้ยเปือกตมขุดขึ้น แม้จะทำถึงขนาดนั้น หนองนั้น ก็คงยังมีแต่กลิ่นตมของน้ำ ดื่มกินไม่ได้ เพราะไม่เป็นที่ชอบใจ ฉันใด แม้ปัจจัยที่บุคคลเข้าไปหาผู้ปราศจากศรัทธาแล้วได้มา จึงเป็นของน้อยและเศร้าหมอง ไม่เป็นที่น่าชอบใจ ไม่สมควรที่จะบริโภค. บทว่า ปสนฺนํ คือ มีศรัทธาตั้งมั่นแล้ว. บทว่า. รหทํ คือ ห้วงน้ำใหญ่ที่ลึก. บทว่า ภชนฺตํ ความว่า บุคคลควรคบผู้ที่คบตนเท่านั้น. บทว่า อภชนฺตํ คือ ผู้เป็นข้าศึก. บทว่า น ภชฺชเย แปลว่า ไม่พึงคบหา. บทว่า น ภชฺชติ ความว่า บุรุษใดไม่คบหาบุคคลผู้คบตนซึ่งมีจิตคิดหวังประโยชน์ บุรุษนั้น ชื่อว่ามีธรรมของอสัตบุรุษ. บทว่า มนุสฺสปาปิฏฺโ ได้แก่ มนุษย์ลามก มนุษย์ขี้ทูด คือ มนุษย์ชั้นต่ำ. บทว่า สาขสฺสิโต คือ ลิง. บทว่า อจฺจาภิกฺขณสํสคฺคา คือ ด้วยความคลุกคลีกันมากเกินไป. บทว่า อกาเล ความว่า มิตรทั้งหลาย ชื่อว่าย่อมหน่ายแหนงกัน ด้วยการขอของรักของคนอื่น ในกาลที่ยังไม่ถึงเวลาอันสมควรเพราะการอยู่ร่วมกันนานเกินไป ถึงพระองค์ก็ยังหมดความเมตตาในอาตมภาพ. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะมิตรทั้งหลาย ย่อมแตกแยกกันด้วยการคลุกคลีกันเกินไป และด้วยการเหินห่างกัน ไป. คำว่า จิราจรํ ความว่า ไม่ปล่อยเวลาให้ล่วงเลยไปเสียจนนานแล้ว จึงไปหากัน. บทว่า ยาจํ ความว่า ไม่ควรขอสิ่งที่สมควรขอ ในเวลาอันไม่สมควร. บทว่า น ชีรเร ความว่า มิตรทั้งหลายย่อมไม่แตกแยกกัน ด้วยอาการอย่างนี้. บทว่า ปุรา เต โหม ความว่าตลอดเวลาที่เรามาแล้ว ยังไม่เป็นที่รักของท่าน เราก็จะขอไปอย่างนี้.
พระราชา ตรัสว่า
ถ้าพระคุณเจ้าได้รับทราบอัญชลี ของสัตว์ผู้เป็น บริวารมานวอนอยู่อย่างนี้ ไม่กระทำตามคำขอร้อง ของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าวิงวอนพระคุณเจ้าถึงเพียงนี้ ขอ พระคุณเจ้า โปรดกลับมาเยี่ยมอีก.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นาวพุาชฺฌสิ ความว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญถ้าท่านไม่ยอมรับรู้ คือ ไม่ยอมรับอัญชลีที่ข้าพเจ้าวิงวอนกระทำอยู่แล้วอย่างนี้. บทว่า ปริยายํ ความว่า พระราชา ตรัสวิงวอนว่า ขอท่านพึงหาโอกาสว่างสักครั้งหนึ่ง เพื่อมาเยี่ยมในที่นี้อีก.
พระโพธิสัตว์ ทูลว่า
ดูก่อนมหาบพิตรผู้ผดุงรัฐ ถ้าเมื่อเราทั้งหลายอยู่ อย่างนี้ อันตรายจักไม่มี แม้ไฉนเราทั้งหลาย พึงเห็น การล่วงไปแห่งวันและคืนของมหาบพิตร และของ อาตมภาพ.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เอวญฺเจ โน ความว่า พระโพธิสัตว์แสดงว่า ดูก่อนมหาบพิตร ถ้าว่าอันตรายจักไม่มีแก่เราทั้งสองผู้แยกกันอยู่อย่างนี้ ชีวิตของพระองค์หรือของอาตมภาพก็จักยืนยาว. บทว่า ปสฺเสม ความว่า พวกเราพึงเห็นโดยแท้.
พระมหาสัตว์ พอกล่าวอย่างนี้เสร็จแล้ว แสดงธรรมแก่พระราชาแล้วจึงทูลว่า ดูก่อนมหาบพิตร ขอพระองค์จงอย่าทรงประมาทเลย ดังนี้แล้วออกจากอุทยานเที่ยวภิกขาจารไปในสถานที่อันมีส่วนเสมอกันแห่งหนึ่ง ออกจากเมืองพาราณสีแล้ว ถึงหิมวันตประเทศโดยลำดับ พักอยู่สิ้นกาลเล็กน้อยแล้วกลับมาอยู่ในป่าอาศัยบ้านปัจจันตคามแห่งหนึ่ง. นับแต่เวลาที่พระมหาสัตว์นั้นไปแล้ว พวกอำมาตย์เหล่านั้น ก็ได้พากันนั่ง ณ ที่โรงวินิจฉัยอีก กระทำการเบียดเบียน พากันคิดว่า ถ้ามหาโพธิปริพาชกจักกลับมาอีก ชีวิตของพวกเราคงไม่มีแน่ พวกเราควรทำเหตุที่จะให้ปริพาชกนั้นไม่กลับมาอีกอย่างไรดีหนอ. ลำดับนั้น พวกเขาจึงปรึกษากันว่า ธรรมดาสัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ ย่อมไม่สามารถจะละถิ่นฐานที่ตนติดอยู่ได้ ถิ่นฐานที่มหาโพธิปริพาชกนั้น คิดอยู่ในที่นี้คืออะไรหนอ. ต่อจากนั้น พวกอำมาตย์ก็ทราบได้ว่า คงเป็นพระอัครมเหสีของพระราชาเป็นแน่ จึงปรึกษากันว่า ข้อที่มหาโพธิปริพาชกนั้น พึงมาเพราะอาศัยพระอัครมเหสี นี้เป็นฐานะที่จะมีได้ พวกเราจักรีบฆ่าพระอัครมเหสีนั้นเสียโดยเร็ว. พวกอำมาตย์เหล่านั้น จึงพากันกราบทูลเนื้อความนี้แด่พระราชาว่า หลายวันมานี้ พวกข้าพระองค์ได้ยินเรื่องเรื่องหนึ่ง. พระราชาตรัสถามว่า เรื่องอะไรกัน ? พวกอำมาตย์ กราบทูลเท็จว่า เล่าลือกันว่า มหาโพธิปริพาชกและพระราชเทวี ส่งข่าวสาสน์โต้ตอบกันไปมาเสมอ. พระราชาตรัสถามว่า ข่าวสาสน์นั้นสั่งให้ทำอะไร ? พวกอำมาตย์ กราบทูลว่า ทราบว่ามหาโพธิปริพาชกนั้น ส่งข่าวสาสน์มาถึงพระราชเทวีว่า เธออาจที่จะปลงพระชนม์พระราชาให้ตายด้วยกำลังของตนแล้วยกเศวตฉัตรใให้แก่เราได้หรือไม่ส่วนพระเทวีนั้นเล่า ก็ส่งข่าวสาสน์ตอบไปถึงมหาโพธิปริพาชกนั้นว่า การปลงพระชนม์พระราชาเป็นภาระของฉัน ขอให้มหาโพธิปริพาชกรีบมาเร็วเถิด. เมื่อพวกอำมาตย์เหล่านั้น กราบทูลอยู่บ่อย ๆ พระราชา ก็ทรงเชื่อ จึงตรัสสั่งถามว่า บัดนี้ พวกเราจะพึงทำอย่างไรกันดี พวกอำมาตย์จึงกราบทูลว่าควรตรัสสั่งให้ปลงพระชนม์พระเทวีเสียดังนี้ ไม่ทันได้ทรงใคร่ครวญ ตรัสสั่งเวนว่า ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงฆ่าเธอเสีย แล้วสับให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย โยนมันลงไปในหลุมคูถ. พวกอำมาตย์เหล่านั้น ทำการตามรับสั่งแล้ว. ความที่พระราชเทวีถูกปลงพระชนม์ ได้ปรากฏเลื่องลือไปในพระนครทั้งสิ้น.
ครั้งนั้น พระราชโอรส ๔ พระองค์ของพระราชเทวีนั้น ทรงทราบว่าพระบิดา มีรับสั่งให้ปลงพระชนม์พระมารดาของพวกเราผู้หาความผิดมิได้เสียดังนี้ จึงได้เป็นศัตรูต่อพระราชา. พระราชาได้เป็นผู้ประสบภัยอย่างใหญ่หลวง. พระมหาสัตว์ ได้ทราบเรื่องราวนั้น โดยเล่ากัน เป็นทอด ๆ มา จึงดำริว่าเว้นจากเราเสียแล้ว คนอื่นชื่อว่าสามารถที่จะให้พระกุมารเหล่านั้นยินยอมให้พระบิดาทรงอดโทษให้ ไม่มีเลย เราจักช่วยชีวิตพระราชา และจักเปลื้องพระกุมารให้พ้นจากบาป. ในวันรุ่งขึ้น ท่านจึงเข้าไปยังปัจจันตคาม ฉันเนื้อวานรที่พวกมนุษย์นำมาถวายแล้ว ขอหนังวานรนั้น นำเอามาตากแห้งไว้ที่อาศรม ทำจนหมดกลิ่นแล้ว ใช้นุ่งบ้าง ห่มบ้าง พาดบ่าบ้าง. ถามว่าการที่พระมหาสัตว์ทำดังนั้น เพราะเหตุไร ? ตอบว่า การที่ทำดังนั้น ก็เพราะเพื่อประสงค์จะตอบผู้คนว่า วานรตัวนี้ มีอุปการะมากแก่เรา. พระมหาสัตว์ถือเอาหนังวานรนั้น ไปยังเมืองพาราณสีโดยลำดับ แล้วเข้าไปหาพระกุมารทั้งหลาย ทูลตักเตือนว่า ขึ้นชื่อว่า กรรมคือการฆ่าพระบิดา เป็นกรรมที่ร้ายแรงทารุณ พวกท่านไม่สมควรกระทำกรรมนั้นเลย ธรรมดาว่าสัตว์ที่จะไม่แก่ไม่ตายเป็นไม่มี เรามาแล้ว (ในที่นี้) ก็ด้วยความหวังว่า จักไกล่เกลี่ยให้พวกท่านมีความสามัคคีกันและกันไว้ พอเราส่งข่าวสาสน์ไป พวกท่านพึงพากันมา พอสอนพระกุมารเสร็จแล้ว จึงเข้าไปสู่พระราชอุทยาน ภายในพระนคร ลาดหนังวานรลงแล้ว นั่งบนแผ่นหิน. ในขณะนั้น คนเฝ้าสวนพอเห็นท่านก็รีบไปกราบทูลแด่พระราชา. พระราชา ทรงสดับข่าวนั้นแล้วก็ทรงบังเกิดความโสมนัส จึงพาอำมาตย์ทั้ง ๕ คนนั้นไปในที่นั้น ทรงนมัสการพระมหาสัตว์แล้วประทับนั่ง ปรารภจะทำปฏิสันถาร. ส่วนพระมหาสัตว์ มิได้รื่นเริงกับพระราชานั้น ลูบคลำหนังวานรเฉยเสีย. ลำดับนั้น พระราชาจึงตรัสกะพระมหาสัตว์นั้นอย่างนี้ว่า ท่านผู้เจริญ ท่านไม่ยอมพูดจากับข้าพเจ้า มัวลูบคลำหนังวานรอยู่ได้ หนังวานรของท่านมีอุปการะมากกว่าข้าพเจ้าหรือ. พระมหาสัตว์ ทูลว่า เป็นเช่นนั้น มหาบพิตร วานรนี้มีอุปการะมากแก่เราเรานั่งบนหลังของมันเที่ยวไป วานรนี้นำหม้อน้ำมาให้แก่เรา กวาดที่อยู่ให้เราได้ทำอภิสมาจาริกวัตรปฏิบัติแก่เรา แต่เรากลับกินเนื้อของมันเสียแล้ว เอาหนังตากให้แห้งไว้ปูนั่งบ้าง ปูนอนบ้าง เพราะว่าตนมีใจทุรพล วานรนี้มีอุปการะมากแก่เราอย่างนี้. พระมหาสัตว์ ยกหนังวานรและวานรขึ้นกล่าวเป็นโวหาร เพื่อต้องการจะทำลายวาทะของอำมาตย์เหล่านั้น อาศัยปริยายนั้น ๆจึงกล่าวถ้อยคำนี้ ด้วยประการฉะนี้. จริงอยู่ พระมหาสัตว์นั้นกล่าวว่า เรานั่งบนหลังมันเที่ยวไป เพราะท่านเคยนุ่งห่มหนังของมัน . ท่านกล่าวว่า มันนำหม้อน้ำมาให้ เพราะท่านเอาหนังของมันพาดบนบ่าแล้วแบกหม้อน้ำมา. ท่านกล่าวว่า มันกวาดที่อยู่ให้ เพราะท่านเคยเอาหนังนั้นปัดพื้น. ท่านกล่าวว่ามันทำวัตรปฏิบัติแก่เรา เพราะหลังถูกหนังนั้นในเวลานอน และถูกเท้าในเวลาเหยียบ. ท่านกล่าวว่า แต่เรากลับกินเนื้อของมันเสีย เพราะตนมีใจทุรพลเพราะท่านได้เนื้อของมันมาแล้วบริโภคในเวลาหิว.
พวกอำมาตย์เหล่านั้น ได้ฟังคำนั้นแล้ว มีความสำคัญว่าท่านกระทำปาณาติบาตแล้ว จึงพากันปรบมือทำการหัวเราะเยาะว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญพวกท่านจงดูกรรมของบรรพชิตเถิด ได้ยินแล้วใช่ไหมว่า บรรพชิตนี้ ฆ่าลิงกินแล้ว ยังถือเอาหนังเที่ยวไป (อีก). พระมหาสัตว์ เห็นพวกอำมาตย์เหล่านั้นกระทำการเช่นนั้น จึงคิดว่า พวกอำมาตย์เหล่านั้นยังไม่รู้ว่า เราเอาหนังวานรมาเพื่อต้องการจะทำลายวาทะของตน เราจักให้พวกเขารู้เสียบ้าง ขั้นแรกจึงเรียกอำมาตย์อเหตุกวาทีมาแล้ว ถามว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ท่านหัวเราะเยาะเราเพราะเหตุไร. เขาตอบว่า เพราะท่านการทำกรรมคือการประทุษร้ายต่อมิตรและยังกระทำปาณาติบาตด้วย.
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์คิดว่า บุคคลใดเชื่อถืออำมาตย์เหล่านั้นด้วยคติและด้วยทิฏฐิแล้วทำตามอย่างนั้น จะมีอะไรที่จะพึงกล่าวว่า บุคคลนั้นการทำความชั่ว ดังนี้ เมื่อจะทำลายวาทะของอเหตุกวาทีของอำมาตย์นั้น จึงกล่าวเป็นคาถาว่า
ถ้าถ้อยคำของท่านเป็นไปตามคติที่ดี และตาม สภาพ สัตว์กระทำกรรม ที่ไม่ควรทำบ้าง ที่ควรทำบ้าง เพราะความไม่ได้ใคร่ในกรรมที่สัตว์กระทำ สัตว์อะไร ในโลกนี้ จะเปื้อนด้วยบาปเล่า ถ้าเนื้อความแห่งภาษิต ของท่านนั้นเป็นอรรถเป็นธรรม และเป็นถ้อยคำงาม ไม่ชั่วช้า ถ้าถ้อยคำของท่านเป็นความจริง ลิงก็เป็น อันเราฆ่าดีแล้ว ถ้าท่านรู้ความผิดแห่งวาทะของตน
ก็จะไม่พึงติเตียนเราเลย เพราะว่าวาทะของท่านเป็นเช่นนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุทีรณา แปลว่า ถ้อยคำ. บทว่า สงฺคตฺยา ได้แก่ ทางไปที่ดี คือด้วยการเข้าถึงอภิชาตินั้น ๆ ในบรรดาอภิชาติทั้ง ๖ อย่าง. บทว่า ภาวายมนุวตฺตติ ความว่า ย่อมเป็นไปตามภาวะเป็นสัมปทานะ ใช้ในอรรถแห่งกรณะ. บทว่า อกามา คือ ไม่มีความปรารถนาไม่มีความอยากได้. บทว่า อกรณียํ วา ได้แก่ ความชั่วเป็นสิ่งที่ไม่ควรทำ. บทว่า กรณียํ วา ได้แก่ กุศลเป็นสิ่งที่ควรทำ. บทว่า กุพฺพติ แปลว่าย่อมกระทำ. คำว่า กฺวิธ ตัดบทเป็น โก อิธ แปลว่า ใครในโลกนี้. มีคำที่ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า ท่านเป็นอเหตุวาที เป็นผู้มีความเห็นเป็นต้นว่าไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เพื่อความเศร้าหมองแห่งสัตว์ทั้งหลาย ดังนี้ จึงกล่าวว่าโลกนี้ ย่อมเปลี่ยนไป คือ ย่อมแปรไปตามคติที่ดี และตามสภาพ เสวยสุขและทุกข์ในที่นั้น ๆ และสัตว์ผู้ไม่มีความใคร่ ย่อมทำบาปบ้าง บุญบ้าง ด้วยว่าคำของท่านนี้ ถ้าเป็นเช่นนั้น เมื่อบาปที่สัตว์ทำด้วยไม่มีความใคร่ (ในบาป) มีอยู่ หากเป็นไปอยู่ตามธรรมดาของตน สัตว์อะไร ในโลกนี้ ย่อมเปื้อนด้วยบาป. ก็ถ้าสัตว์ ย่อมเปื้อนด้วยบาปที่ตนมิได้กระทำแล้ว ใคร ๆ ไม่พึงเปื้อนด้วยบาปไม่มีเลย. บทว่า โส เจ อธิบายว่า เนื้อความแห่งภาษิตของท่าน คือวาทะที่ว่าไม่มีเหตุนั้น ถ้าเป็นเนื้อความที่มีประโยชน์ ส่องถึงประโยชน์ เป็นธรรมเป็นเนื้อความที่ดีไม่ชั่วช้า ถ้าถ้อยคำของท่านผู้เจริญที่ว่าสัตว์ทั้งหลายไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย ย่อมเศร้าหมองเอง ย่อมเสวยสุขและทุกข์เองนี้เป็นความจริง วานรก็เป็นอันเราฆ่าดีแล้ว โทษอะไรในข้อนี้จะพึงมีแก่เรา. บทว่า วิชานิย ความว่า ดูก่อนสหาย ก็ถ้าท่านพึงรู้ถึงความผิดแห่งวาทะของตนไซร้ ท่านก็ไม่พึงติเตียนเรา. ถามว่า เพราะเหตุไร ? ตอบว่า เพราะว่าวาทะของท่านผู้เจริญเป็นเช่นนั้น เพราะฉะนั้น ท่านพึงสรรเสริญเราว่า ผู้นี้ทำคามวาทะของเรา แต่เมื่อไม่รู้วาทะของตน ก็ย่อมติเตียนเรา.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๒ หน้า ๘๔–๑๑๙ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
ปัญญาสนิบาตชาดก ๑๘๓ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๘๓ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Mahābodhijātakaṃ
kinnu daṇḍaṃ kimājinanti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṃ ārabbha kathesi.
Vatthu mahāummaṅgajātake āvibhavissati.
Tadā pana satthā na bhikkhave idāneva pubbepi tathāgato paññavā parassa vādamaddanoyevāti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsikaraṭṭhe asītikoṭivibhavassa udiccabrāhmaṇamahāsālassa kule nibbatti. Bodhikumārotissa nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ uggahitasippo paccāgantvā agāramajjhe vasanto aparabhāge kāme pahāya himavantappadesaṃ pavisitvā paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā tattheva vanamūlaphalāhāro ciraṃ vasitvā vassārattasamaye himavantā oruyha cārikaṃ caramāno anupubbena bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase paribbājakasāruppena nagare bhikkhāya caranto rājadvāraṃ pāpuṇi. Tamenaṃ sīhapañjare ṭhito rājā disvā tassa upasame pasīditvā taṃ attano bhavanaṃ pavesetvā katapaṭisanthāro thokaṃ dhammakathaṃ sutvā nānaggarasabhojanaṃ dāpesi. Mahāsatto bhattaṃ gahetvā cintesi idaṃ rājakulaṃ nāma bahudosaṃ bahū paccāmittā honti ko nukho mama uppannaṃ bhayaṃ nittharissatīti . So avidūre ṭhitaṃ rājavallabhaṃ ekaṃ piṅgalasunakhaṃ disvā mahantaṃ bhattapiṇḍaṃ gahetvā tassa dātukāmatākāraṃ dassesi. Rājā ñatvā sunakhassa bhājanaṃ āharāpetvā bhattaṃ gāhāpetvā dāpesi. Mahāsattopi tassa bhattakiccaṃ niṭṭhapesi. Rājāpi tassa paṭiññaṃ gahetvā antonagare rājuyyāne paṇṇasālaṃ kāretvā pabbajitaparikkhāre datvā taṃ tattha vasāpesi. Devasikaṃ cassa dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ agamāsi. Bhojanakāle pana mahāsatto niccaṃ rājapallaṅkeyeva nisīditvā rājabhojanameva bhuñjati. Evaṃ dvādasa saṃvaccharāni atītāni . Tassa pana rañño pañca amaccā atthañca dhammañca anusāsanti. Tesu eko ahetukavādī eko issarakaraṇavādī eko pubbekatavādī eko ucchedavādī eko khattavijjavādī. Tesu ahetukavādī ime sattā saṃsārasuddhikāti mahājanaṃ uggaṇhāpesi. Issarakaraṇavādī ayaṃ loko issaranimmitoti mahājanaṃ uggaṇhāpesi. Pubbekatavādī imesaṃ sattānaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā uppajjamānaṃ pubbe kateneva uppajjatīti mahājanaṃ uggaṇhāpesi. Ucchedavādī ito paralokaṃ gato nāma natthi ayaṃ loko ucchijjatīti mahājanaṃ uggaṇhāpesi. Khattavijjavādī mātāpitaropi māretvā attanova attho kātabboti mahājanaṃ uggaṇhāpesi. Te rañño vinicchaye niyuttā lañcakhādakā hutvā assāmikaṃ sāmikaṃ sāmikaṃ assāmikaṃ karonti .
Athekadivasaṃ eko puriso kūṭaṭṭaparājito mahāsattaṃ bhikkhāya Carantaṃ rājagehaṃ pavisantaṃ disvā vanditvā bhante tumhe rājagehe bhuñjamānā vinicchayāmacce lañcaṃ gahetvā lokaṃ vināsente kasmā ajjhupekkhatha idānimhi pañcahi amaccehi kūṭaṭṭakārakassa hatthato lañcaṃ gahetvā sāmikova samāno assāmiko katoti paridevi. So tasmiṃ kāruññavasena vinicchayaṃ gantvā dhammena vinicchinitvā sāmikaṃyeva sāmikaṃ akāsi. Mahājano ekappahāreneva mahāsaddena sādhukāraṃ adāsi. Rājā taṃ saddaṃ sutvā kiṃsaddo nāmāyanti pucchitvā tamatthaṃ sutvā katabhattakiccaṃ mahāsattaṃ upanisīditvā pucchi bhante ajja kira vo aṭṭo vinicchitoti. Āma mahārājāti. Bhante tumhesu vinicchinantesu mahājanassa vuḍḍhi bhavissati ito paṭṭhāya tumhe vinicchinathāti. Mahārāja mayaṃ pabbajitā nāma netaṃ amhākaṃ kammanti. Bhante mahājane kāruññena kātuṃ vaṭṭati tumhe sakaladivasaṃ mā vinicchinatha uyyānato pana idhāgacchantā vinicchayaṭṭhānaṃ gantvā pātova cattāro aṭṭe vinicchinatha bhutvā uyyānaṃ gacchantā cattāro evaṃ mahājanassa vuḍḍhi bhavissatīti. So tena punappunaṃ yāciyamāno sādhūti sampaṭicchi. Tato paṭṭhāya tathā akāsi. Kūṭaṭṭakārakā okāsaṃ na labhiṃsu. Tepi amaccā lañcaṃ alabhantā duggatā hutvā cintayiṃsu bodhiparibbājakassa vinicchayakālato paṭṭhāya mayaṃ kiñci na labhāma handa naṃ rājaverikoti rañño antare paribhinditvā mārāpessāmāti. Te rājānaṃ upasaṅkamitvā mahārāja bodhiparibbājako tumhākaṃ anatthakāmoti vatvā Asaddahantena raññā sīlavā eso ñāṇasampanno na evarūpaṃ karissatīti vutte mahārāja tena sakalanagaravāsino attano hatthe katā kevalaṃ amheyeva pañca jane kātuṃ na sakkoti sace amhākaṃ vacanaṃ na saddahatha tassa idhāgamanakāle parisaṃ olokeyyāthāti āhaṃsu. Rājā sādhūti sīhapañjare ṭhito taṃ āgacchantaṃ olokento parivāraṃ passitvā attano añāṇena aṭṭakārakamanusse tassa parivārāti maññamāno bhijjitvā te amacce pakkosāpetvā kinti karomāti pucchi. Gaṇhāpetha naṃ devāti. Oḷārikaṃ aparādhaṃ apassantā kathaṃ gaṇhāpessāmāti. Tenahi mahārāja pakatiparihāramassa hāpetha taṃ parihāyantaṃ disvā paṇḍito paribbājako kassaci anārocetvā sayameva palāyissatīti.
Rājā sādhūti vatvā anupubbena tassa parihāraṃ parihāpesi. Paṭhamadivasaṃ tāva naṃ tucchapallaṅkeyeva nisīdāpesuṃ. So tucchapallaṅkaṃ dasvāva rañño paribhinnabhāvaṃ ñatvā sayameva uyyānaṃ gantvā taṃ divasameva pakkamitukāmo hutvāpi ekantena ñatvā pakkamissāmīti na pakkāmi. Athassa punadivase tucchapallaṅke nisinnassa rañño pakatibhattañca aññañca gahetvā missakabhattaṃ adaṃsu. Tatiyadivase mahātalaṃ pavisituṃ adatvā sopānasīseyeva ṭhapetvā missakabhattaṃ adaṃsu. So taṃpi gahetvā uyyānaṃ gantvā bhattakiccaṃ akāsi. Catutthadivase heṭṭhā pāsādeva ṭhapetvā kāṇājakabhattaṃ adaṃsu. So taṃpi gahetvā uyyānaṃ gantvā bhattakiccaṃ akāsi. Rājā Amacce pucchi mahābodhiparibbājako sakkāre parihāpitepi na pakkamati kinti karomāti. Deva na so bhattatthāya carati chattatthāya pana carati sace bhattatthāya careyya paṭhamadivaseyeva palāyeyyāti. Idāni kiṃ karomāti. Sve ghāṭāpetha naṃ mahārājāti. So sādhūti tesaññeva hatthe khagge ṭhapetvā sve antaradvāre ṭhatvā pavisantassevassa sīsaṃ chinditvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ katvā kiñci ajānāpetvā vaccakuṭiyaṃ pakkhipitvā nahātvā āgaccheyyāthāti āha. Te sādhūti sampaṭicchitvā sve āgantvā evaṃ karissāmāti aññamaññaṃ vicāretvā attano nivesanāni agamaṃsu. Rājāpi sāyaṃ bhuttabhojano sirisayane nipajjitvā mahāsattassa guṇe anussari. Athassa tāvadeva soko uppajji. Sarīrato sedā muñcanti sayane assādaṃ alabhanto aparāparaṃ parivatti. Athassa aggamahesī upanipajji. So tāya saddhiṃ sallāpamattaṃpi na kari. Atha naṃ sā kiṃ nukho mahārāja sallāpamattaṃpi na karotha api nukho me koci aparādho atthīti pucchi. Natthi devi api ca kho bodhiparibbājako kira amhākaṃ paccatthiko jātoti tassa sve ghāṭanatthāya pañca amacce āṇāpesiṃ te naṃ hanitvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ katvā vaccakūpe khipissanti so pana amhākaṃ dvādasa saṃvaccharāni bahudhammaṃ desesi ekāparādhopissa mayā paccakkhato na diṭṭhapubbo parapattiyena pana hutvā tassa mayā vadho āṇatto tena kāraṇena socāmīti.
Atha naṃ sā sace deva so paccatthiko jāto taṃ ghāṭento kiṃ socasi paccatthikaṃ nāma puttaṃpi ghāṭetvā attano sotthibhāvo kātabbova mā socitthāti assāsesi. So tassā vacanena paṭiladdhassāso niddaṃ okkami. Tasmiṃ khaṇe koleyyako piṅgalasunakho taṃ kathaṃ sutvā sve mayā attano balena tassa jīvitaṃ dātuṃ vaṭṭatīti cintetvā punadivase pātova pāsādā oruyha mahādvāraṃ āgantvā ummāre sīsaṃ katvā mahāsattassa āgamanamaggaṃ olokento nipajji. Tepi kho amaccā pātova khaggahatthā āgantvā dvārantare aṭṭhaṃsu. Bodhisattopi velaṃ sallakkhetvā uyyānā nikkhamma rājadvāraṃ āgañchi. Atha naṃ sunakho disvā mukhaṃ vivaritvā catasso dāṭhā dassetvā kiṃ tvaṃ bhante jambūdīpatale aññattha bhikkhaṃ na labhasi amhākaṃ rājā taṃ māraṇatthāya pañca amacce khaggahatthe dvārantare ṭhapesi mā tvaṃ nalāṭe maccuṃ gahetvā āgamissasi sīghaṃ pakkamāti mahāsaddena viravi. So sabbarudaññutāya tamatthaṃ ñatvā tatova nivattitvā uyyānaṃ gantvā pakkamanatthāya parikkhāre ādiyi. Rājāpi sīhapañjare ṭhito taṃ āgacchantañca gacchantañca disvā sace ayaṃ mama paccatthiko bhaveyya uyyānaṃ gantvā balaṃ sannipātāpetvā kammasajjo bhavissati no ce attano parikkhāre gahetvā gamanasajjo bhavissati jānissāmi tāvassa kiriyanti uyyānaṃ gantvā mahāsattaṃ attano parikkhāre ādāya Gamissāmīti paṇṇasālato nikkhantaṃ caṅkamakoṭiyaṃ disvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito gāthamāha
kinnu daṇḍaṃ kimājinaṃ kiṃ chattaṃ kiṃ upāhanaṃ
kiṃ aṅkusañca pattañca saṅghāṭiñcāpi brāhmaṇa
taramānarūpo gaṇhāsi kinnu patthayase disanti.
Tassattho bhante pubbe tvaṃ amhākaṃ gharaṃ āgacchanto daṇḍādīni na gaṇhasi ajja pana kena kāraṇena daṇḍañca ajinañca chattañca upāhanañca mattikapasibbakolambanaaṅkusañca mattikapattañca saṅghāṭiñcāti sabbepime parikkhāre taramāno gaṇhāsi kataraṃ nu disaṃ patthesi kattha gantukāmosīti pucchi.
Taṃ sutvā mahāsatto ayaṃ attanā katakammaṃ na jānātīti maññati jānāpessāmi nanti cintetvā dve gāthā abhāsi
dvādasetāni vassāni vasitāni tvantike
nābhijānāmi sotena piṅgalenābhikujjitaṃ.
Svāyaṃ dattova nadati sukkadāṭhaṃ vidaṃsayi
tava sutvā sabhariyassa vītasaddhassa maṃ patīti.
Tattha abhikujjitanti etena tava sunakhena evaṃ mahāviravena viravitaṃ na jānāmi. Dattovāti dappito viya. Sabhariyassāti tava sabhariyassa mama māraṇatthāya pañcannaṃ amaccānaṃ āṇattabhāvaṃ kathentassa sutvā kiṃ tvaṃ aññattha bhikkhaṃ na labhasi raññā te vadho āṇatto idha mā gacchāti dattova nadati. Vītasaddhassa maṃ patīti mamantare vītasaddhassa tava vacanaṃ sutvā evaṃ vadatīti āha.
Tato rājā attano dosaṃ sampaṭicchitvā taṃ khamāpento
catutthaṃ gāthamāha
ahu esa kato doso yathā bhāsasi brāhmaṇa
esa bhiyyo pasīdāmi vasa brāhmaṇa mā gamāti.
Tattha bhiyyoti saccaṃ mayā evaṃ āṇattaṃ ayaṃ me doso esa panāhaṃ idāni adhikataraṃ tava pasīdāmi idheva vasa mā brāhmaṇa aññattha gamāti.
Taṃ sutvā mahāsatto mahārāja paṇḍitā nāma tādisena parapattiyena apaccakkhakārinā saddhiṃ na saṃvasantīti vatvā tassa anācāraṃ pakāsento āha
sabbaseto pure āsi tatopi sabalo ahu
sabbalohitako dāni kālo pakkamituṃ mama.
Abbhantaraṃ pure āsi tato majjhe tato bahi
purā niddhamanā hoti sayameva vajāmihaṃ.
Vītasaddhaṃ na seveyya udapānaṃvanodakaṃ
sacepi naṃ anukhane vārikaddamagandhikaṃ.
Pasannameva seveyya appasannaṃ vivajjaye
pasannaṃ payirupāseyya rahadaṃvodakatthiko.
Bhaje bhajantaṃ purisaṃ abhajantaṃ na bhajjaye
asappurisadhammo so yo bhajantaṃ na bhajjati .
Yo bhajantaṃ na bhajati sevamānaṃ na sevati
save manussapāpiṭṭho migo sākhassito yathā.
Accābhikkhaṇasaṃsaggā asamo saraṇena ca
etena mittā jīranti akāle yācanāya ca.
Tasmā nābhikkhaṇaṃ gacche na ca gacche cirāciraṃ
kālena yācaṃ yāceyya evaṃ mittā na jīrare.
Aticiraṃ nivāsena piyo bhavati appiyo
āmanta kho taṃ gacchāma purā te homa appiyāti.
Tattha sabbasetoti mahārāja paṭhamameva tāva tava nivesane mama odano sabbaseto ahosi yaṃ tvaṃ bhuñjasi tameva dāpesīti attho. Tatoti tato pacchā paribhedakānaṃ vacanaṃ gahetvā tava mayi virattakālepi sabalo missakodano jāto. Idānīti idāni sabbalohitako jāto. Kāloti aññāṇassa tava santikā idāni mama pakkamituṃ kālo. Abbhantaranti paṭhamaṃ mama abbhantaraṃ āsanaṃ alaṅkatamahātalamhi assitasetacchatte rājapallaṅkeyeva maṃ nisīdāpesuṃ. Majjheti sopānamatthake. Purā niddhamanā hotīti yāva gīvāyaṃ gahetvā nikkaḍḍhanā hoti. Anukhaneti sace anudakaṃ udapānaṃ patto puriso udakaṃ appassanto kalalaṃ viyūhitvā anukhaneyya tathāpi taṃ vārikaddamagandhikaṃ bhaveyya amanuññatāya na piveyya Tatheva vītasaddhaṃ payirupāsantena laddhapaccayāpi parittā ceva lūkhā ca amanuññā aparibhogārahāti attho. Pasannanti patiṭṭhitasaddhaṃ. Rahadanti gambhīraṃ mahārahadaṃ. Bhajantanti attānaṃ bhajantameva bhajeyya. Abhajantanti paccatthikaṃ. Na bhajjayeti na bhajeyya. Na bhajjatīti yo puriso attānaṃ bhajantaṃ hitacittaṃ puggalaṃ na bhajati so asappurisadhammo nāmāti. Manussapāpiṭṭhoti manussalāmako paṭikuṭṭho pacchimako. Sākhassitoti makkaṭo. Accābhikkhaṇasaṃsaggāti ativiya abhiṇhasaṃsaggena. Akāleti ayuttappattakāle parassa piyabhaṇḍaṃ yācanāya mittā jīranti nāma tvaṃpi aticiraṃ nivāsena mayi mettaṃ bhindi. Tasmāti yasmā accābhikkhaṇasaṃsaggena asamosaraṇena ca mittā jīranti tasmā. Cirāciranti cirakālaṃ vītināmetvā ciraṃ na gacche na upasaṅkame. Yācanti yācitabbaṃ bhaṇḍakaṃ yuttakāle na yāceyya. Na jīrareti evaṃ mittā na jīranti. Purā te homāti yāva tava appiyā na homa tāva āmantetvāva evaṃ gacchāmāti.
Rājā āha
evaṃ ce yācamānānaṃ añjaliṃ nāvabujjhasi
parivārakānaṃ sattānaṃ vacanaṃ na karosi no
evantaṃ abhiyācāma puna kayirāsi pariyāyanti.
Tattha nāvabujjhasīti sace bhante evaṃ yācantena mayā kataṃ añjaliṃ na jānāsi na paṭigaṇhasīti attho. Pariyāyanti puna Idhāgamanāya ekavāraṃ kareyyāsīti yācati.
Bodhisatto āha
evañce no viharataṃ antarāyo na hessati
tumhañcāpi mahārāja amhaṃ vā raṭṭhavaḍḍhana
appeva nāma passema ahorattānamaccayeti.
Tattha evañce noti sace mahārāja evaṃ nānā hutvā viharantānaṃ amhākaṃ antarāyo na hessati tuyhaṃ vā mayhaṃ vā jīvitaṃ pavattissatīti dīpeti. Passemāti api nāma passeyyāma.
Evaṃ vatvā mahāsatto rañño dhammaṃ desetvā appamatto hohi mahārājāti vatvā uyyānā nikkhamitvā ekasmiṃ sabhāgaṭṭhāne bhikkhāya caritvā bārāṇasito nikkhamma anupubbena himavantokāsameva gantvā kiñci kālaṃ vasitvā puna otaritvā ekaṃ paccantagāmaṃ nissāya araññe vihāsi. Tassa pana gatakālato paṭṭhāya te amaccā puna vinicchaye nisīditvā vilopaṃ karontā cintayiṃsu sace mahābodhiparibbājako puna āgamissati jīvitaṃ no natthi kiṃ nu khvassa anāgamanakāraṇaṃ kareyyāmāti. Atha nesaṃ etadahosi ime sattā paṭibaddhaṭṭhānaṃ nāma pajahituṃ na sakkonti kiṃ nu khvassa idha paṭibaddhaṭṭhānanti. Tato rañño aggamahesīti ñatvā ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ so imaṃ nissāya āgaccheyya paṭikacceva naṃ mārāpessāmāti. Te rājānaṃ etadavocuṃ ime divase ekā kathā suyyatīti. Kiṃkathā nāmāti. Mahābodhiparibbājako Ca kira devī ca aññamaññaṃ sāsanapaṭisāsanaṃ pesentīti. Kinti katvāti . tena kira deviyā pesitaṃ sakkā nu kho attano balena rājānaṃ mārāpetvā mama setacchattaṃ dātunti tāyapissa pesitaṃ rañño maraṇannāma mama bhāro mahābodhiparibbājako khippaṃ āgacchatūti. Rājā tesaṃ punappunaṃ kathentānaṃ saddahitvā idāni kiṃ kātabbanti pucchitvā deviṃ māretuṃ vaṭṭatīti vutte anupaparikkhitvāva tenahi naṃ tumheva māretvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā vaccakūpe khipathāti āha. Te tathā kariṃsu. Tassā māritabhāvo sakalanagare pākaṭo ahosi.
Athassā cattāro puttā iminā no niraparādhā mātā māritāti rañño paccatthikā ahesuṃ. Rājā mahābhayappatto ahosi. Mahāsatto paramparāya taṃ pavuttiṃ sutvā cintesi ṭhapetvā maṃ añño te kumāre saññāpetvā pitaraṃ khamāpetuṃ samattho nāma natthi rañño ca jīvitaṃ dassāmi kumāre pāpato mocessāmīti. So punadivase paccantagāmaṃ pavisitvā manussehi dinnaṃ makkaṭamaṃsaṃ khāditvā tassa cammaṃ yācitvā assamapade sukkhāpetvā niggandhaṃ katvā nivāsesipi pārupesipi aṃsepi ṭhapesi. Kiṃkāraṇā. Bahūpakāro meti vacanatthāya. So taṃ cammaṃ ādāya anupubbena bārāṇasiṃ gantvā kumāre upasaṅkamitvā pitughāṭakammaṃ nāma dāruṇaṃ taṃ vo na kātabbaṃ ajarāmaro satto nāma natthi ahaṃ tumhe aññamaññaṃ samagge karissāmīti āgato Tumhe mayā pahite sāsane āgaccheyyāthāti kumāre ovaditvā antonagare uyyānaṃ pavisitvā makkaṭacammaṃ attharitvā silāpaṭṭe nisīdi. Atha naṃ uyyānapālo disvā vegena gantvā rañño ārocesi. Rājā sutvāva sañjātasomanasso te amacce ādāya tattha gantvā mahāsattaṃ vanditvā nisīditvā paṭisanthāraṃ kātuṃ ārabhi. Mahāsatto tena saddhiṃ asammoditvā makkaṭacammaṃyeva parimajji. Atha naṃ evamāha bhante tumhe maṃ akathetvā makkaṭacammameva parimajjatha kiṃ vo idaṃ mayā bahūpakārataranti. Āma mahārāja bahūpakāro me esa bānaro ahamassa piṭṭhe nisīditvā vicari ayaṃ me pānīyaghaṭaṃ āhari vasanaṭṭhānaṃ sammajji abhisamācārikavattapaṭivattaṃ me akāsi ahaṃ pana attano dubbalacittatāyassa maṃsaṃ khāditvā cammaṃ sukkhāpetvā attharitvā nisīdāmi ceva nipajjāmi ca evaṃ bahūpakāro esa mayhanti. Iti so tesaṃ vāde bhindanatthāya vānaracamme ca vānare ca vānaravohāraṃ āropetvā taṃ taṃ pariyāyaṃ sandhāya imaṃ kathaṃ kathesi. So hi tassa nivatthapubbattā piṭṭhe nisīditvā vicarinti āha. Taṃ aṃse katvā pānīyaghaṭassa āhaṭattā pānīyaghaṭaṃ āharatīti āha. Tena cammena bhūmiyaṃ sammajjapubbattā vasanaṭṭhānaṃ sammajjīti āha. Nipannakāle tena cammena piṭṭhiyā akkantakāle pādānaṃ phuṭṭhapubbattā vattapaṭivattaṃ me akāsīti āha. Chātakāle pana tassa maṃsaṃ labhitvā khāditattā ahaṃ pana attano dubbalacittatāyassa maṃsaṃ khādinti āha.
Taṃ sutvā te amaccā pāṇātipāto tena katoti saññāya passatha bho pabbajitassa kammaṃ makkaṭaṃ kira māretvā maṃsaṃ khāditvā cammaṃ gahetvā vicaratīti pāṇiṃ paharitvā parihāsamakaṃsu. Mahāsatto te tathā karonte disvā ime attano vādabhedanatthāya mama cammaṃ ādāya āgatabhāvaṃ na jānanti jānāpessāmi neti ahetukavādiṃ tāva āmantetvā pucchi āvuso tvaṃ kasmā maṃ paribhāsasīti. Mittadubbhikammassa ceva pāṇātipātassa ca katattāti.
Tato mahāsatto yo pana gatiyā ceva diṭṭhiyā ca te saddahitvā evaṃ kareyya tena kiṃ dukkaṭanti tassa vādaṃ bhindanto āha
udīraṇā ce saṅgahatyā bhāvāyamanuvattati
akāmā akaraṇīyaṃ vā karaṇīyaṃ vāpi kubbati
akāmakaraṇīyasmiṃ kvidha pāpena limpati.
So ce attho ca dhammo ca kalyāṇo na ca pāpako
bhoto ce vacanaṃ saccaṃ suhayo bānaro mayā .
Attano ce hi vādassa aparādhaṃ vijāniya
na maṃ tvaṃ garaheyyāsi bhoto vādo hi tādisoti.
Tattha udīraṇāti kathā. Saṅgatyāti saṃgatiyā channaṃ abhijātīnaṃ taṃ taṃ abhijātiṃ upagamanena. Bhāvāyamanuvattatīti bhāvena anuvattati . Karaṇatthe sampadānaṃ . Akāmāti akāmena anicchāya . Akaraṇīyaṃ vāti akattabbaṃ pāpakaṃ vā. Karaṇīyaṃ vāti kattabbakusalaṃ vā. Kubbatīti karoti. Kvidhāti ko idha. Idaṃ vuttaṃ hoti tvaṃ ahetuvādī natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyāti ādidiṭṭhiko ayaṃ loko saṃgatiyā ceva sabhāvena ca anuvattati pariṇamati tattha tattha sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedeti akāmako ca pāpaṃ vā puññaṃ vā karotīti vadasi ayaṃ tava udīraṇā sace tathā evaṃ sante akāmakaraṇīyasmiṃ attano dhammatāya pavattamāne pāpe ko idha satto pāpena limpati. Sace hi attanā akatena pāpena limpati na koci na limpeyyāti. So ceti so ahetukavādasaṅkhāto tava bhāsitattho atthattho ca atthajotako ca dhammo kalyāṇo ce na pāpako ahetū apaccayā sattā saṃkilissanti sukhadukkhaṃ paṭisaṃvediyantīti idaṃ bhoto vacanaṃ saccaṃ ce suhato vānaro mayā ko ettha mama dosoti attho. Vijāniyāti samma sace hi tvaṃ attano vādassa aparādhaṃ jāneyyāsi na maṃ garaheyyāsi. Kiṃkāraṇā. Bhoto vādo hi tādiso tasmā ayaṃ mama vādaṃ karotīti maṃ pasaṃseyyāsi attano pana vādaṃ ajānanto maṃ garahasīti.
Evaṃ mahāsatto taṃ niggaṇhitvā appaṭibhāṇaṃ akāsi. Sopi rājā parisati maṅkubhūto pattakkhandho nisīdi. Mahāsattopi tassa vādaṃ bhinditvā issarakaraṇavādiṃ āmantetvā tvaṃ āvuso maṃ kasmā parihāsasi yadi issaranimmitavādaṃ sārato paccesīti vatvā āha
Issaro sabbalokassa sace kappeti jīvitaṃ
sace iddhiṃ byasanabhāvañca kammaṃ kalyāṇapāpakaṃ
niddesakārī puriso issaro tena limpati .
So ce attho ca dhammo ca kalyāṇo na ca pāpako
bhoto ce vacanaṃ saccaṃ suhato vānaro mayā.
Attano ce hi vādassa aparādhaṃ vijāniya
na maṃ tvaṃ garaheyyāsi bhoto vādo hi tādisoti .
Tattha kappeti jīvitanti sace brahmā vā añño vā koci issaro tvaṃ kasiyā jīva tvaṃ gorakkhenāti evaṃ sabbalokassa jīvitaṃ saṃvidahati vicāreti. Iddhiṃ byasanabhāvañcāti iti issariyādibhedā iddhiyo ca ñātivināsādikaṃ byasanabhāvañca sesañca kalyāṇapāpakaṃ kammaṃ sabbaṃ yadi issarova kappeti karoti. Niddesakārīti yadi tassa niddesaṃ āṇattimeva seso yo koci puriso karoti evaṃ sante yo koci pāpaṃ karoti tassa issarena katattā issarova tena pāpena limpati. Sesaṃ purimanayena veditabbaṃ. Yathā ca idha evaṃ sabbattha.
Iti ambatova muggaraṃ gahetvā ambaṃ pātento viya issarakaraṇeneva issarakaraṇavādaṃ bhinditvā pubbekatavādiṃ āmantetvā tvaṃ āvuso maṃ kiṃ parihāsasi yadi pubbekatavādaṃ saccaṃ maññasīti vatvā āha
Sace pubbekatahetu sukhadukkhaṃ nigacchati
porāṇakaṃ kataṃ pāpaṃ tameso muñcate iṇaṃ
porāṇakaiṇamokkho kvidha pāpena limpati.
So ce attho ca dhammo ca kalyāṇo na ca pāpako
bhoto ce vacanaṃ saccaṃ suhato vānaro mayā .
Attano ce hi vādassa aparādhaṃ vijāniya
na maṃ tvaṃ garaheyyāsi bhoto vādo hi tādisoti .
Tattha pubbekatahetūti pubbekatahetu purimabhave katakammakaraṇeneva. Tameso muñcate iṇanti yo vadhabandhādīhi dukkhaṃ pāpuṇāti yadi so yaṃ tena porāṇakaṃ kataṃ pāpaṃ taṃ idāni iṇaṃ muñcati evaṃ sante mamāpi esa porāṇakaiṇato mokkho anena hi makkaṭena pubbe paribbājakena hutvā ahaṃ makkaṭo samāno māretvā khādito bhavissāmi svāyaṃ idha makkaṭattaṃ patto mayā paribbājakattampattena māretvā khādito bhavissati ko idha pāpena limpatīti .
Iti so tassāpi vādaṃ bhinditvā ucchedavādiṃ abhimukhaṃ katvā tvaṃ āvuso natthi dinnanti ādīni vatvā idheva sattā ucchijjanti paralokagatā nāma natthīti maññamāno kasmā maṃ parihāsasīti santajjetvā āha
catunnaṃyevupādāya rūpaṃ sambhoti pāṇinaṃ
yato ca rūpaṃ sambhoti tattheva anupagacchati.
Idheva jīvati jīvo pecca pecca vinassati
ucchijjati ayaṃ loko ye bālā ye ca paṇḍitā
ucchijjamāne lokasmiṃ kvidha pāpena limpati.
So ce attho ca dhammo ca kalyāṇo na ca pāpako
bhoto ce vacanaṃ saccaṃ suhato bānaro mayā.
Attano ce hi vādassa aparādhaṃ vijāniya
na maṃ tvaṃ garaheyyāsi bhoto vādo hi tādisoti.
Tattha catunnanti paṭhavīādīnaṃ bhūtānaṃ. Rūpanti rūpakkhandho. Tatthevāti yato taṃ rūpaṃ sambhoti nirujjhanakālepi tattheva nigacchati. Iminā tassa catumahābhūtiko ayaṃ puriso yadā kālaṃ karoti paṭhavī paṭhavīkāyaṃ anupeti anupagacchati āpo tejo vāyo vāyokāyaṃ anupeti anupagacchati ākāsaṃ indriyāni saṅkamantiṃ āsandipañcamā purisā mataṃ ādāya gacchanti yāva āhaḷanapadāni paññāyanti kāpotakāni aṭṭhīni bhavanti bhasmantāhutiyo dattupaññattaṃ yadidaṃ dānaṃ tesaṃ tucchā musābhilāpā ye keci atthikavādaṃ vadanti bālā ca paṇḍitā ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti parammaraṇāti imaṃ diṭṭhiṃ patiṭṭhāpesi. Idhevāti imasmiṃyeva loke jīvo jīvati. Pecca pecca vinassatīti paraloke nibbattasatto gativasena idha anāgantvā tattheva paraloke vinassati ucchijjati evaṃ ucchijjamāne lokasmiṃ ko idha pāpena limpati.
Iti so tassāpi vādaṃ bhinditvā khattavijjavādiṃ āmantetvā Tvaṃ āvuso mātāpitaropi māretvā attano attho kātabboti imaṃ laddhiṃ ukkhipitvā vicaranto kasmā maṃ parihāsasīti vatvā āha
āhu kattavidhā loke bālā paṇḍitamānino
mātaraṃ pitaraṃ haññe atho jeṭṭhaṃpi bhātaraṃ
haneyya puttadāre ca attho ce tādiso siyāti.
Tattha kattavidhāti khattavijjā . Ayameva vā pāṭho. Khattavijjācariyānaṃ etaṃ nāmaṃ. Bālā paṇḍitamāninoti bālā samānāpi paṇḍitā mayaṃ attano paṇḍitabhāvaṃ pakāsessāmāti maññamānā paṇḍitamānino hutvā evamāhu . Attho ceti sace attano tathārūpo koci attho siyā na kiñci parivajjeyya sabbaṃ haneyya vāti vadanti tvaṃpi nesaṃ aññataroti.
Evaṃ tassa laddhiṃ patiṭṭhapetvā attano laddhiṃ pakāsento āha
yassa rukkhassa chāyāya nisīdeyya sayeyya vā
na tassa sākhaṃ bhañjeyya mittadubbho hi pāpako.
Atha atthe samuppanne samūlamapi abbahe
attho me sambalenāpi suhato vānaro mayā.
Sace attho ca dhammo ca kalyāṇo na ca pāpako
bhoto ce vacanaṃ saccaṃ suhato vānaro mayā.
Attano ce hi vādassa aparādhaṃ vijāniya
na maṃ tvaṃ garaheyyāsi bhoto vādo hi tādisoti.
Tattha ambho khattavijja amhākaṃ pana ācariyā evaṃ vaṇṇayanti Attanā paribhuttacchāyassa rukkhassāpi sākhaṃ vā paṇṇaṃ vā na bhañjeyya . Kiṃkāraṇā. Mittadubbho hi pāpako tvaṃ pana evaṃ vadesi atha atthe samuppanne samūlamapi abbaheti. Mamañca pātheyyena attho ahosi tasmā sacepesa mayā hato tathāpi attho me sambalenāpi suhato vānaro mayāti.
Evaṃ so tassāpi vādaṃ bhinditvā pañcasupi tesu appaṭibhāṇesu nisinnesu rājānaṃ āmantetvā mahārāja tvaṃ ime pañcaraṭṭhavilopake mahācore gahetvā vicarasi aho bālo evarūpānaṃ hi saṃsaggena puriso diṭṭhadhammikampi samparāyikampi mahādukkhaṃ pāpuṇeyyāti vatvā rañño dhammaṃ desento āha
ahetuvādo puriso yo ca issarakuttiko
pubbekatī ca ucchedī yo ca kattavidho naro.
Ete asappurisā loke bālā paṇḍitamānino
kareyya tādiso pāpaṃ atho aññampi kāraye
asappurisasaṃsaggo dukkaṭo kaṭukudrayoti.
Tattha tādisoti mahārāja yādisā ete pañca diṭṭhigatikā tādiso puriso sayaṃpi pāpaṃ kareyya yvāssa vacanaṃ suṇāti taṃ aññaṃpi kāraye. Dukkaṭoti evarūpehi asappurisehi saddhiṃ saṃsaggo paralokepi idhalokepi dukkaṭo kaṭukudrayo ca hoti. Imassa panatthassa pakāsanatthaṃ yāni kānici bhikkhave bhayāni uppajjanti sabbāni tāni bālatoti suttaṃ āharitabbaṃ. Godhajātakasañjīvajātakaakittijātakādīni vāyamattho dīpetabbo .
Idāni opammadassanavasena dhammadesanaṃ vaḍḍhento āha
urabbharūpena bakāsu pubbe
asaṃkito ajayūthaṃ upeti
hantvā uraṇiṃ ajiyaṃ ajañca
hantvā sayitvā yena kāmaṃ paleti.
Tathāvidheke samaṇabrāhmaṇāse
chadanaṃ katvā vañcayanti manusse
anāsakā thaṇḍilaseyyakā ca
rajojallaṃ ukkuṭikappadhānaṃ
pariyāyabhattañca apānakattā
pāpācārā arahanto vadānā.
Ete asappurisā loke bālā paṇḍitamānino
kareyya tādiso pāpaṃ atho aññaṃpi kāraye
asappurisasaṃsaggo dukkaṭo kaṭukudrayo.
Yamāhu natthi viriyanti hetuñca apavadanti
ye parakāraṃ attakārañca ye tucchaṃ samavaṇṇayuṃ .
Ete asappurisā loke bālā paṇḍitamānino
kareyya tādiso pāpaṃ atho aññaṃpi kāraye
asappurisasaṃsaggo dukkaṭo kaṭukudrayo.
Sace hi viriyaṃ nāssa kammaṃ kalyāṇapāpakaṃ
na bhare vaḍḍhakiṃ rājā napi yantāni kāraye.
Yasmā ca viriyaṃ atthi kammaṃ kalyāṇapāpakaṃ
tasmā yantāni kāreti rājā bharati vaḍḍhakiṃ .
Yadi vassasataṃ devo na vasse na himaṃ pate
ucchijjeyya ayaṃ loko vinasseyya ayaṃ pajā.
Yasmā ca vassatī devo himañcāpi phusīyati
tasmā sassāni paccanti raṭṭhañca pālayate ciraṃ .
Gavañce taramānānaṃ jimhaṃ gacchati puṅgavo
sabbā tā jimhaṃ gacchanti nette jimhaṃ gate sati.
Evameva manussesu yo hoti seṭṭhasammato
so ce adhammaṃ carati pageva itarā pajā
sabbaṃ raṭṭhaṃ dukkhaṃ seti rājā ce hoti adhammiko.
Gavañce taramānānaṃ ujuṃ gacchati puṅgavo
sabbā tā ujuṃ gacchanti nette ujuṃ gate sati.
Evameva manussesu yo hoti seṭṭhasammato
so ceva dhammaṃ carati pageva itarā pajā
sabbaṃ raṭṭhaṃ sukhaṃ seti rājā ce hoti dhammiko.
Mahārukkhassa phalino āmaṃ chindati yo phalaṃ
rasañcassa na jānāti bījañcassa vinassati.
Mahārukkhūpamaṃ raṭṭhaṃ adhammena yo pasāsati
rasañcassa na jānāti raṭṭhañcassa vinassati.
Mahārukkhassa phalino pakkaṃ chindati yo phalaṃ
rasañcassa vijānāti bījañcassa na nassati.
Mahārukkhūpamaṃ raṭṭhaṃ dhammena yo pasāsati
rasañcassa vijānāti raṭṭhañcassa na nassati.
Yo ca rājā janapadaṃ adhammena pasāsati
sabbosadhībhi so rājā viruddho hoti khattiyo.
Tatheva negame hiṃsaṃ ye yuttā kayavikkaye
ojadānabalīkāre sa kosena virujjhati .
Pahāravarakhettaññū saṅgāme katanissame
ussite hiṃsayaṃ rājā sa balena virujjhati.
Tatheva isayo hiṃsaṃ saṃyame brahmacārino
adhammacārī khattiyo so saggena virujjhati .
Yo ca rājā adhammaṭṭho bhariyaṃ hanti adūsakaṃ
luddaṃ pasavate pāpaṃ puttehi ca virujjhati.
Dhammaṃ care jānapade nigamesu balesu ca
isayo ca na hiṃseyya puttadāre samañcare .
Sa tādiso bhūmipati raṭṭhapālo akodhano
sāmante saṃpakampeti indova asurādhipoti .
Tattha bakāsu pubbeti bako pubbe. Asūti nipātamattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti mahārāja pubbe eko urabbharūpo bako ahosi tassa naṅguṭṭhaṃ mahādīghaṃ taṃ pana so antarasatthimhi pakkhipitvā urabbharūpena asaṃkito ajayūthaṃ upeti tattha uraṇikañca ajikañca ajañca hantvā yena kāmaṃ paleti. Tathāvidheketi tathāvidhā eke samaṇabrāhmaṇā pabbajjāliṅgena chadanaṃ katvā attānaṃ chādetvā madhuravacanādīhi hitakāmā viya hutvā lokaṃ vañcenti. Anāsakāti ādi tesaṃ chadanassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Ekacce hi mayaṃ anāsakā na kiñci āhāremāti manusse vañcenti. Apare mayaṃ thaṇḍilaseyyakāti. Aññesaṃ pana rajojallaṃ chadanaṃ. Aññesaṃ ukkuṭikappadhānaṃ. Te gacchantāpi uppatitvā ukkuṭikāva gacchanti. Aññesaṃ sattāhadasāhādivāra- bhojanasaṅkhātaṃ pariyāyabhattachadanaṃ. Apare apānakattā honti mayaṃ pānīyaṃ na pivāmāti vadanti. Arahanto vadānāti pāpācārā hutvā mayaṃ arahantoti vadantā vicaranti. Eteti mahārāja ime vā pañca janā honti aññe vā yāvanto diṭṭhigatikā nāma sabbepi ete asappurisā. Yamāhūti ye āhu ye vadanti. Sace hi viriyaṃ nāssāti mahārāja sace ñāṇasampayuttakaṃ kāyikacetasikaviriyaṃ na bhaveyya. Kammanti kalyāṇapāpakaṃ kammaṃpi yadi na bhaveyya. Na kareti evaṃ sante vaḍḍhakiṃ vā aññe vā kārake rājā na poseyya. Napi yantānīti napi sattabhūmipāsādādīni yantāni kareyya. Kiṃkāraṇā. Viriyassa ceva kammassa ca Abhāvā. Ucchijjeyyāti mahārāja yadi ettakaṃ kālaṃ neva devo vasseyya na himaṃ pateyya atha kappuṭṭhānakālo viya ayaṃ loko ucchijjeyya ucchedavādinā kathitaniyāmena pana ucchedo nāma natthi. Pālayateti pālayati. Gavañce taramānānanti catasso gāthā raññā dhammadesanatthameva vuttā. Tathā mahārukkhassāti ādikā. Tattha mahārukkhassāti madhuraambarukkhassa. Adhammenāti agatigamanena. Rasañcassa na jānātīti adhammiko rājā raṭṭhassa rasaṃ ojaṃ na jānāti āyasampattiṃ na labhati. Vinassatīti suññaṃ hoti. Manussā gāmanigame chaḍḍetvā paccantaṃ pabbatavisamaṃ bhajanti. Sabbāni āyamukhāni pacchijjanti. Sabbosadhībhīti sabbehi mūlatacapaṇṇapupphaphalādīhi ceva sappinavanītādīhi ca osadhehi virujjhati na tāni sampajjanti. Adhammikarañño hi paṭhavī nirojā hoti. Tassā nirojatāya osadhānaṃ ojaṃ na hoti tāni rogaṃ vūpasametuṃ na sakkonti. Iti so tehi viruddho nāma hoti. Negameti nigamavāsī kuṭumbike hiṃsanto pīḷento. Ye yuttāti ye kayavikkaye yuttā āyānaṃ mukhā thalajalapathavāṇijā te ca hiṃsanto. Ojadānabalīkāreti tato tato janapadato bhaṇḍahāraṇasuṅkadānavasena ojadānañceva chabhāgadasabhāgādibhedaṃ baliñca karonte. Sa kosenāti so ete hiṃsanto adhammikarājā dhanadhaññe parihāyanto kosena virujjhati nāma. Pahāravarakhettaññūti imasmiṃ ṭhāne vijjhituṃ vaṭṭatīti evaṃ pahāravarānaṃ khettaṃ jānane dhanuggahe. Saṅgāme katanissameti Yuddhesu katakamme mahāyodhe. Ussiteti uggate paññāte mahāmatte. Hiṃsayanti evarūpe sayaṃ vā hiṃsanto parehi vā hiṃsāpento. Balenāti balakāyena. Tathāvidhaṃ hi rājānaṃ ayaṃ bahūpakāre attano rajjadāyakepi hiṃsati kimaṅgaṃ pana amheti avasesāpissa yodhā vijahantiyeva. Iti so balena viruddho nāma hoti. Tatheva isayo hiṃsanti yathā ca negamādayo tatheva esitaguṇe pabbajite akkosanapaharaṇādīhi hiṃsanto adhammacārī rājā kāyassa bhedā apāyameva upeti sagge nibbattituṃ na sakkotīti saggena viruddho nāma hoti. Bhariyaṃ hanti adūsakanti attano bāhucchāyāya vaḍḍhitaṃ puttadhītāhi saṃvaḍḍhaṃ sīlavatiṃ bhariyaṃ mittapaṭirūpakānaṃ corānaṃ vacanaṃ gahetvā māreti. Luddaṃ pasavate pāpanti so attano nirayūpapattiṃ pasavati nipphādeti. Puttehi cāti imasmiṃyeva attabhāve attano puttehi saddhiṃ virujjhatīti.
Evamassa so tesaṃ pañcannaṃ janānaṃ kathaṃ gahetvā deviyā māritabhāvañca puttānaṃ viruddhabhāvañca sandhimukhe coraṃ cūḷāya gaṇhanto viya kathesi. Mahāsattassa hi tesaṃ amaccānaṃ niggaṇhanañca dhammadesanañca deviyā tehi māritabhāvassa āvikaraṇatthañca tattha anupubbena kathaṃ āharitvā okāsaṃ katvā etamatthaṃ kathesi. Rājā tassa vacanaṃ sutvā attano aparādhaṃ jāni. Atha naṃ mahāsatto ito paṭṭhāya mahārāja evarūpānaṃ pāpānaṃ kathaṃ gahetvā mā puna evamakāsīti vatvā ovadanto dhammañcareti ādimāha.
Tattha dhammañcareti mahārāja rājā nāma janapadaṃ adhammikena balinā apīḷento janapade dhammaṃ careyya sāmike assāmike akaronto negamesu dhammaṃ careyya aṭṭhāne akilamanto balesu dhammaṃ careyya vadhabandhaakkosaparibhāse pariharanto paccaye ca nesaṃ dento isayo na vihiṃseyya dhītaro yuttaṭṭhāne patiṭṭhapento putte sippāni sikkhāpetvā sammāpariharanto bhariyaṃ issariyavossagga- alaṅkārasammānanādīhi anuggaṇhanto puttadāre samañcareyyāti. Sa tādisoti so tādiso rājā paveṇiṃ abhinditvā dhammena rajjaṃ kārento rājāṇāya rājatejena sāmante saṃpakampeti tāpeti cāleti. Indovāti idaṃ upamatthaṃ vuttaṃ. Yathā asure jetvā abhibhavitvā ṭhitakālato paṭṭhāya asurādhipoti saṅkhaṃ gato indo vā attano sapattabhūte asure kampesi tathā kampetīti .
Evaṃ mahāsatto rañño dhammaṃ desetvā cattāropi kumāre pakkosāpetvā ovaditvā rañño katakammaṃ pakāsetvā rājānaṃ khamāpetvā mahārāja ito paṭṭhāya atuletvā paribhedakānaṃ kathaṃ gahetvā mā evarūpaṃ sāhasikakammaṃ akāsi tumhepi kumārā rañño mā dubbhitthāti sabbesaṃ ovādaṃ adāsi. Atha naṃ rājā āha ahaṃ bhante puttesu ca deviyā ca aparajjhanto ime nissāya etesaṃ kathaṃ gahetvā etaṃ pāpakammaṃ akāsiṃ ime pañcapi māremīti. Na labbhā mahārāja evaṃ kātunti. Tenahi tesaṃ hatthapāde chindāpemīti. Idaṃpi na sakkā kātunti. Rājā Sādhu bhanteti sampaṭicchitvā te sabbasaṃharaṇe katvā pañcacūḷā- karaṇagaddūlabandhanagomayasiñcanehi avamānetvā raṭṭhā pabbājesi . Bodhisattopi tattha katipāhaṃ vasitvā appamatto hohīti rājānaṃ ovaditvā himavantameva gantvā jhānābhiññā nibbattetvā yāvajīvaṃ brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpago ahosi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepi tathāgato paññavāyeva parappavādamaddanoyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā pañca diṭṭhigatikā pūraṇakassapa makkhaligosālapakudhakaccānaajitakesakambalaniganthanāṭaputtā ahesuṃ piṅgalasunakho ānando mahābodhiparibbājako pana ahamevāti.
Mahābodhijātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Tatiyaṃ .
Iti paññāsanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๒
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘