โสณกชาดก
ว่าด้วยเรื่องพระราชาจะพระราชทานรางวัลแก่ผู้พบโสณกกุมาร
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๖๖ · บรรทัด ๔๕๒ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๔
เรื่องเล่า
พระศาสดา เมื่อประทับอยู่ในพระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภถึงเนกขัมมบารมี จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า กสฺส สุตฺวา สตํ ทมฺมิ ดังนี้.
ความพิสดารว่า ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งในท่ามกลางแห่งภิกษุทั้งหลาย ผู้กำลังพรรณนาถึงเนกขัมมบารมี ณ โรงธรรมสภา ตรัสว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตออกมหาภิเนษกรมณ์แต่ในกาลนี้เท่านั้นก็หาไม่แม้ในกาลก่อน ตถาคตก็ได้ออกมหาภิเนษกรมณ์แล้วเหมือนกัน ดังนี้แล้วจึงทรงนำอดีตนิทานมาตรัสว่า
ในอดีตกาล พระเจ้าแผ่นดินแห่งแคว้นมคธ ทรงครอบครองราชสมบัติอยู่ ณ กรุงราชคฤห์. พระโพธิสัตว์ บังเกิดในพระครรภ์แห่งพระอัครมเหสีของพระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้นแล้ว. ก็ในวันที่จะขนานพระนาม พระชนกและพระชนนี ได้ทรงขนานพระนามพระโอรสนั้นว่า อรินทมกุมาร. แม้บุตรของท่านปุโรหิต ก็ได้คลอดในวันที่พระราชกุมารนั้นประสูติแล้วเหมือนกันมารดาบิดาได้ตั้งชื่อบุตรนั้นว่า โสณกกุมาร. พระราชกุมารและกุมารทั้งสองนั้นเจริญวัยขึ้นด้วยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ครั้นเจริญวัยแล้ว เป็นผู้มีรูปร่างอันสง่างดงาม เป็นผู้พิเศษด้วยรูป ได้ไปเมืองตักกศิลาเล่าเรียนศิลปศาสตร์จนจบสิ้น แล้วออกจากเมืองตักกศิลานั้น พากันคิดว่า เราทั้งสองจักศึกษาให้รู้ถึงศิลปะในลัทธิทั้งหมด และการเที่ยวจาริกไปในประเทศ ดังนี้แล้ว จึงพากันเทียวจาริกไปโดยลำดับ จนถึงเมืองพาราณสีแล้ว พักอยู่ในพระราชอุทยานพอวันรุ่งขึ้นจึงพากันเข้าไปยังพระนคร. ก็ในวันนั้น มนุษย์บางพวกพากันคิดว่าพวกเราจักจัดทำสถานที่สวดมนต์ของพราหมณ์ จึงจัดแจงข้าวปายาส ปูลาดเสนาสนะเห็นกุมารทั้งสองคนนั้นเดินมา จึงเชื้อเชิญให้เข้าไปในเรือนแล้วให้นั่งบนอาสนะที่ตระเตรียมไว้. บนอาสนะทั้งสองนั้น เขาปูลาดผ้าที่ทำมาจากแคว้นกาสีขาวสะอาดบนอาสนะ. ที่ปูลาดไว้สำหรับพระโพธิสัตว์. ปูลาดผ้ากัมพลสีแดงไว้สำหรับโสณกกุมาร. กุมารนั้น มองดูเครื่องหมายก็รู้ว่าในวันนี้นั่นแหละ อรินทมกุมารสหายผู้เป็นที่รักของเรา จักได้เป็นพระราชาครอบครองพระนครพาราณสี จักพระราชทานตำแหน่งเสนาบดีแก่เรา. กุมารแม้ทั้งสองคนนั้น การทำภัตกิจเสร็จแล้ว ก็ได้พากันไปยังอุทยานนั่นแหละ. ในกาลนั้น เป็นวันที่พระเจ้ากรุงพาราณสีสวรรคตมาได้เป็นวันที่ ๗ ราชตระกูลไม่มีพระโอรส. ประชาชนทั้งหลายมีอำมาตย์เป็นหัวหน้า สนานศีรษะแล้วประชุมกัน เทียมผุสยรถปล่อยไปด้วยคิดว่า ผุสยรถจักแล่นไปหาท่านผู้ควรแก่พระราชสมบัติ. ผุสยรถนั้น ออกจากพระนครแล่นไปยังอุทยานโดยลำดับกลับที่ประตูอุทยาน แล้วหยุดเตรียมรับท่านผู้ควรครอบครองพระราชสมบัติให้ขึ้นไป.
พระโพธิสัตว์ ได้นอนคลุมศีรษะอยู่บนแผ่นศิลาอันเป็นมงคลแล้ว. โสณกกุมาร นั่งอยู่ใกล้พระโพธิสัตว์นั้นแล้ว. โสณกกุมารนั้น ได้ยินเสียงดนตรีจึงดำริว่า ผุสยรถมาถึง อรินทมกุมาร วันนี้เธอจักเป็นพระราชา จักพระราชทานตำแหน่งเสนาบดีให้แก่เรา แต่เราไม่ต้องการด้วยอิสริยยศเลย เมื่อพระกุมารนี้เสด็จไปแล้ว เราจักออกบวช ดังนี้ จึงได้ยืนแอบอยู่ในที่กำบังแห่งหนึ่ง. ปุโรหิต เข้าไปยังอุทยานเห็นพระมหาสัตว์หลับอยู่ จึงได้ให้เจ้าพนักงานประโคมดนตรีขึ้น. พระมหาสัตว์ตื่นนอนาขึ้นพลิกตัวกลับหลับต่ออีกหน่อยแล้วจึงลุกขึ้นนั่งบนบัลลังก์ที่แผ่นศิลา. ลำดับนั้น ท่านปุโรหิตประคองอัญชลี กราบทูลพระองค์ว่า ข้าแต่สมมุติเทพ พระราชสมบัติถึงแก่พระองค์แล. พระมหาสัตว์ถามว่า ราชตระกูลไม่มีพระโอรสหรือ ? ปุโรหิตทูลว่า เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า. พระมหาสัตว์ ตอบรับว่า ถ้าอย่างนั้นก็ดี. ลำดับนั้น ประชาชนทั้งหลาย ก็พากันอภิเษกพระมหาสัตว์นั้น ในอุทยานนั้นทีเดียว แล้วเชิญเสด็จให้ขึ้นรถ กลับเข้าสู่พระนครด้วยบริวารใหญ่. พระโพธิสัตว์นั้น ทรงกระทำประทักษิณพระนครแล้ว เสด็จขึ้นสู่ปราสาท. พระองค์มิได้ทรงระลึกถึงโสณกกุมาร เพราะความมีอิสริยยศใหญ่. ฝ่ายโสณกกุมารนั้น เมื่อพระโพธิสัตว์นั้นเสด็จเข้าไปสู่พระนครแล้ว ตนเองก็มานั่งที่แผ่นศิลา. ลำดับนั้น ใบไม้สีเหลืองของต้นสาละ. หลุดร่วงจากขั้วตกลงตรงหน้าของกุมารนั้น . เขาพอได้เห็นใบไม้เหลืองนั้นแล้วจึงคิดว่า ใบไม้นั้นหล่นลงฉันใด แม้สรีระของเรา ก็จักถึงความชรา หล่นไปฉันนั้น ดังนี้แล้ว จึงเริ่มตั้งวิปัสสนาด้วยสามัญลักษณะมีอนิจลักษณะเป็นต้น บรรลุปัจเจกโพธิญาณแล้ว. ในขณะนั้นนั่นเอง เพศคฤหัสถ์ของกุมารนั้น ก็อันตรธานไป. เพศบรรพชิต ก็ได้ปรากฏแทน. พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น เมื่อเปล่งอุทานว่า บัดนี้ ภพใหม่ของเราไม่มี ดังนี้แล้วจึงได้ไปยังเงื้อมเขาชื่อว่านันทมูลกะ.
ฝ่ายพระมหาสัตว์ ทรงระลึกถึงพระปักเจกพุทธเจ้านั้นได้ โดยล่วงไปประมาณ ๔๐ ปี แม้จะทรงระลึกถึงพระโสณกะบ่อย ๆ ว่า โสณกะสหายของเราไปไหนหนอ ไม่ได้ข่าวที่ใครจะกล่าวว่า ข้าพเจ้าได้ยินข่าว หรือว่าข้าพเจ้าได้พบเห็น ประทับนั่งบนพระราชบัลลังก็มีพื้นกว้างใหญ่อันประดับประดาแล้วเป็นผู้อันเหล่าชนผู้ประโคมฟ้อนรำขับร้องเป็นต้นแวดล้อมแล้ว เสวยสมบัติอยู่ทรงดำริว่า ผู้ใดได้ยินในสำนักแห่งใคร ๆ แล้วบอกแก่เราว่า โสณกกุมารอยู่ในที่ชื่อโน้น ดังนี้ เราจักให้ทรัพย์ร้อยหนึ่งแก่ผู้นั้น ผู้ใดเห็นด้วยตัวเองแล้วบอกแก่เรา เราจักให้ทรัพย์พันหนึ่ง แก่ผู้นั้น ดังนี้แล้ว ทรงนิพนธ์อุทานขึ้นบทหนึ่ง เมื่อจะทรงเปล่งด้วยทำนองเพลงขับ จึงตรัสเป็นคาถาที่ ๑ ว่า
เราจะให้ทรัพย์ร้อยหนึ่งแก่ใคร ๆ ผู้ได้ยินข่าว แล้วมาบอกแก่เรา ใครพะโสณกะผู้สหายเคยเล่นมา ด้วยกันแล้ว บอกแก่เรา เราจะให้ทรัพย์พันหนึ่งแก่ ผู้ที่พบโสณกะนั้น.
ลำดับนั้น หญิงนักฟ้อนนางหนึ่ง จำเอาอุทานนั้นได้ เหมือนถอดออกจากพระโอษฐ์ของพระราชานั้น จึงขับเป็นเพลงขับ. หญิงคนอื่น ๆ ก็ขับเพลงขับนั้นต่อ ๆ กันมาเป็นลำดับ จนถึงนางสนมทั้งหมด ก็ได้ขับเพลงขับนั้นด้วยพากันคิดว่า บทเพลงนี้ เป็นบทเพลงขับที่พระราชาของเราทรงโปรดปรานด้วยประการฉะนี้. แม้ชาวพระนครและชาวชนบท ก็ได้พากันขับเพลงขับนั้นโดยลำดับเหมือนกัน . แม้พระราชา ก็ทรงขับเพลงขับนั้นอยู่บ่อยๆเช่นเดียวกันก็โดยล่วงไปเป็นเวลาประมาณ ๕๐ ปี พระราชาพระองค์นั้น ได้มีพระโอรสและพระธิดาเป็นอันมาก. พระโอรสองค์ใหญ่มีพระนามว่า ทีฆาวุกุมาร. ในกาลนั้น พระโสณกปัจเจกพุทธเจ้า ปรารถนาจะพบเห็นพระเจ้าอรินทมราชจึงคิดว่า เราจะไปแสดงถึงโทษในกาม และอานิสงส์ในการออกบวชแล้ว จะชี้ช่องให้พระราชานั้นทรงออกผนวช ดังนี้ จึงเหาะมาโดยอากาศด้วยฤทธิ์แล้วนั่งในอุทยาน. ในกาลนั้น เด็กชายมีผม ๕ แหยม อายุ ๗ ขวบคนหนึ่ง ถูกมารดาใช้ให้ไปหาฟืนในป่าใกล้อุทยาน ก็ขับเพลงขับนั้นบ่อย ๆ อย่างนั้น. ลำดับนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าจึงเรียกกุมารนั้นมาถามว่า ดูก่อนกุมารเอ๋ย ทำไมเจ้าจึงไม่ขับเพลงอื่นบ้างเล่า ขับร้องแต่เพลงนี้เพลงเดียวเท่านั้น เจ้าจำเพลงอื่นไม่ได้บ้างหรือ. กุมารนั้นตอบว่า จำได้ขอรับ แต่บทเพลงนี้เป็นเพลงที่โปรดปรานแห่งพระราชาของพวกผม เพราะฉะนั้น ผมจึงขับร้องเพลงนั้นบ่อย ๆ. พระปัจเจกพุทธเจ้าถามว่า ก็เจ้าเคยเห็นใคร ๆ ขับร้องตอบเพลงนี้บ้างหรือไม่. กุมารนั้นตอบว่า ไม่เคยเห็นเลยขอรับ. พระปัจเจกพุทธเจ้ากล่าวว่า เราจักสอนให้เจ้าเรียนเพลงขับตอบนั้น เจ้าจักอาจไปยังสำนักของพระราชาแล้วขับตอบหรือ. กุมารนั้นตอบว่า ได้ขอรับ. ลำดับนั้น พระโสณกปัจเจกพุทธเจ้านั้น เมื่อจะบอกเพลงขับตอบแก่กุมารนั้น จึงกล่าวคาถาว่า มยฺหํ สุตฺวา ดังนี้เป็นต้น. ก็แลครั้นให้เรียนแล้ว จึงส่งกุมารนั้นไปด้วยคำว่า ดูก่อนกุมาร เจ้าจงไป จงขับร้องเพลงขับตอบนี้กับพระราชา พระราชาจักพระราชทานอิสริยยศใหญ่ให้แก่เจ้า เจ้าจะต้องการอะไรด้วยฟืนจงรีบไปเถิด.
กุมารนั้นรับว่า ดีแล้ว เรียนเพลงขับตอบแล้ว ไหว้พระปัจเจกพุทธเจ้ากล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงอยู่ในที่นี้จนกว่าผมจะพาพระราชามาดังนี้แล้ว รีบไปหามารดากล่าวว่า คุณแม่ครับ แม่จงอาบน้ำให้ผมแล้ว รีบแต่งตัวให้ผมเร็ว วันนี้ผมจะเปลื้องแม่ให้พ้นจากความยากจน ครั้นมารดาอาบน้ำแต่งตัวให้แล้ว จึงมายังประตูวังแล้วกล่าวว่า นายประตูขอรับ ขอท่านจงกราบทูลแด่พระราชาว่า มีเด็กคนหนึ่งมากล่าวว่า ผมจะขับเพลงขับตอบกับพระองค์ ยืนคอยอยู่ที่ประตูวัง. นายประตูรีบไปกราบทูลแด่พระราชา. พระราชาตรัสสั่งให้เรียกเด็กมาว่า จงมาเถิด แล้วตรัสว่า ดูก่อนพ่อ เจ้าจักขับเพลงขับตอบกับเราหรือ. เด็กนั้นกราบทูลว่า เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า. พระราชาตรัสว่า ถ้าเช่นนั้น เจ้าจงขับเถิด. เด็กนั้นกราบทูลว่า ขอเดชะข้าพระองค์ขับในที่นี้ไม่ได้ ก็แต่ว่า พระองค์จงให้พวกราชบุรุษเที่ยวตีกลองป่าวประกาศในเมืองแล้ว ให้มหาชนประชุมกัน ข้าพระองค์จักขับในท่ามกลางมหาชน. พระราชาให้ทำตามที่กุมารนั้นกล่าว เสด็จประทับนั่งในท่ามกลางราชบัลลังก์ ในมณฑปที่เขาประดับประดาแล้ว สั่งให้พระราชทานอาสนะที่สมควรแก่เด็กคนนั้นแล้ว ตรัสว่า บัดนี้ เจ้าจงขับเพลงขับของเจ้าได้แล้ว. กุมารนั้นจึงกราบทูลว่า ขอเดชะ พระองค์จงขับก่อน. ข้าพระองค์จักขับตอบในภายหลัง. ลำดับนั้น พระราชาเมื่อจะทรงขับก่อน จึงตรัสคาถาว่า
เราจะให้ทรัพย์ร้อยหนึ่งแก่ใคร ๆ ผู้ได้ยินข่าว แล้วมาบอกแก่เรา ใครพบโสณกะผู้สหายเคยเล่นมา ด้วยกันแล้ว บอกแก่เรา เราจะให้ทรัพย์พันหนึ่ง แก่ผู้ ที่พบโสณกะนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สุตฺวา ความว่า เราจะให้ทรัพย์ร้อยหนึ่งแก่ใคร ๆ ที่ได้ยินที่อยู่ของโสณกะนั้นแล้วมาบอกว่า โสณกะสหายที่รักของท่านอยู่ในที่ชื่อโน้น . บทว่า ทิฏฺํ ความว่า เราจะให้ทรัพย์พันหนึ่งแก่ใคร ๆที่พบเห็นโสณกะแล้วมาบอกว่า ข้าพเจ้าพบเห็นโสณกะในที่ชื่อโน้น ดังนี้.
เมื่อพระราชาทรงขับอุทานคาถาแรกอย่างนี้แล้ว พระศาสดาผู้ตรัสรู้เองโดยเฉพาะ เมื่อจะทรงประกาศคาถาที่เด็กผู้มีผม ๕ แหยมขับตอบ จึงได้ตรัสคาถา ๒ คาถานี้ว่า
ลำดับนั้น มาณพน้อยผู้มีผม ๕ แหยม ได้ กราบทูลพระราชาว่า พระองค์จงทรงพระราชทาน ทรัพย์ร้อยหนึ่ง แก่ข้าพระองค์ผู้ได้ยินข่าวแล้วมา กราบทูล ข้าพระองค์พบเห็นโสณกะ พระสหายเคย เล่นมาด้วยกันแล้ว จึงกราบทูลแด่พระองค์ ขอ พระองค์จงพระราชทานทรัพย์พันหนึ่ง แก่ข้าพระองค์ ผู้พบเห็นโสณกะ.
ก็เนื้อความแห่งคาถาที่กุมารนั้นกล่าวแล้ว มีอรรถาธิบาย ดังต่อไปนี้ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระองค์ทรงรับสั่งว่า เราจะให้ทรัพย์แก่ผู้ที่ได้ยินข่าวนั้นแล้วมาบอกแก่เรา ดังนี้ ขอพระองค์จงพระราชทานทรัพย์นั้นแก่ข้าพระองค์ทีเดียว อนึ่ง พระองค์ตรัสว่า เราจะให้ทรัพย์พันหนึ่งแก่ผู้ที่พบเห็นแล้วกลับมาบอก ดังนี้ ขอพระองค์จงพระราชทานทรัพย์แม้นั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยข้าพระองค์พบเห็นสหายที่รักของพระองค์แล้ว จึงได้ทูลพระองค์ว่า บัดนี้ข้าพระองค์ได้เห็นโสณกะผู้นี้แล้ว. เนื้อความต่อแต่นี้ไป บัณฑิตพึงเข้าใจได้โดยง่ายทีเดียว. บัณฑิตพึงทราบพระคาถาของพระสัมพุทธเจ้า โดยนัยพระบาลีนั่นแล.
พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงตรัสถามว่า
โสณกกุมารนั้น อยู่ในชนบท แว่นแคว้นหรือ นิคมไหน ท่านได้พบเห็นโสณกกุมาร ณ ที่ไหน เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้นแก่เราเถิด. กุมารกราบทูลว่า ขอเดชะ ต้นรังใหญ่หลายต้นมีลำต้นตรง มีสีเขียว เหมือนเมฆ เป็นที่ชอบใจน่ารื่นรมย์ อันอาศัยกัน และกัน ตั้งอยู่ในภาคพื้นพระราชอุทยานในแว่นแคว้น ของพระองค์นั่นเอง พระโสณกะ เมื่อสัตวโลกมี ความยึดมั่น เป็นผู้ไม่ยึดมั่น เมื่อสัตวโลกถูกไฟเผา เป็นผู้ดับแล้ว เพ่งฌานอยู่ที่โคนแห่งต้นรังเหล่านั้น. ลำดับนั้นแล พระราชาตรัสสั่งให้ทำทางให้ ราบเรียบแล้ว เสด็จไปยังที่อยู่ของพระโสณกะพร้อม ด้วยจาตุรงคเสนา เมื่อเสด็จประพาสไปในไพรวัน ก็เสด็จถึงภูมิภาคแห่งอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็น พระโสณกะ ผู้นั่งอยู่เมื่อสัตว์โลกถูกไฟเผาเป็นผู้ดับ แล้ว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุชุวํสา ได้แก่ มีลำต้นตั้งตรง. บทว่ามหาสาลา ได้แก่ ต้นไม้ใหญ่. บทว่า เมฆสมานา คือ เช่นกับเมฆสีดำ. บทว่า รมฺนา คือเป็นที่น่ายินดี. บทว่า อญฺโญฺนิสฺสิตา ได้แก่ กิ่งกับกิ่งเกี่ยวเกาะกันอยู่ รากกับรากเกี่ยวพันกันอยู่. บทว่า เตสํ ได้แก่ ภาคใต้พฤกษาในป่า อันเป็นอุทยานของพระองค์เห็นปานน นเหล่านั้น. บทว่า ฌายติความว่า เพ่งอยู่ด้วยฌานทั้ง ๒ คือ ลักขณูปนิชฌาน และอารัมมณูปนิชฌาน. บทว่า อนุปาทโน คือ เป็นผู้เว้นจากความยึดมั่นในกาม. บทว่า ทยฺหมาเนสุ คือ เมื่อสัตว์ทั้งหลายถูกไฟ ๑๑ กองเผาอยู่. บทว่า นิพฺพุโต ความว่า พระโสณกะผู้เป็นสหายของพระองค์นี้ ทำไฟทุกกองเหล่านั้นให้ดับได้แล้ว เพ่งอยู่ด้วยหทัยอันเย็น นั่งอยู่บนแผ่นหิน ณ ที่โคนไม้รังอันเป็นมงคล ในอุทยานของพระองค์ ท่านงดงามเปรียบปานรูปทอง ฉะนั้น. คำว่า ตโต จ อธิบายว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในลำดับนั้น พระเจ้าอรินทมะนั้น พอได้ทรงสดับคำของกุมารนั้นแล้ว จึงทรงพระดำริว่า เราจักพบเห็นพระโสณกปัจเจกพุทธเจ้าดังนี้แล้ว เสด็จออกไปพร้อมด้วยจตุรงคเสนา. บทว่า วิจรนฺโต ความว่าเสด็จมาตามหนทางตรงทีเดียว เมื่อเสด็จประพาสไปในชัฏป่าใหญ่นั้นแล้ว จึงเสด็จไปยังสำนักของพระโสณกะ ได้ทอดพระเนตรเห็นท่านกำลังนั่งอยู่พระราชานั้น ทรงนมัสการพระโสณกะนั้นแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง เมื่อทรงสำคัญซึ่งพระโสณกะนั้นว่า เป็นคนกำพร้า เพราะว่าพระองค์ยังทรงยินดีในกิเลสอยู่ จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ภิกษุนี้เป็นคนกำพร้าหนอ ศีรษะโล้น ครองผ้า สังฆาฏิ ไม่มีมารดา ไม่มีบิดา นั่งเข้าฌานอยู่ที่โคน ต้นไม้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ฌายติ ความว่า เป็นผู้ไม่มีมารดา ไม่มีบิดา ถึงความกรุณาแล้ว (น่าสงสาร) จึงนั่งเข้าฌานอยู่.
พระโสณกะได้ฟังพระดำรัสนี้แล้ว จึงได้ทูลว่า
ดูก่อนมหาบพิตร บุคคลของธรรมด้วยนามกาย ไม่ชื่อว่าเป็นคนกำพร้า ผู้ใดในโลกนี้ นำเสียซึ่งธรรม ประพฤติตามอธรรม ผู้นั้นชื่อว่า เป็นคนกำพร้า เป็น คนลามก มีบาปกรรมเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ขอถวาย พระพร.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อิมํ ความว่า พระโสณกะได้สดับคำติเตียนถึงเรื่องการบรรพชานี้ ของพระราชานั้นผู้ทรงยินดียิ่งในกิเลส ไม่ทรงพอพระทัยการบรรพชา. บทว่า เอตทพฺรวี ความว่า พระโสณกะเมื่อจะประกาศถึงคุณในการบรรพชา จึงได้กล่าวคำนี้. บทว่า ผสฺสยํ คือถูกต้องอยู่. พระโสณกะเมื่อจะแสดงว่า บุคคลผู้ต้องอริยมรรคธรรมนั้นด้วยกาย ย่อมไม่ชื่อว่า เป็นคนกำพร้า ดังนี้ จึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า นิรํกตฺวา ได้แก่นำออกจากอัตภาพ. บทว่า ปาโป ปาปปรายโน ความว่า ชื่อว่าเป็นคนลามก เพราะตนเองกระทำแต่ความชั่ง ชื่อว่า เป็นผู้มีบาปกรรมเป็นที่ไปในเบื้องหน้า เพราะเป็นที่พึ่งแก่ชนเหล่าอื่นผู้กำลังทำบาป.
พระโสณกะนั้น ติเตียนพระโพธิสัตว์ด้วยถ้อยคำอย่างนี้. พระโพธิสัตว์ทรงทำเป็นเหมือนไม่ทรงทราบว่า พระโสณกะติเตียนพระองค์ ทรงบอกนามและโคตรของพระองค์ เมื่อจะทรงทำปฏิสันถารกับพระโสณกะนั้น จึงตรัสคาถาว่า
มหาชนรู้จักนามของข้าพเจ้าว่า อรินทมะ และ รู้จักข้าพเจ้าว่า พระเจ้ากาสี ดูก่อนท่านโสณกะ การ อยู่เป็นสุข ย่อมมีแก่ท่านผู้อยู่ในที่นี้แลหรือ.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๒ หน้า ๑๒๘–๑๕๖ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
สัฏฐินิบาตชาดก ๑๘๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๘๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Saṭṭhinipātavaṇṇanā
------
soṇakajātakaṃ
kassa sutvā sataṃ dammīti idaṃ satthā jetavane viharanto nekkhammapāramiṃ ārabbha kathesi.
Tadā hi bhagavā dhammasabhāyaṃ nekkhammapāramiṃ vaṇṇayantānaṃ bhikkhūnaṃ majjhe nisīditvā na bhikkhave idāneva pubbepi tathāgato mahābhinikkhamanaṃ nikkhantoyevāti vatvā atītaṃ āhari.
Atīte rājagahe magadharājā rajjaṃ kāresi. Bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti. Nāmagahaṇadivase cassa arindamakumāroti nāmaṃ kariṃsu. Tassa jātadivaseyeva purohitassāpi putto vijāyi. Soṇakakumārotissa nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi ekatova vaḍḍhitvā vayappattā uttamarūpadharā rūpena nibbisesā hutvā takkasilaṃ gantvā uggahitasippā tato nikkhamitvā sabbasamayasippañca desacārikañca jānissāmāti anupubbena cārikaṃ carantā bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase nagaraṃ pavisiṃsu. Taṃ divasañca ekacce manussā brāhmaṇavācakaṃ karissāmāti pāyāsaṃ paṭiyādetvā Āsanāni paññapetvā āgacchante te kumāre disvā gharaṃ pavesetvā paññattāsane nisīdāpesuṃ. Tattha bodhisattassa paññattāsane suddhaṃ kāsikavatthaṃ atthataṃ ahosi. Soṇakassa rattakambalaṃ. So nimittaṃ disvāva ajjeva me piyasahāyo arindamakumāro bārāṇasirājā bhavissati mayhaṃ senāpatiṭṭhānaṃ dassatīti aññāsi. Te ubhopi katabhattakiccā uyyānameva agamaṃsu. Tadā bārāṇasirañño kālakatassa sattamo divaso hoti aputtakaṃ rājakulaṃ. Amaccādayo ca sīsaṃ nahātvā sannipatitvā rajjārahassa santikaṃ gamissatīti phussarathaṃ yojetvā visajjesuṃ. So nagarā nikkhamitvā anupubbena uyyānaṃ gantvā uyyānadvāre nivattitvā ārohaṇasajjo hutvā aṭṭhāsi.
Bodhisatto maṅgalasilāpaṭṭe sīsaṃ pārupitvā nipajji. Soṇakakumāro tassa santike nisīdi. So turiyasaddaṃ sutvā arindamassa phussaratho āgacchati ajjesa rājā hutvā mama senāpatiṭṭhānaṃ dassati na kho pana mayhaṃ issariyenattho etasmiṃ gate nikkhamitvā pabbajissāmīti cintetvā ekamante paṭicchanne aṭṭhāsi. Purohito uyyānaṃ pavisitvā mahāsattaṃ nipannakaṃ disvā turiyāni paggaṇhāpesi. Mahāsatto pabujjhitvā parivattitvā thokaṃ nipajjitvā uṭṭhāya silāpaṭṭe pallaṅke nisīdi. Atha naṃ purohito añjaliṃ paggaṇhitvā āha rajjante deva pāpuṇātīti. Kiṃ aputtakaṃ rājakulanti. Evaṃ devāti. Tenahi sādhūti. Atha naṃ tattheva abhisiñcitvā Rathaṃ āropetvā mahantena parivārena nagaraṃ pavesesuṃ. So nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā pāsādaṃ abhiruhi. So yasassa mahantatāya soṇakakumāraṃ na sari. Sopi tasmiṃ nagaraṃ paviṭṭhe āgantvā silāpaṭṭe nisīdi. Athassa purato bandhanā pamuttaṃ sālarukkhato paṇḍupalāsaṃ pati. So taṃ disvāva yatheva taṃ tathā mamapi sarīraṃ jaraṃ patvā patissatīti aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā paccekabodhiṃ pāpuṇi. Taṃ khaṇaññevassa gihiliṅgaṃ antaradhāyi. Pabbajitaliṅgaṃ pāturahosi. So natthidāni punabbhavoti udānaṃ udānento nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi.
Mahāsattopi cattālīsamattānaṃ saṃvaccharānaṃ accayena saritvā kahaṃ nukho me sahāyo soṇakoti soṇakaṃ punappunaṃ sarantopi mayā suto vā diṭṭho vāti vattāraṃ alabhitvā alaṅkatamahātale rājapallaṅke nisinno gandhabbanāṭakanaccagītādīhi parivuto sampattiṃ anubhavanto yo me kassaci santike sutvā asukaṭṭhāne nāma soṇako vasatīti ācikkhissati tassa sataṃ dassāmi yo sāmaṃ disvā ārocessati tassa sahassanti ekaṃ udānaṃ abhisaṃkharitvā gītavasena udānento paṭhamaṃ gāthamāha
kassa sutvā sataṃ dammi sahassaṃ diṭṭhasoṇakaṃ
ko me soṇakamakkhāti sahāyaṃ sahakīḷitanti.
Athassa mukhato luñcantī viya gahetvā ekā nāṭakitthī gītaṃ gāyi. Athaññā athaññāti amhākaṃ rañño piyagītanti sabbā Orodhā gāyiṃsu. Anukkamena nagaravāsinopi jānapadāpi tameva gītaṃ gāyiṃsu. Rājāpi punappunaṃ tameva gītaṃ gāyati. Paṇṇāsamattānaṃ saṃvaccharānaṃ accayena panassa bahuputtadhītaro ahesuṃ. Jeṭṭhaputto dīghāvukumāro nāma ahosi. Tadā soṇakapaccekabuddho arindamarājānaṃ daṭṭhukāmo gacchāmissa kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ kathetvā pabbajjākāraṃ karomīti cintetvā iddhiyā ākāsenāgantvā uyyāne nisīdi. Tadā eko sattavassiko pañcacūḷakakumārako mātarā pahito gantvā uyyānapavane dārūni uddharanto punappunaṃ taṃ evaṃ gītaṃ gāyi. Atha naṃ paccekabuddho pakkositvā kumāraka tvaṃ kathaṃ aññaṃ agāyitvā ekameva gītaṃ gāyasi kiṃ aññaṃ na jānāsīti pucchi. Jānāmi bhante amhākaṃ rañño idameva piyaṃ tena naṃ punappunaṃ gāyāmīti. Etassa pana te gītassa paṭigītaṃ gāyanto koci diṭṭhapubboti. Na diṭṭhapubbo bhanteti. Ahantaṃ sikkhāpessāmi sakkhissasi rañño santikaṃ gantvā paṭigītaṃ gāyitunti. Āma bhanteti. Athassa so paṭigītaṃ ācikkhanto mayhaṃ sutvāti ādimāha. Uggaṇhāpetvā ca pana taṃ uyyojesi gaccha kumāraka imaṃ paṭigītaṃ raññā saddhiṃ gāyāhi rājā te mahantaṃ issariyaṃ dassati kinte dārūhi vegena yāhīti.
So sādhūti paṭigīgaṃ uggaṇhitvā vanditvā bhante yāvāhaṃ rājānaṃ ānemi tāva idheva hothāti vatvā vegena mātu santikaṃ gantvā amma khippaṃ maṃ nahāpetvā alaṅkarotha ajja Taṃ daliddabhāvato mocessāmīti vatvā nahātamaṇḍito rājadvāraṃ āgantvā ayya dovārika eko dārako tumhehi saddhiṃ paṭigītaṃ gāyissāmīti āgantvā dvāre ṭhitoti rañño ārocehīti āha. So vegena gantvā rañño ārocesi. Rājā āgacchatūti pakkosāpetvā tāta tvaṃ mayā saddhiṃ gītapaṭigītaṃ gāyissasīti āha. Āma devāti. Tenahi gāyassūti. Deva imasmiṃ ṭhāne na gāyāmi nagare pana bheriñcārāpetvā mahājanaṃ sannipātāpetha mahājanamajjhe gāyissāmīti. Rājā tathā kāretvā alaṅkatamaṇḍape pallaṅkamajjhe nisīditvā tassa anurūpaṃ āsanaṃ dāpetvā idāni tava gītaṃ gāyassūti āha. Deva tumhe tāva gāyatha athāhaṃ paṭigītaṃ gāyissāmīti. Tato rājā paṭhamaṃ gāyanto gāthamāha
kassa sutvā sataṃ dammi sahassaṃ diṭṭhasoṇakaṃ
ko me soṇakamakkhāti sahāyaṃ sahakīḷitanti.
Tattha sutvāti asukaṭṭhāne nāma te piyasahāyo soṇako vasatīti tassa vasanaṭṭhānaṃ sutvā ārocentassa kassa sataṃ dammi. Diṭṭhanti asukaṭṭhāne nāma mayā diṭṭhoti disvā ārocentassa kassa sahassaṃ dammīti .
Evaṃ raññā paṭhamaṃ udānagāthāya gītāya pañcacūḷakadārakena paṭigītabhāvaṃ pakāsento satthā abhisambuddho hutvā imā dve gāthā abhāsi
Atha bravī māṇavako daharo pañcacūḷako
mayhaṃ sutvā sataṃ dehi sahassaṃ diṭṭhasoṇakaṃ
ahaṃ te soṇakamakkhissaṃ sahāyaṃ sahakīḷitanti.
Tena vuttagāthāya pana ayamattho mahārāja mayhaṃ taṃ sutvā ārocentassa sataṃ dammīti vadasi tampi mayhameva dehi yaṃ disvānārocentassa sahassaṃ dammīti vadasi tampi mayhameva dehi ahaṃ te piyasahāyaṃ idāneva paccakkhatova ayaṃ soṇakoti ācikkhissanti. Ito paraṃ suviññeyyameva. Sambuddhagāthā pālinayeneva veditabbā.
Taṃ sutvā rājā āha
katarasmiṃ so janapade raṭṭhesu nigamesu ca
kattha te soṇako diṭṭho taṃ me akkhāhi pucchitoti.
Kumāro āha
taveva deva vijite tavevuyyānabhūmiyā
ujuvaṃsā mahāsālā nīlobhāsā manoramā.
Tiṭṭhanti meghasamānā rammā aññoññanissitā
tesaṃ mūlasmiṃ soṇako jhāyati anupādano
upādānesu lokesu dayhamānesu nibbutoti.
Tato ca rājā pāyāsi senāya caturaṅgiyā
kārāpetvā samaṃ maggaṃ agamā yena soṇako.
Uyyānabhūmiṃ gantvāna vicaranto brahāvane
āsīnaṃ soṇakaṃ dakkhi dayhamānesu nibbutanti.
Tattha ujuvaṃsāti ujukhandhā. Mahāsālāti mahārukkhā. Meghasamānāti nīlameghasadisā. Rammāti ramaṇīyā. Aññoññanissitāti sākhāhi sākhaṃ mūlehi mūlaṃ saṃsibbitvā ṭhitā. Tesanti tesaṃ evarūpānaṃ tava uyyānavane sālānaṃ heṭṭhā. Jhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaārammaṇūpanijjhānasaṅkhātehi jhānehi jhāyati. Anupādanoti kāmūpādānavirahito. Dayhamānesūti ekādasahi aggīhi dayhamānesu sattesu. Nibbutoti te aggī nibbāpetvā sītalena hadayena jhāyamāno tava uyyāne maṅgalasālarukkhamūle silāpaṭṭe nisinno esa te sahāyo kāñcanapaṭimā viya sobhamāno paṭimānetīti. Tato cāti bhikkhave tato so arindamo rājā tassa vacanaṃ sutvāva soṇakapaccekabuddhaṃ passissāmīti caturaṅginiyā senāya nikkhami. Vicarantoti ujukameva āgantvā tasmiṃ mahante vanasaṇḍe vicaranto tassa santikaṃ gantvā taṃ āsīnaṃ addakkhi. So taṃ vanditvā ekamantaṃ nisīditvā attano kilesābhiratattā taṃ kapaṇoti maññamāno imaṃ gāthamāha
kapaṇo vatāyaṃ bhikkhu muṇḍo saṃghāṭipāruto
amātiko apitiko rukkhamūlasmi jhāyatīti .
Tattha jhāyatīti nimmātiko nimpitiko kāruññappattova jhāyatīti.
Imaṃ vākyaṃ nisāmetvā soṇako etadabravī
na rāja kapaṇo hoti dhammaṃ kāyena phassayaṃ.
Yodha dhammaṃ niraṃkatvā adhammaṃ anuvattati
sa rāja kapaṇo hoti pāpo pāpaparāyanoti .
Tattha imanti tassa kilesābhiratassa pabbajjaṃ arocentassa imaṃ pabbajjāgarahavacanaṃ sutvā. Etadabravīti pabbajjāya guṇaṃ pakāsento etaṃ abravi. Phassayanti phassayanto. Yena ariyamaggadhammo nāma kāyena phusito so kapaṇo nāma na hotīti dassento evamāha. Niraṃkatvāti attabhāvato nīharitvā. Pāpo pāpaparāyanoti sayaṃ pāpānaṃ karaṇena pāpo aññesaṃpi karontānaṃ patiṭṭhābhāvena pāpaparāyanoti.
Evaṃ so bodhisattaṃ garahi. Bodhisatto attano garahitabhāvaṃ ajānanto viya hutvā nāmagottaṃ kathetvā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto gāthamāha
arindamoti me nāmaṃ kāsirājāti maṃ vidū
kacci bhoto sukhaseyyā idha pattassa soṇakāti.
Tattha kaccīti amhākaṃ tāva na kiñci aphāsukaṃ bhoto pana kacci idha pattassa imasmiṃ uyyāne vasato sukhavihāroti pucchati.
Atha naṃ paccekabuddho mahārāja na kevalaṃ idha aññatrāpi vasantassa mama aphāsukannāma natthīti vatvā tassa samaṇabhadrakagāthā nāma ārabhi
Sadāpi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno
na tesaṃ koṭṭhe upenti na kumbhe na kaḷopiyā
pariniṭṭhitamesanā tena yāpenti subbatā .
Dutiyampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno
anavajjapiṇḍo bhottabbo na ca kocūparodhati.
Tatiyampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno
nibbutapiṇḍo bhottabbo na ca kocūparodhati .
Catutthaṃpi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno
muttassa raṭṭhe carato saṅgo yassa na vijjati.
Pañcamampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno
nagaramhi dayhamānamhi nāssa kiñci adayhatha.
Chaṭṭhampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno
raṭṭhe viluppamānamhi nāssa kiñci ahāritha.
Sattamampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno
corehi rakkhitaṃ maggaṃ ye caññe paripanthikā
pattacīvaramādāya sotthiṃ gacchati subbato.
Aṭṭhamampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhuno
yaṃ yaṃ disaṃ pakkamati anapekkhova gacchatīti.
Tattha anāgārassāti mahārāja gharāvāsaṃ pahāya anāgāriyabhāvaṃ pattassa adhanassa akiñcanassa bhikkhuno sabbakālaṃ bhadrameva. Na tesanti mahārāja tesaṃ adhanānaṃ bhikkhūnaṃ na koṭṭhāgāre dhanadhaññāni upenti na kumbhiyaṃ na pacchiyaṃ te pana subbatā. Pariniṭṭhitanti paresaṃ ghare pakkaāhāraṃ saṅghāṭipārutā kapālamādāya gharapaṭipāṭiyā esanā pariyesanā tena tato laddhena piṇḍena taṃ āhāraṃ navannaṃ pāṭikulyānaṃ vasena paccavekkhitvā paribhuñjitvā jīvitavuttiṃ yāpenti. Anavajjapiṇḍo bhottabboti vejjakammādikāya anesanāya vā kuhanālapanā nemittakatā nippesikatā lābhena lābhaṃ jigiṃsanatāti evarūpena micchājīvena vā uppādikā cattāro paccayā dhammena uppāditāpi apaccavekkhitvā paribhutto sāvajjapiṇḍo nāma anesanaṃ pana pahāya micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena uppāditā paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevāmīti vuttanayeneva paccavekkhitvā anavajjapiṇḍo nāma. Yena evarūpo anavajjapiṇḍo bhottabbo paribhuñjitabboyeva yaṃ evaṃ anavajjapiṇḍaṃ bhuñjamānānaṃ paccaye nissāya koci appamattakopi kileso na uparodhati na pīḷeti. Tassa dutiyampi bhadramadhanassa anāgārassa bhikkhunoti. Nibbutoti puthujjanabhikkhuno dhammena uppannapiṇḍopi paccavekkhitvā paribhuñjiyamāno nibbutapiṇḍo nāma. Ekantato pana khīṇāsavassa piṇḍova nibbutapiṇḍo nāma. Kiṃkāraṇā. So hi theyyaparibhogo iṇaparibhogo dāyajjaparibhogo sāmiparibhogoti imesu catūsu paribhogesu sāmiparibhogavasena taṃ paribhuñjati. Taṇhāya dāsabyaṃ atīto sāmī hutvā paribhuñjati na taṃ tappaccayā koci appamattakopi kileso Uparodhatīti. Muttassa raṭṭhe caratoti upaṭṭhākakulādīsu alaggamānassa chinnavalāhakassa viya rāhumukhā pamuttassa vimalacandamaṇḍalassa viya ca yassa gāmanigamādīsu carantassa rāgasaṅgādīsu ekopi saṅgo natthi. Ekacco hi kulehi saṃsaṭṭho viharati sahasokī sahanandī. Ekacco mātāpitūsupi alaggamānaso viharati korunagaragāmavāsī daharo viya. Evarūpassa puthujjanassāpi bhadrameva. Nāssa kiñcīti yo hi bahuparikkhāro hoti so mā me corā parikkhāre hariṃsūti atirekāni cīvarādīni antonagare upaṭṭhākakule nikkhipati atha nagaramhi dayhamāne asukakule nāma aggi uṭṭhitoti sutvā socati kilamati. Evarūpassa bhadraṃ nāma natthi. Yo pana mahārāja sakuṇavattaṃ nāma pūreti kāyapaṭibaddhaparikkhārova hoti tassa tādisassa na kiñci adayhatha. Tenassa pañcamaṃpi bhadrameva. Viluppamānamhīti vilumpamānamhi. Ayameva vā pāṭho. Ahārithāti yathā pabbatagahanādīhi nikkhamitvā raṭṭhaṃ vilumpamānesu coresu bahuparikkhārassa antogāme ṭhapitaṃ vilumpati nīharati tathā yassa adhanassa kāyapaṭibaddhaparikkhārassa na kiñci ahāritha tassa chaṭṭhampi bhadrameva. Ye caññe paripanthikāti ye ca aññepi tesu tesu ṭhānesu suṅkagahaṇatthāya ṭhapitā paripanthikā tehi ca rakkhitaṃ. Pattacīvaranti corānaṃ anupakāraṃ suṅkikānaṃ asuṅkārahaṃ mattikāpattañceva katadaḷhīkammaparibhaṇḍaṃ paṃsukūlacīvarañca appagghāni kāyabandhanaparisāvanasūci- vāsipattatthavikāni cāti sabbepi aṭṭha parikkhāre kāyapaṭibaddhe katvā Maggaṃ paṭipanno kenaci aviheṭhiyamāno sotthiṃ gacchati. Subbatoti lobhanīyāni hi cīvarādīni disvā corāpi haranti. Suṅkikāpi kiṃ nukho etassa hattheti pattatthavikādīni sodhenti. Subbato pana sallahukavuttiṃ tesaṃ passantānaññeva sotthiṃ gacchati tenassa sattamaṃpi bhadrameva. Anapekkhova gacchatīti kāyapaṭibaddhato atirekassa vihāre paṭisāmitassa kassaci parikkhārassa abhāvā vasanaṭṭhānaṃ nivattitvāpi na oloketi yaṃ disaṃ gantukāmo hoti taṃ gacchanto anapekkhova gacchati anurādhapurā nikkhamitvā thūpārāme pabbajitānaṃ dvinnaṃ kulaputtānaṃ vuḍḍhataro viya.
Iti soṇakapaccekabuddho aṭṭha samaṇabhadrakāni kathesi. Tato uttariṃ pana satampi sahassampi aparimāṇāni samaṇabhadrakāni esa kathetuṃ samatthoyeva. Rājā pana kāmābhiratattā tassa kathaṃ pacchinditvā mayhaṃ samaṇabhadrakehi attho natthīti attano kāmādhimuttattaṃ pakāsento āha
bahūni samaṇabhadrāni yo tvaṃ bhikkhu pasaṃsati
ahañca giddho kāmesu kathaṃ kāhāmi soṇaka.
Piyā me mānusā kāmā atho dibyāpi me piyā
atha kena nu vaṇṇena ubho loke labhāmhaseti.
Tattha vaṇṇenāti kāraṇena.
Atha naṃ paccekabuddho āha
Kāmesu giddhā kāmaratā kāmesu adhimucchitā
narā pāpāni katvāna upapajjanti duggatiṃ .
Ye ca kāme pahantvāna nikkhantā akutobhayā
ekodibhāvādhigatā na te gacchanti duggatiṃ.
Upamante karissāmi taṃ suṇohi arindama
upamāya midhekacce atthaṃ jānanti paṇḍitā .
Gaṅgāya kuṇapaṃ disvā vuyhamānaṃ mahaṇṇave
vāyaso samacintesi appapañño acetaso .
Yānañca vatidaṃ laddhaṃ bhakkho cāyaṃ anappako
tattha rattiṃ tattha divā tattheva nirato mano.
Khādaṃ nāgassa maṃsāni pivaṃ bhāgīrasodakaṃ
sampassaṃ vanacetyāni na palettha vihaṅgamo.
Tañca otaraṇī gaṅgā pamattaṃ kuṇape rataṃ
samuddaṃ ajjhagāhāsi agati yattha pakkhinaṃ.
So ca bhakkhaparikkhīṇo uppatitvā vihaṅgamo
na pacchato na purato nuttaraṃ nopi dakkhiṇaṃ .
Dīpaṃ so na ajjhagañchi agati yattha pakkhinaṃ
so ca tattheva pāpattha yathā dubbalako tathā .
Tañca sāmuddikā macchā kumbhīlā makarā susū
pasayhakārā khādiṃsu phandamānaṃ vipakkhikaṃ .
Evameva tuvaṃ rāja ye caññe kāmagiddhino
giddhī ce na vamissanti kākapaññāya te vidū.
Esā te upamā rāja atthasandassanī katā
tvañca paññāyase tena yadi kāhasi vā na vāti.
Tattha pāpānīti mahārāja tvañca kāmagiddho narā ca kāme nissāya kāyaduccaritādīni pāpāni katvā yattha supinantepi dibbā ca mānusikā ca kāmā na labhanti taṃ duggatiṃ upapajjantīti attho. Pahantvānāti kheḷapiṇḍaṃ viya pahāya. Akutobhayāti rāgādīsu kutoci anāgatabhayā. Ekodibhāvādhigatāti ekodibhāvaṃ ekavihārikaṃ adhigatā. Na teti te evarūpā pabbajitā duggatiṃ na gacchanti. Upamanteti mahārāja dibbamānusake kāme patthentassa hatthikuṇape paṭibaddhakākasadisassa tava ekaṃ upamaṃ karissāmi taṃ suṇohīti attho. Kuṇapanti hatthikaḷevaraṃ. Mahaṇṇaveti gambhīraputhule udake. Eko kira mahāvāraṇo gaṅgātīre caranto gaṅgāya patitvā uttarituṃ asakkonto tattheva mato gaṅgāya vuyhi taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Vāyasoti ākāsena gacchanto eko kāko. Yānañca vatidanti so evaṃ cintetvā tattha nilīyitvā idaṃ hatthiyānaṃ laddhaṃ ettha nisinno sukhaṃ carissāmi ayameva ca anappako bhakkho bhavissati idāni mayā aññatra gantuṃ na vaṭṭatīti sanniṭṭhānamakāsi . tattha rattinti tassa rattiñca divā ca tattheva mano abhirato ahosi. Na paletthāti na uppatitvā Pakkāmi. Otaraṇīti samuddābhimukhī otaramānā. Ohāriṇītipi pāṭho. Sā samuddābhimukhī avahāriṇīti attho. Agati yatthāti samuddamajjhaṃ sandhāyāha. Bhakkhaparikkhīṇoti parikkhīṇabhakkho. Uppatitvāti khīṇe camme ca maṃse ca aṭṭhisaṅghāṭo ummivegabhinno udake nimujji. Atha so kāko udake patiṭṭhātuṃ asakkonto uppati evaṃ uppatitvāti attho. Agati yattha pakkhinanti yasmiṃ samuddamajṇe pakkhīnaṃ agati tattha so evaṃ uppatito pacchimadisaṃ gantvā tattha patiṭṭhaṃ alabhitvā tato puratthimaṃ tato uttaraṃ tato dakkhiṇanti catassopi disā gantvā attano patiṭṭhānaṃ na ajjhagañchi nādhigacchīti attho. Atha vāyaso evaṃ uppatitvā pacchimādīsu ekekaṃ disaṃ āgañchi dīpaṃ pana nājjhagamāti evameva attho daṭṭhabbo. Pāpatthāti patito. Yathā dubbalakoti yathā dubbalako pateyya tatheva patito. Susūti susunāmakā caṇḍamacchā. Pasayhakārāti anicchamānakaṃyeva balakkārena. Vipakkhikanti viddhastapakkhikaṃ. Giddhī ce na vamissantīti yadi giddhā hutvā kāme na vamissanti na chaḍḍessanti. Kākapaññāya teti kākassa samānapaññā iti te buddhādayo paṇḍitā vidū vidanti jānantīti attho. Atthasandassanī katāti atthappakāsikā katā. Tvañca paññāyaseti paññāyissasi. Idaṃ vuttaṃ hoti mahārāja mayā hitakāmena tava ovādo dinno taṃ pana tvaṃ yadi kāhasi devaloke nibbattissasi yadi na kāhasi kāmapaṅke nimuggo jīvitapariyosāne Niraye nibbattissasīti. Evaṃ tvameva tena kāraṇena sagge vā niraye vā paññāyissasi ahaṃ pana sabbabhavehi mutto appaṭisandhikoti imaṃ panassa ovādaṃ dadantena paccekabuddhena nadī dassitā. Tāya vuyhamānaṃ hatthikuṇapaṃ dassitaṃ. Kuṇapakhādako kāko dassito. Tassa kuṇapaṃ khāditvā pānīyaṃ pivanakālo dassito. Ramaṇīyavanasaṇḍassa dassanakālo dassito. Kuṇapassa nadiyā vuyhamānassa samuddappaveso dassito. Samuddamajjhe kākassa hatthikuṇape patiṭṭhaṃ alabhitvā vināsaṃ pattakālo dassito. Tattha nadī viya anamataggo saṃsāro daṭṭhabbo. Nadiyā vuyhamānaṃ hatthikuṇapaṃ viya saṃsāre pañcakāmaguṇā. Kāko viya bālaputhujjano. Kākassa kuṇapaṃ khāditvā pānīyaṃ pivanakālo viya puthujjanassa kāmaguṇe paribhuñjitvā somanassikakālo. Kākassa kuṇape laggasseva ramaṇīyavanasaṇḍassa dassanaṃ viya puthujjanassa kāmaguṇesu laggasseva savanavasena aṭṭhatiṃsaārammaṇadassanaṃ. Kuṇape samuddaṃ paviṭṭhe kākassa patiṭṭhaṃ labhituṃ asakkontassa vināsaṃ pattakālo viya bālaputhujjanassa kāmaguṇagiddhassa pāpaparāyanassa kusaladhamme patiṭṭhaṃ labhituṃ asakkontassa mahāniraye vināsaṃ patti daṭṭhabbā.
Evamassa paccekabuddho imāya upamāya ovādaṃ datvā idāni tameva ovādaṃ thiraṃ katvā patiṭṭhapetuṃ gāthamāha
ekavācaṃpi dvivācaṃ bhaṇeyya anukampako
tatuttariṃ na bhāseyya dāso ayyassa santiketi.
Tattha na bhāseyyāti vacanaṃ agaṇhantassa hitato uttariṃ bhāsamāno sāmikassa santike dāso viya hoti. Dāso hi sāmike kathaṃ gaṇhantepi agaṇhantepi kathetiyeva. Tena vuttaṃ tatuttariṃ na bhāseyyāti.
Evaṃ vatvā paccekabuddho iddhiyā uppatitvā sace pabbajissasi vā no vā dinno te mayā ovādo appamatto hohi mahārājāti rājānaṃ anusāsetvā nandamūlakapabbhārameva gato.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
idaṃ vatvāna pakkāmi soṇako amitabuddhimā
vehāse antalikkhasmiṃ anusāsetvāna khattiyanti. Ayaṃ abhisambuddhagāthā.
Tattha idaṃ vatvānāti bhikkhave so paccekabuddho amitāya lokuttarabuddhiyā amitabuddhimā idaṃ vatvā iddhiyā uppatitvā sace pabbajissasi taveva no ce pabbajissasi taveva dinno te mayā ovādo appamatto hohīti evaṃ anusāsetvāna khattiyaṃ pakkāmi.
Bodhisattopi taṃ ākāsena gacchantaṃ yāva dassanapathā olokento ṭhatvā tasmiṃ cakkhupathe atikkante saṃvegaṃ paṭilabhitvā cintesi ayaṃ brāhmaṇo hīnajacco samāno asaṃbhinnakhattiyavaṃse jātassa mama matthake pādarajaṃ okiranto ākāsaṃ uppatitvā gato mayāpi ajjeva nikkhamitvā pabbajituṃ vaṭṭatīti. So rajjaṃ Niyyādetvā pabbajitukāmo gāthādvayamāha
ko nume rājakattāro sūtā veyyattimāgatā
rajjaṃ niyyādayissāmi nāhaṃ rajjena matthiko.
Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve
nāhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvagāti .
Tattha ko numeti kuhiṃ ime. Rājakattāroti ye rājārahaṃ abhisiñcitvā rājānaṃ karonti. Sūtā veyyattimāgatāti sūtā ca ye ca aññe veyyattibhāvaṃ āgatā mukhamaṅgalikā. Rajjena matthikoti rajjena atthiko. Ko jaññā maraṇaṃ suveti maraṇaṃ ajja vā sve vāti idaṃ ko jānituṃ samattho.
Evaṃ rajjaṃ niyyādentassa sutvā amaccā āhaṃsu
atthi te daharo putto dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano
taṃ rajje abhisiñcassu so no rājā bhavissatīti .
Tato paraṃ raññā vuttagāthamādiṃ katvā udānasambandhagāthā pālinayeneva veditabbā.
Rājā āha
khippaṃ kumāraṃ ānetha dīghāvuṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ
taṃ rajje abhisiñcassu so vo rājā bhavissatīti.
Amaccā rañño vacanaṃ sutvā rājakumāraṃ ānesuṃ. Rājāpissa rajjaṃ niyyādesi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
Tato kumāraṃ ānesuṃ dīghāvuṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ
taṃ disvā ālapi rājā ekaputtaṃ manoramaṃ .
Saṭṭhigāmasahassāni paripuṇṇāni sabbaso
te putta paṭipajjassu rajjaṃ niyyādayāmi te .
Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve
māhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvagaṃ .
Saṭṭhināgasahassāni sabbālaṅkārabhūsitā
suvaṇṇakacchā mātaṅgā hemakappanavāsasā.
Āruḷhā gāmaṇīyebhi tomaraṅkusapāṇibhi
te putta paṭipajjassu rajjaṃ niyyādayāmi te.
Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve
māhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvagaṃ.
Saṭṭhiassasahassāni sabbālaṅkārabhūsitā
ājānīyā ca jātiyā sindhavā sīghavāhanā.
Āruḷhā gāmaṇīyebhi indiyācāpadhāribhi
te putta paṭipajjassu rajjaṃ niyyādayāmi te.
Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve
māhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvagaṃ .
Saṭṭhirathasahassāni sannaddhā ussitaddhajā
dīpā athopi veyyagghā sabbālaṅkārabhūsitā.
Āruḷhā gāmaṇīyebhi cāpahatthehi cammibhi
te putta paṭipajjassu rajjaṃ niyyādayāmi te.
Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve
māhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvagaṃ.
Saṭṭhidhenusahassāni rohaññā puṅgavūsabhā
tā putta paṭipajjassu rajjaṃ niyyādayāmi te.
Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve
māhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvagaṃ.
Soḷasitthīsahassāni sabbālaṅkārabhūsitā
vicitravatthābharaṇā āmuttamaṇikuṇḍalā
tā putta paṭipajjassu rajjaṃ niyyādayāmi te.
Ajjeva pabbajissāmi ko jaññā maraṇaṃ suve
māhaṃ kākova dummedho kāmānaṃ vasamanvaganti. Atha naṃ kumāro āha
daharasseva me tāta mātā matāti me sutaṃ
tayā vinā ahaṃ tāta jīvituṃpi na ussahe.
Yathā āraññakaṃ nāgaṃ poto anveti pacchato
jessantaṃ giriduggesu samesu visamesu ca.
Evantaṃ anugacchāmi puttamādāya pacchato
subharo te bhavissāmi na te hessāmi dubbharoti.
Yathā sāmuddikaṃ nāvaṃ bāṇijānaṃ dhanesinaṃ
vohāro tattha gaṇheyya bāṇijā byasanī siyā
evameva puttakali antarāyakaro mamāti.
Kumāro puna kiñci vattuṃ na visahi. Atha rājā amacce āṇāpento āha
imaṃ kumāraṃ pāpetha pāsādaṃ rativaḍḍhanaṃ
tattha kambusahatthāyo yathā sakkaṃva accharā
tā naṃ tattha ramissanti tāhi veso ramissatīti.
Tato kumāraṃ pāpesuṃ pāsādaṃ rativaḍḍhanaṃ
taṃ disvā avacuṃ kaññā dīghāvuṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ
devatā nusi gandhabbo ādū sakko purindado
ko vā tvaṃ kassa vā putto kathaṃ jānemu taṃ mayanti.
Namhi devo na gandhabbo napi sakko purindado
kāsirañño ahaṃ putto dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano
mamaṃ bharatha bhaddaṃ vo ahaṃ bhattā bhavāmi voti.
Taṃ tattha avacuṃ kaññā dīghāvuṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ
kuhiṃ rājā anuppatto ito rājā kuhiṅgatoti .
Paṅkaṃ rājā atikkanto thale rājā patiṭṭhito
akaṇṭakaṃ agahanaṃ paṭipanno mahāpathaṃ.
Ahañca paṭipannosmi maggaṃ duggatigāminaṃ
sakaṇṭakaṃ sagahanaṃ yena gacchanti duggatiṃ.
Tassa te svāgataṃ rāja sīhasseva giribbajaṃ
anusāsa mahārāja tvaṃ no sabbāsamissaroti.
Tattha khippanti tenahi sīghaṃ ānetha. Ālapīti saṭṭhigāmasahassānīti ādīni vadanto ālapi. Sabbālaṅkārabhūsitāti te nāgā sabbehi sīsūpagādīhi alaṅkārehi bhūsitā. Hemakappanavāsasāti suvaṇṇakhacitena kappanena paṭicchannasarīrā. Gāmaṇīyebhīti hatthācariyehi. Ājānīyā cāti kāraṇākāraṇavijānanakāva jātiyā. Sindhavāti sindhavaraṭṭhe sindhavanadītīre jātā. Gāmaṇīyebhīti assācariyehi. Indiyācāpadhāribhīti indiyāvudhañca cāpāvudhañca dhārentehi. Dīpā athopi veyyagghāti dīpicammabyagghacammaparivārā. Gāmaṇīyebhīti rathikehi. Cammibhīti sannaddhacammehi. Rohaññāti rattavaṇṇā . Puṅgavūsabhāti usabhasaṅkhātena jeṭṭhakapuṅgavena samannāgatā. Daharasseva meti atha naṃ kumāro tāta daharasseva me sato mātā matā iti mayā sutaṃ sohaṃ tayā vinā jīvituṃ na sakkhissāmīti āha. Pototi taruṇo potako. Jessantanti vicarantaṃ. Sāmuddikanti samudde vicarantaṃ. Dhanesinanti dhanaṃ pariyesantānaṃ. Vohāroti vicitravohāro heṭṭhā kaḍḍhanako bālamaccho vā udakarakkhaso vā āvaṭṭo vā. Tatthāti tasmiṃ samudde. Bāṇijā byasanī siyāti atha te bāṇijā byasanī byasanaṃ pattā bhaveyyuṃ. Siyunti vā pāṭho. Puttakalīti puttalāmaka puttakāḷakaṇṇi. Kumāro puna kiñci vattuṃ na visahi. Atha rājā amacce Āṇāpento imanti ādimāha. Tattha kambusahatthāyoti kambusaṃ vuccati suvaṇṇaṃ suvaṇṇābharaṇabhūsitahatthāyoti attho. Yathāti yathā icchanti tathā karonti.
Evaṃ vatvā mahāsatto tattheva taṃ abhisiñcāpetvā nagaraṃ pāhesi. Sayaṃ pana ekakova uyyānā nikkhamitvā himavantaṃ pavisitvā ramaṇīye bhūmibhāge paṇṇasālaṃ māpetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā vanamūlaphalāhāro yāpesi. Mahājanopi kumāraṃ bārāṇasiṃ pavesesi. So nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā pāsādaṃ abhiruhi. Taṃ disvā avacuṃ kaññāti taṃ mahantena parivārena sirisobhaggena āgataṃ disvā asuko nāmesoti ajānantīyeva tā nāṭakitthiyo avocuṃ. Mamaṃ bharathāti maṃ icchatha. Paṅkanti rāgādikilesapaṅkaṃ. Thaleti pabbajjāya. Akaṇṭakanti rāgakaṇṭakādivirahitaṃ. Teheva gahanehi agahanaṃ. Mahāpathanti saggamokkhagāminaṃ mahāmaggaṃ paṭipanno. Yenāti yena micchāmaggena duggatiṃ gacchanti tamahaṃ paṭipannoti vadati. Tato tā cintesuṃ rājā tāva amhe pahāya pabbajito ayampi kāmesu virattacittarūpo sace naṃ nābhiramissāma nikkhamitvā pabbajeyya abhiramanākāramassa karissāmāti. Atha naṃ abhinandantiyo osānagāthamāhaṃsu. Tattha giribbajanti sīhapotakānaṃ vasanaṭṭhānaṃ kāñcanaguhaṃ kesarasīhassa āgataṃ viya tassa tava āgataṃ svāgataṃ. Tvaṃ noti tvaṃ sabbāsaṃpi amhākaṃ issaro sāmīti.
Evañca pana vatvā sabbāturiyāni paggaṇhiṃsu nānappakārāni Naccagītāni pavattayiṃsu. Yaso mahā ahosi. So yasasampatto pitaraṃ na sari dhammena rajjaṃ kāretvā yathākammaṃ gato. Bodhisattopi jhānābhiññā nibbattetvā āyūhapariyosāne brahmalokūpago ahosi.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepi tathāgato mahābhinikkhamanaṃ nikkhantoyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā paccekabuddho parinibbāyi putto rāhulakumāro ahosi sesaparisā buddhaparisā ahosi arindamo rājā pana ahamevāti.
Soṇakajātakaṃ niṭṭhitaṃ .
Paṭhamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๒
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘