จุลลหังสชาดก
ว่าด้วยพระยาหงส์ทรงติดบ่วง
เล่มที่ ๒๘ · ข้อ ๑๖๓ · บรรทัด ๑๑๕๘ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๕
เรื่องเล่า
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาล พระราชาทรงพระนามว่า สาคละสวยราชสมบัติอยู่โดยธรรมในสาคลนคร ในแคว้นมหิสกะ. ในกาลนั้น ในหมู่บ้านนายพรานแห่งหนึ่ง ซึ่งไม่ไกลจากพระนคร มีนายพรานคนหนึ่งเอาบ่วงดักนกมาเที่ยวขายในพระนครเลี้ยงชีวิตอยู่. ก็ในที่ไม่ไกลจากพระนคร มีสระบัวหลวงอยู่สระหนึ่งชื่อมานุสิยะ สระกว้างยาวประมาณ ๑๒ โยชน์ สระนั้นดาดาษไปด้วยดอกบัว ๕ ชนิด. มีหมู่นกต่างเพศต่างพรรณมาลงที่สระนั้นนายพรานนั้นดักบ่วงไว้ โดยมิได้เลือกว่าเป็นนกชนิดไร. ในกาลนั้น พญาหงส์ธตรฐ มีหงส์เก้าหมื่นหกพันตัวเป็นบริวารอาศัยอยู่ในถ้ำทองใกล้ภูเขาจิตตกูฏ. มีหงส์ตัวหนึ่งชื่อ สุมุขะ ได้เป็นเสนาบดีของพญาหงส์นั้น กาลครั้งนั้น หงส์ทอง๒ - ๓ ตัวจากฝูงหงส์นั้น บินไปยังมานุสิยสระ เที่ยวไปในสระนั้น ซึ่งมีที่หากินอย่างพอเพียงตามความสบาย แล้วกลับมายังภูเขาจิตตกูฏ บอกแก่พญาหงส์ธตรฐว่า ข้าแต่มหาราช มีสระบัวแห่งหนึ่ง ชื่อมานุสิยะ อยู่ในถิ่นของมนุษย์มีที่เที่ยวแสวงหาอาหารอย่างสมบูรณ์ พวกข้าพเจ้าจะไปหาอาหารในสระนั้นพญาหงส์นั้นจึงห้ามว่า ขึ้นชื่อว่าถิ่นของมนุษย์ ย่อมเป็นที่น่ารังเกียจ มากไปด้วยภัยเฉพาะหน้า อย่าได้ชอบใจแก่พวกเจ้าเลย ถูกหงส์เหล่านั้นรบเร้าอยู่บ่อย ๆ จึงกล่าวว่า ถ้าสระนั้น ย่อมเป็นที่ถูกใจของพวกท่าน เราก็จะไปด้วยกัน จึงพร้อมด้วยบริวารได้ไปยังสระนั้น พญาหงส์ธตรฐนั้น พอร่อนลงจากอากาศ ก็เอาเท้าถลำเข้าไปติดบ่วงอยู่ทีเดียว. ลำดับนั้น บ่วงของนายพรานนั้น ก็รัดเท้าเอาไว้แน่น ดุจถูกรัดด้วยซี่เหล็กฉะนั้น. ลำดับนั้นพญาหงส์จึงฉุดบ่วงมาด้วยคิดว่า เราจักทำบ่วงให้ขาด ครั้งแรกหนึ่งถลอกปอกหมดครั้งที่สองเนื้อขาด ครั้งที่สามเอ็นขาด ในครั้งทีสี่บ่วงนั้นเข้าไปถึงกระดูกโลหิตไหลนอง เวทนามีกำลังเป็นไปทั่วแล้ว. พญาหงส์นั้น จึงคิดว่า ถ้าเราร้องว่าติดบ่วง พวกญาติของเราก็จะพากันสะดุ้งตกใจกลัว ไม่ทันได้กินอาหารถูกความหิวแผดเผาแล้ว ก็จะหนีไปตกลงในมหาสมุทรเพราะหมดกำลัง. พญาหงส์นั้นพยายามอดใจทนต่อทุกขเวทนา จนถึงเวลาพวกหงส์ที่เป็นญาติทั้งหลายกินอาหารอิ่มแล้ว กำลังเล่นเพลินอยู่ จึงร้องขึ้นด้วยเสียงอันดังว่าติดบ่วง. หงส์ทั้งหลายได้ยินเสียงดังนั้น มีความกลัวต่อมรณภัยเป็นกำลังต่างก็คุมกันเป็นพวก ๆ บ่ายหน้าไปยังภูเขาจิตตกูฏบินไปโดยเร็ว เมื่อหงส์เหล่านั้นพากันกลับไปหมดแล้ว สุมุขหงส์ที่เป็นเสนาบดีคิดว่า ภัยนี้บังเกิดขึ้นแก่มหาราชของเราหรือไม่หนอ เราจักทราบถึงเรื่องนั้น จึงบินไปโดยเร็วไวมองไม่เห็นพระมหาสัตว์ ในระหว่างหมู่หงส์ที่ไปอยู่ข้างหน้า จึงมาค้นดูฝูงกลางก็มิได้เห็นพระมหาสัตว์แม้ในที่นั้น จึงตรวจค้นฝูงสุดท้ายก็มิได้เห็นพระมหาสัตว์ แม้ในที่นั้นอีก จึงแน่ใจว่า ภัยนั้นบังเกิดขึ้นแก่พญาหงส์นั้น โดยไม่ต้องสงสัยทีเดียว จึงรีบกลับมายังที่เดิมเห็นพระมหาสัตว์ติดบ่วงยืนเกาะอยู่บนหลังตม มีโลหิตไหลนองทนทุกขเวทนาอย่างสาหัส จึงบอกว่า ข้าแต่มหาราชขอพระองค์อย่าได้กลัวไปเลย แล้วกล่าวว่า ข้าพระองค์จักสละชีวิตของข้าพระองค์จักยังพระองค์ให้หลุดจากบ่วง จึงบินร่อนลงมาปลอบพระมหาสัตว์เกาะอยู่บนหลังตม. ลำดับนั้น พระมหาสัตว์ เมื่อจะทดลองใจสุมุขหงส์นั้น จึงกล่าวคาถาเป็นปฐมว่า
ดูก่อนสุมุขะ ฝูงหงส์พากันบินหนีไปไม่เหลียวหลัง แม้ท่านก็จงไปเสียเถิด อย่าหวังอยู่ในที่นี้เลย ความเป็นสหายในเราผู้ติดบ่วง ย่อมไม่มี.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อนุวิจินนฺตา ได้แก่ ไม่ห่วงใยด้วยความรัก คือด้วยความอาลัย. บทว่า ปกฺกมนฺติ ความว่า พญาหงส์นั้นกล่าวว่า ฝูงหงส์ทั้งหลายซึ่งล้วนเป็นหมู่ญาติของเรา เป็นจำนวนหงส์มีประมาณเก้าหมื่นหกพันตัวเหล่านั้น มิได้มองดูเราด้วยอำนาจความอาลัยรัก ทิ้งเราแล้วบินหนีไปหมด ถึงตัวท่านก็จงรีบหนีไปเสียเถิด อยู่หวังการอยู่ในที่นี้เลยด้วยว่า ขึ้นชื่อว่า ความเป็นสหายในตัวเรา ย่อมไม่มีผลเพราะการติดบ่วงอย่างนี้อธิบายว่า บัดนี้เราไม่อาจที่จะกระทำกิจด้วยความเป็นสหายสักน้อยหนึ่งแก่ท่านได้เลย เราไม่สามารถจะกระทำอุปการะได้ จะมีประโยชน์อะไรแก่ท่าน ท่านอย่าชักช้าเลย จงรีบบินหนีไปเสียเถิดนะ.
เบื้องหน้าแต่นั้น สุมุขหงส์กล่าวว่า
ข้าพระองค์จะพึงไปหรือไม่พึงไป ความไม่ ตายก็ไม่พึงมี เพราะการไปหรือการไม่ไปนั้น เมื่อ พระองค์มีความสุขจึงอยู่ใกล้ เมื่อพระองค์ได้รับความ ทุกข์จะพึงละไปอย่างไรได้ ความตายพร้อมกับพระองค์ หรือว่าความเป็นอยู่เว้นจากพระองค์ ความตายนั้นแล ประเสริฐกว่า เว้นจากพระองค์แล้ว จะพึงเป็น อยู่ประเสริฐอะไร ข้าแต่พระมหาราชจอมหงส์ ข้าพระองค์พึงละทิ้งพระองค์ซึ่งทรงถึงทุกข์อย่างนี้ ข้อ นี้ไม่เป็นธรรมเลย คติของพระองค์ ข้าพระองค์ย่อม
ชอบใจ. ในลำดับนั้น พระมหาสัตว์จึงกล่าวว่า
คติของเราผู้ติดบ่วงจะเป็นอื่นไปอย่างไรเล่า นอกจากเข้าโรงครัวใหญ่ คตินั้นย่อมชอบใจ แก่ ท่านผู้มีความคิด ผู้พ้นแล้วอย่างไร ดูก่อนสุมุขหงส์ ท่านจะพึงเห็นประโยชน์อะไร ในการสิ้นชีวิตของเรา และของท่านทั้งสอง หรือของพวกญาติที่เหลือ ดูก่อน ท่านผู้มีปีกทั้งสองดังสีทอง เมื่อท่านยอมสละชีวิตใน เพราะคุณอันไม่ประจักษ์ ดังคนตาบอดกระทำแล้วใน
ที่มืด จะพึงยังประโยชน์อะไรให้รุ่งเรืองได้. สุมุขหงส์กล่าวตอบว่า
ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐกว่าฝูงหงส์ทั้งหลาย ทำไมหนอ พระองค์จึงไม่ทรงรู้อรรถในธรรม ธรรมอันบุคคลเคารพแล้ว ย่อมแสดงประโยชน์แก่ สัตว์ทั้งหลาย ข้าพระองค์นั้นเพ่งเล็งอยู่ ซึ่งธรรมและ ประโยชน์อันตั้งจากธรรม ทั้งเห็นพร้อมอยู่ ซึ่งความ ภักดีในพระองค์ จึงมิได้เสียดายชีวิต ความที่มิตร เมื่อ ระลึกถึงธรรม ไม่พึงทอดทิ้งมิตรในยามทุกข์ แม้ เพราะเหตุแห่งชีวิต นี้เป็นธรรมของสัตบุรุษทั้งหลาย
โดยแท้. ลำดับนั้น พระมหาสัตว์กล่าวว่า
ธรรมนี้นั้นท่านประพฤติแล้ว และความภักดี ในเราก็ปรากฏแล้ว ท่านจงทำตามความปรารถนา ของเรานี้เถิด ท่านเป็นอันเราอนุมัติแล้ว จงไปเสีย เถิด ดูก่อนท่านผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา ก็แลเมื่อกาล ล่วงไปอย่างนี้ คือ เมื่อเราติดบ่วงอยู่ในที่นี้ ท่านพึง กลับไปปกครองหมู่ญาติทั้งหลายของเราให้จงดีเถิด. เมื่อสุวรรณหงส์ตัวประเสริฐ ประพฤติธรรม อันประเสริฐ กำลังโต้ตอบฉันอยู่ด้วยประการฉะนี้ นายพรานได้ปรากฏแล้ว เหมือนดังมัจจุราชปรากฏ แก่บุคคลผู้ป่วยหนัก ฉะนั้น สุวรรณหงส์ทั้งสอง เกื้อกูลกันมาสิ้นกาลนานนั้น เห็นศัตรูเดินมาแล้ว ก็ นิ่งเฉยมิได้เคลื่อนจากที่ ฝ่ายนายพราน ผู้เป็นศัตรู ของพวกนก เห็นพญาหงส์ธตรฐจอมหงส์กำลัง เดินส่ายไปมาแต่ที่นั้น ๆ จึงรีบเดินเข้าไป ก็นาย พรานนั้นครั้นรีบเดินเข้าไปแล้ว เกิดความสงสัยขึ้นว่า หงส์ทั้งสองนั้นติดบ่วงหรือไม่ จึงค่อยลดความเร็วลง ค่อย ๆ เดินเข้าไปให้ใกล้สุวรรณหงส์ทั้งสอง ได้เห็น ตัวหนึ่งติดบ่วง อีกตัวหนึ่งไม่ติดบ่วง แต่มายืนอยู่ใกล้ ตัวที่ติดบ่วง จึงเพ่งดูตัวที่ติดบ่วงที่เป็นโทษ ลำดับนั้น นายพรานนั้นเป็นผู้มีความสงสัย จึงได้กล่าวถามสุมุขหงส์ตัวมีผิวพรรณเหลือง มีร่างกายใหญ่ เป็นใหญ่ใน หมู่หงส์ ซึ่งยืนอยู่ว่า เพราะเหตุไรหนอ พญาหงส์ ที่ติดบ่วงใหญ่ ย่อมไม่กระทำซึ่งทิศ เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร ท่านผู้ไม่ติดบ่วง เป็นผู้มีกำลัง จึงไม่บิน หนีไป พญาหงส์นี้เป็นอะไรกับท่านหรือ ท่านพ้น แล้วทำไมจึงยังเฝ้าหงส์ตัวติดบ่วงอยู่ หงส์ทั้งหลายพา
กันละทิ้งหนีไปหมด เพราะเหตุไร ท่านจึงยังอยู่ตัวเดียว. สุมุขหงส์จึงกล่าวตอบว่า
ดูก่อนนายพรานนก พญาหงส์นั้นเป็นราชา ของเรา ทั้งเป็นเพื่อนเสมอด้วยชีวิตของเราด้วย เรา
จึงไม่ละท่านไปจนกว่าจะถึงที่สุดแต่งกาละนายพราน จึงกล่าวว่า
ก็ไฉนพญาหงส์นี้ จึงไม่เห็นบ่วงที่ดักไว้ ความจริงการรู้อันตรายของตน เป็นเหตุของบุคคล ผู้ใหญ่ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้ใหญ่เหล่านั้น
ควรรู้อันตราย. สุมุขหงส์ จึงกล่าวตอบว่า
เมื่อใดมีความเสื่อม เมื่อนั้น สัตว์แม้เข้าไป
ในข่ายหรือบ่วงก็ไม่รู้สึก ในเมื่อถึงคราวจะสิ้นชีวิต. นายพราน จึงกล่าวว่า
ดูก่อนท่านผู้มีปัญญามาก ก็แลบ่วงทั้งหลาย ที่เขาดักไว้มีมากอย่าง สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้ามาติด บ่วงที่เขาดักอำพรางไว้ ในเมื่อถึงคราวจะสิ้นชีวิต อย่างนี้.
เนื้อความแห่งคาถาเหล่านี้ บัณฑิตพึงทราบโดยนัยอันมาแล้วในบทบาลีทีเดียว.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า คจฺเฉ วา ความว่า สุมุขหงส์นั้นกล่าวว่าข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์พึงไปจากที่นี้หรือไม่ไปก็ตามเถิด แต่ที่ข้าพระองค์จะพึงไม่ตายเพราะการไปหรือการไม่ไปนั้นไม่มีเลย เพราะว่าข้าพระองค์ ถึงจะไปจากที่นี้หรือไม่ไปคงไม่พ้นจากความตายไปได้เป็นแน่แท้ ก็ในกาลก่อนแต่นี้ พระองค์มีความสุข ข้าพระองค์ก็ได้อยู่ใกล้ชิด บัดนี้พระองค์กำลังได้รับทุกข์ข้าพระองค์จะทอดทิ้งไปเสียอย่างไรได้. บทว่า มรณํ วา ความว่า เมื่อข้าพระองค์ไม่ไป พึงตายเสียพร้อมกับพระองค์อย่างหนึ่ง หรือเมื่อข้าพระองค์ไป แต่มีชีวิตอยู่เว้นจากพระองค์อย่างหนึ่ง ในสองอย่างนี้ การตายเสียพร้อมกันกับพระองค์นั้นแล เป็นของประเสริฐของข้าพระองค์ยิ่งนัก ส่วนการที่ข้าพระองค์จะพึงมีชีวิตอยู่เว้นเสียจากพระองค์นั้น ไม่เป็นของประเสริฐแก่ข้าพระองค์เลย. บทว่า รุจฺจเต ความว่า ความสำเร็จนั้นแล ย่อมเป็นที่ชอบใจของข้าพระองค์. บทว่า สา กถํ ความว่า ดูก่อนสุมุขหงส์ผู้เป็นสหาย เมื่อเราติดบ่วงที่ทำด้วยหนังสัตว์ร้ายอย่างมั่นคงไปแล้วในมือของบุคคลอื่น คตินั้นจึงเป็นที่ชอบใจก่อน แต่เมื่อท่านมีความคิดมีปัญญาพ้นจากบ่วงแล้ว ยังเป็นที่ชอบใจอยู่อย่างไร. บทว่า ปกฺขิมา ได้แก่ สมบูรณ์ด้วยขนปีก. บทว่า อภินฺนํ ความว่า เมื่อเราแม้ทั้งสองสิ้นชีวิตไปแล้ว ท่านยังจะเห็นประโยชน์อะไรของเรา ของท่านหรือของพวกญาติที่เหลือ. น อักษร ในคำว่า ยนฺน นี้ใช้ในความอุปมา. บทว่า กญฺจนเทปิจฺฉ ได้แก่ มีขนปีกทั้งสองประดุจสีทองอีกอย่างหนึ่ง บาลีก็อย่างนี้เหมือนกัน ความว่า มีปีกทั้งสองข้างเช่นกับทอง. บทว่า ตมสา ได้แก่ ในความมืด อีกอย่างหนึ่ง บาลีก็อย่างนี้เหมือนกัน. นอักษร ข้างต้นเชื่อมความกับบทนี้. บทว่า กตํ ความว่า ประหนึ่งว่ากระทำแล้ว มีคำกล่าวอธิบายว่า เมื่อท่านจะยอมสละชีวิตก็ตาม ชีวิตของเราก็ไม่รอดแน่ การสละชีวิตของท่านนั้น จึงชื่อว่าไม่ประจักษ์คุณเพราะไม่ได้รับประโยชน์แม้สักน้อยหนึ่งเลย เปรียบเหมือนคนตาบอด กระทำในที่มืด. ท่านมายอมเสียสละชีวิตในการเสียสละอันไม่ประจักษ์คุณของท่านเช่นนี้ จะพึงยังประโยชน์อะไรให้รุ่งเรืองได้. บทว่า ธมฺโม อปจิโต สนฺโต ความว่า ธรรมที่บุคคลบูชาแล้ว นับถือแล้ว เคารพแล้ว. บทว่า อตฺถํ ทสฺเสติ ได้แก่แสดงถึงความเจริญ. บทว่า อเปกฺขาโน คือพิจารณาอยู่. บทว่า ธมฺมา จตฺถํ ความว่า อนึ่งข้าพระองค์เห็นอยู่ ซึ่งประโยชน์อันตั้งขึ้นแล้วจากธรรม. บทว่า ภตฺตึ คือความรักเยื่อใย. บทว่า สตํ ธมฺโม คือเป็นสภาวะของบัณฑิตทั้งหลาย. บทว่า โย มิตฺโต ความว่า มิตรใดไม่พึงทอดทิ้งมิตรในเวลาได้รับอันตราย ธรรมนี้แลชื่อว่าเป็นสภาพของมิตรผู้ไม่ทอดทิ้งอยู่นั้น ธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายแจ่มแจ้งแล้ว คือปรากฏแล้วโดยแท้. บทว่า กามํ กรสฺสุ ความว่า ท่านจงกระทำตามความปรารถนาของเรา คือตามถ้อยคำของเราที่เราปรารถนาไว้นี้. บทว่า อปิเตฺววํ คเต กาเล ความว่า ก็แลเมื่อกาลเวลาผ่านไปแล้วอย่างนี้ คือเมื่อเราติดบ่วงอยู่ในที่นี้. บทว่า ปรมสํวุตํ คือพึงระแวดระวังอย่างแข็งแรง.
บทว่า อิจฺเจวํ มนฺตยนฺตานํ ได้แก่ กำลังกล่าวขอร้องกันอยู่อย่างนี้ว่า ท่านจงไป เราไม่ไป ดังนี้. บทว่า อริยานํ คือเป็นผู้ประเสริฐด้วยความประพฤติ. บทว่า ปจฺจนิสฺสถ ความว่า นายพรานนุ่งผ้าย้อมฝาดประดับพวงมาลาสีแดง ถือค้อนกำลังเดินมาอยู่ทีเดียว ปรากฏขึ้นแก่หงส์ทั้ง ๒. บทว่า อาตุรานํ คือ ประดุจดังพระยามัจจุราชปรากฏแก่คนไข้ทั้งหลาย ฉะนั้น. บทว่า อภิสิญฺจิกฺข ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุวรรณหงส์แม้ทั้งสองเหล่านั้นเห็นศัตรูเดินมาอยู่. บทว่า หิตา ได้แก่ เป็นผู้อุดหนุนกัน มีจิตรักใคร่สนิทสนมซึ่งกันและกันมาเป็นเวลาช้านาน. บทว่า น จลญฺเจสุํ ได้แก่มิได้เคลื่อนจากที่ คงเกาะอยู่ตามเดิมทีเดียว. ด้วยว่า สุมุขหงส์คิดว่า นายพรานนี้มาแล้ว ถ้าต้องการประหารก็จงประหารเราก่อน จึงนั่งเกาะบังพระมหาสัตว์ไว้เบื้องหลัง. บทว่า ธตรฏฺเ หมายเอาหมู่หงส์ธตรฐทั้งหลาย. บทว่า สมุฑฺเฑนฺเต ความว่า นายพรานเห็นหงส์นั้นกำลังเดินกลับไปกลับมาข้างโน้นข้างนี้เพราะกลัวตาย. บทว่า อาสชฺช ได้แก่ เข้าไปจนใกล้หงส์ทั้งสองนอกนี้. บทว่า ปจฺจกมฺปิตฺถ ได้แก่ นายพรานคิดใคร่ครวญอยู่ว่า หงส์นั้นติดบ่วงหรือยังไม่ติด จึงค่อย ๆ ย่อง คือลดความเร็วเสียแล้วได้ค่อย ๆ เดินไป. บทว่า อาสชฺช พนฺธํ ความว่า นายพรานเห็นสุมุขหงส์เกาะอยู่ใกล้พระมหาสัตว์ซึ่งติดบ่วงอยู่. บทว่า อาทีนวํ ได้แก่ นายพรานเห็นพระมหาสัตว์ซึ่งเป็นโทษทีเดียวมองดูอยู่. บทว่า วิมโต ความว่า นายพรานนั้นเกิดความสงสัยขึ้นว่า เหตุไรหนอ หงส์ตัวทีไม่ติดบ่วงจึงได้เกาะอยู่ใกล้ชิดกับตัวที่ติดบ่วงเราจักถามดูให้รู้เหตุ. บทว่า ปณฺฑเร หมายเอาสุมุขหงส์นั้น อีกอย่างหนึ่งอธิบายว่า เป็นสัตว์บริสุทธิ์ปราศจากเครื่องเศร้าหมอง คือ มีสีเหมือนทองที่เขาหลอมไว้ดีแล้ว. บทว่า ปวฑฺฒกาเย ได้แก่ มีร่างกายอันเติบโตแล้วมีร่างกายใหญ่โต. คำว่า ยนฺนู หมายเอาหงส์ตัวที่ติดบ่วงใหญ่นี้. บทว่า ทิสํ น กุรุเต อธิบายว่า ไม่ยอมคบแม้สักทิศหนึ่ง การกระทำดังนั้นเป็นการสมควรแล้ว. บทว่า พลี คือเป็นสัตว์สมบูรณ์ด้วยกำลัง. นายพรานย่อมเรียกหงส์นั้นว่า สัตว์มีปีก. บทว่า โอหาย คือทิ้งไปแล้ว. บทว่า ยนฺติ ความว่าฝูงหงส์ที่เหลือพากันบินไปหมด. บทว่า อวหียสิ แปลว่า เหลืออยู่. บทว่า ทิชามิตฺต คือ ไม่เป็นมิตรแก่พวกนกทั้งหลาย. บทว่า ยาว กาลสฺส ปริยายํ ได้แก่ จนกว่าวาระสุดท้ายแห่งความตายจะมาถึง. บทว่า กถํ ปนายํ ความว่า ท่านกล่าวว่า พญาหงส์นั้นเป็นพระราชาของท่าน ธรรมดาว่าพระราชาทั้งหลายย่อมเป็นบัณฑิต ก็พระราชาของท่านเป็นบัณฑิต แม้ด้วยประการฉะนี้เพราะเหตุไร จึงมิได้เห็นบ่วงที่ดักไว้ เพราะว่าธรรมดาอันนี้ ย่อมเป็นบทอธิบายว่า ขึ้นชื่อว่า ความรู้สึกในอันตรายของตน ย่อมเป็นบท คือเป็นเหตุของบุคคลทั้งหลาย ผู้ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้ใหญ่ด้วยยศ หรือความเป็นผู้ใหญ่ด้วยความรู้ เพราะฉะนั้น บัณฑิตเหล่านั้น จึงควรรู้ถึงอันตราย. บทว่าปราภโว คือ ความไม่เจริญ. บทว่า อาสชฺชาปิ คือ ถึงหากจะเข้าไปจนใกล้ชิดก็ไม่รู้สึกตัว. บทว่า ตตา คือ ล่อไว้ ซุ่มไว้. บทว่า คุยฺหมาสชฺช ความว่า บรรดาบ่วงเหล่านั้น บ่วงใดที่อำพรางไว้คือลวงไว้ สัตว์ทั้งหลายเข้าใกล้บ่วงนั้น ย่อมถูกรัดรึง. บทว่า อเถวํ ความว่า เมื่อถึงคราวสิ้นชีวิตอย่างนี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมถูกรึงรัดติดอยู่เป็นแน่แท้ทีเดียว.
สุมุขหงส์นั้น กระทำนายพรานให้เป็นผู้มีน้ำใจอ่อน ด้วยการเจรจาปราศรัยด้วยประการฉะนี้แล้ว เพื่อจะขอชีวิตของพระมหาสัตว์ จึงกล่าวคาถาว่า
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๒ หน้า ๓๓๖–๓๗๓ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
อสีตินิบาตชาดก ๒๕๒ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๕๒ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Asītinipātavaṇṇanā
cullahaṃsajātakaṃ
sumukhāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto āyasmato ānandattherassa jīvitapariccāgaṃ ārabbha kathesi.
Devadattena hi tathāgataṃ jīvitā voropetuṃ payojitesu tesu dhanuggahesu sabbapaṭhamaṃ pesitena āgantvā nāhaṃ bhante sakkomi taṃ bhagavantaṃ jīvitā voropetuṃ mahiddhiko so bhagavā mahānubhāvoti vutte so devadatto āha alaṃ āvuso mā tvaṃ samaṇaṃ gotamaṃ jīvitā voropehi ahameva samaṇaṃ gotamaṃ jīvitā voropessāmīti vatvā tathāgate gijjhakūṭassa pabbatassa pacchimachāyāya caṅkamante sayaṃ gijjhakūṭapabbataṃ abhiruhitvā yantavegena mahatiṃ silaṃ pavijjhi imāya silāya samaṇaṃ gotamaṃ jīvitā voropessāmīti. Tadā dve pabbatakūṭā samāgantvā taṃ khittaselaṃ sampaṭicchiṃsu. Tato pappaṭikāpi patitvā bhagavato pādaṃ paharitvā rudhiraṃ uppādesi. Balavavedanā pavattiṃsu. Jīvako tathāgatassa pādaṃ satthakena phāletvā duṭṭhalohitaṃ mocetvā pūtimaṃsaṃ apanetvā dhovitvā bhesajjaṃ ālimpetvā nīrogamakāsi. Satthā purimasadiso eva mahābhikkhusaṅghaparivuto mahatiyāva buddhalīlāya nagaraṃ pāvisi.
Atha naṃ disvā devadatto cintesi samaṇassa gotamassa rūpasobhaggappattaṃ sarīraṃ disvā koci manussabhūto upasaṅkamituṃ na sakkoti rañño kho pana nālāgiri nāma hatthī atthi so caṇḍo pharuso manussaghāṭako buddhadhammasaṅghaguṇe ajānanto taṃ jīvitakkhayaṃ pāpessatīti. So gantvā tamatthaṃ ārocesi. Rājā sādhūti sampaṭicchitvā hatthācariyaṃ pakkosāpetvā samma sve nālāgiriṃ mattaṃ katvā pātova samaṇena gotamena paṭipannavīthiyaṃ visajjehīti āha. Devadattopi naṃ aññesu divasesu kittakaṃ suraṃ pivatīti pucchitvā aṭṭha ghaṭe bhanteti vutte sve taṃ soḷasa ghaṭe pāyetvā samaṇena gotamena paṭipannavīthiyaṃ abhimukhaṃ kareyyāsīti āha. So sādhūti sampaṭicchi. Rājā nagare bheriñcārāpetvā sve nālāgiriṃ mattaṃ katvā nagare visajjessati nāgarā pātova kattabbakiccāni katvā antaravīthiṃ mā paṭipajjiṃsūti āha. Devadattopi rājanivesanato oruyha hatthisālaṃ gantvā hatthigopake āmantetvā mayaṃ bhaṇe uccaṭṭhānato nīcaṭṭhāne nīcaṭṭhānato uccaṭṭhāne kātuṃ samatthā sace vo yasena attho sve pātova nālāgiriṃ tikhiṇasurāya soḷasa ghaṭe pāyetvā samaṇassa gotamassa āgamanavelāya tuṇḍatomarehi vijjhantā vijjhantā kujjhāpetvā hatthisālaṃ bhindāpetvā samaṇena gotamena paṭipannavīthiyaṃ abhimukhaṃ katvā samaṇaṃ gotamaṃ jīvitakkhayaṃ pāpethāti āha. Te sādhūti sampaṭicchiṃsu. Sā pavutti sakalanagare vitthāritā ahosi. Buddhadhammasaṅghamāmakā Upāsakā taṃ sutvā satthāraṃ upasaṅkamitvā bhante devadatto raññā saddhiṃ ekato hutvā sve tumhehi paṭipannavīthiyaṃ nālāgiriṃ visajjāpessati sve piṇḍāya apavisitvā idheva hotha mayaṃ vihāreyeva buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa bhikkhaṃ dassāmāti vadiṃsu. Satthā sve piṇḍāya na pavisissāmīti avatvāva ahaṃ sve nālāgiriṃ dametvā pāṭihāriyaṃ katvā titthiye madditvā rājagahe piṇḍāya caritvāva bhikkhusaṅghaparivuto nagarā nikkhamitvā veḷuvanameva gamissāmi rājagahavāsino bahūni bhattabhājanāni gahetvā veḷuvanameva āgamissanti sve vihāreyeva bhattaggaṃ bhavissatīti iminā kāraṇena tesaṃ adhivāsesi. Te tathāgatassa adhivāsanaṃ viditvā bhattabhājanāni āharitvā vihāreyeva dānaṃ dassāmāti pakkamiṃsu.
Satthāpi paṭhamayāme dhammaṃ desetvā majjhimayāme devatāya pañhaṃ visajjetvā pacchimayāmassa paṭhamakoṭṭhāse sīhaseyyaṃ kappetvā dutiyakoṭṭhāse phalasamāpattiyo samāpajjitvā tatiyakoṭṭhāse karuṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā bodheyyabandhave olokento nālāgiridamane caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayaṃ disvā pabhātāya rattiyā katasarīrapaṭijaggano hutvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantetvā ānanda rājagahaparivattakesu aṭṭhārasasu mahāvihāresu sabbesaṃpi bhikkhūnaṃ mayā saddhiṃ rājagahaṃ pavisituṃ ārocehīti āha. Thero tathā akāsi. Sabbe bhikkhū veḷuvane sannipatiṃsu. Satthā mahābhikkhusaṅghaparivuto rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha hatthimeṇḍā yathānusiṭṭhaṃ Paṭipajjiṃsu. Mahanto samāgamo ahosi. Saddhāsampannā manussā ajja kira buddhamahānāgassa tiracchānanāgena saddhiṃ saṅgāmo bhavissati anopamāya buddhalīlāya nālāgirino damanaṃ passissāmāti pāsādahammiyagehacchadanādīni abhiruyha aṭṭhaṃsu. Asaddhā pana micchādiṭṭhikā ayaṃ nālāgiri caṇḍo pharuso manussaghāṭako buddhādiguṇaṃ na jānāti so ajja samaṇassa gotamassa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ viddhaṃsetvā jīvitakkhayaṃ pāpessati ajjeva paccāmittassa piṭṭhiṃ passissāmāti rukkhapāsādādīsu aṭṭhaṃsu. Hatthīpi bhagavantaṃ āgacchantaṃ disvā manusse tāsento gehāni viddhaṃsento sakaṭāni sañcuṇṇento soṇḍaṃ ussāpetvā pahaṭṭhakaṇṇavālo pabbato viya ajjhottharanto yena bhagavā tena abhidhāvi. Taṃ bhikkhū disvā bhagavantametadavocuṃ ayaṃ bhante nālāgiri caṇḍo pharuso manussaghāṭako imaṃ racchaṃ paṭipanno na kho panāyaṃ buddhādiguṇaṃ jānāti paṭikkamatu bhante bhagavā paṭikkamatu sugatoti. Mā bhikkhave bhāyittha paṭibalohaṃ nālāgiriṃ dametunti.
Atha āyasmā sārīputto satthāraṃ yāci bhante pitu uppannakiccaṃ nāma jeṭṭhaputtassa bhāro ahameva naṃ damemīti. Atha naṃ satthā sārīputta buddhabalaṃ nāma aññaṃ sāvakabalaṃ aññaṃ tiṭṭha tvanti paṭibāhi. Evaṃ yebhuyyena asītimahātherā yāciṃsu. Satthā sabbepi paṭibāhi. Athāyasmā ānando satthari balavasinehena adhivāsetuṃ asakkonto ayaṃ hatthī paṭhamaṃ maṃ māretūti Tathāgatassatthāya jīvitaṃ pariccajitvā gantvā satthu purato aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā apehi ānanda apehi ānanda mā me purato aṭṭhāsīti āha. Bhante ayaṃ hatthī caṇḍo pharuso manussaghāṭako kappuṭṭhānaggisadiso paṭhamaṃ maṃ māretvā pacchā tumhākaṃ santikaṃ āgacchatūti. Thero yāvatatiyaṃ vuccamānopi tatheva ṭhito na paṭikkami. Atha naṃ satthā iddhibalena paṭikkamāpetvā bhikkhūnaṃ antare ṭhapesi. Tasmiṃ khaṇe ekā itthī nālāgiriṃ disvā maraṇabhayabhītā palāyamānā aṅkena gahitaṃ dārakaṃ hatthino ca tathāgatassa ca antare chaḍḍetvā palāyi. Hatthī taṃ anubandhitvā nivattitvā dārakassa santikaṃ agamāsi. Dārako mahāravaṃ ravi. Satthā nālāgiriṃ uddissa mettāya pharitvā sumadhurabrahmasaraṃ nicchāretvā ambho nālāgiri taṃ soḷasa surāghaṭe pāyetvā mattaṃ karontā na aññaṃ gaṇhissatīti kariṃsu maṃ gaṇhissatīti pana kariṃsu mā akāraṇena jaṅghāyo kilamento vicari ito ehīti pakkosi. So satthu vacanaṃ sutvā akkhīni ummiletvā bhagavato rūpasiriṃ olokento paṭiladdhasaṃvego buddhatejena pacchinnasurāmado soṇḍaṃ olambanto kaṇṇe olambanto gantvā tathāgatassa pādesu pati.
Atha naṃ satthā nālāgiri tvaṃ tiracchānahatthī ahaṃ buddhavāraṇo ito paṭṭhāya mā caṇḍo mā pharuso mā manussaghāṭako bhava mettacittaṃ paṭilabhāhīti vatvā dakkhiṇahatthaṃ Pasāretvā kumbhe parāmasitvā imā gāthā āha
mā kuñjara nāgamāsado
dukkho hi kuñjara nāgamāsado
na hi nāgahatassa kuñjara
sugati hoti ito paraṃ yato.
Mā ca mado mā ca pamādo
na hi pamattā sugatiṃ vajanti
tena tvaññeva tathā karissasi
yena tvaṃ sugatiṃ gamissasīti. Evaṃ dhammaṃ desesi. Tassa sakalasarīraṃ pītiyā nirantaraṃ phuṭṭhaṃ ahosi. Sace tiracchānagato nābhavissa sotāpattiphalaṃ adhigamissa. Manussā taṃ pāṭihāriyaṃ disvā unnadiṃsu appoṭhayiṃsu sañjātasomanassā nānābharaṇāni khipiṃsu. Tāni hatthissa sarīraṃ paṭicchādayiṃsu. Tato paṭṭhāya nālāgiri dhanapālako nāma jāto. Tasmiṃ khaṇe pana dhanapālakasamāgame caturāsītipāṇasahassāni amataṃ piviṃsu. Satthā dhanapālakaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi. So soṇḍāya bhagavato pādapaṃsūni gahetvā upari muddhani ākiritvā paṭikkuṭiko paṭikkamitvā dassanūpacāre ṭhito dasabalaṃ vanditvā nivattitvā hatthisālaṃ pāvisi. Tato paṭṭhāya evaṃ dantesu danto hutvā na kiñci viheṭhesi. Satthā nipphannamanoratho yehi yaṃ dhanaṃ khittaṃ taṃ tesaṃyeva hotūti adhiṭṭhāya ajja mayā mahantaṃ pāṭihāriyaṃ Kataṃ imasmiṃ nagare piṇḍāya caraṇaṃ appaṭirūpanti titthiye madditvā bhikkhusaṅghaparivuto jayappatto viya khattiyo nagarā nikkhamitvā veḷuvanameva gato. Nagaravāsinopi bahuṃ annapānakhādanīyaṃ ādāya vihāraṃ gantvā mahādānaṃ pavattayiṃsu. Taṃ divasaṃ sāyaṇhasamaye dhammasabhaṃ pūretvā sannipatitvā bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso āyasmatā ānandena tathāgatassatthāya attano jīvitaṃ pariccajantena dukkaraṃ kataṃ nālāgiriṃ disvā satthārā tikkhattuṃ paṭibāhiyamānopi anapagato aho dukkarakārako āvuso āyasmā ānandoti. Atha naṃ satthā dibbasotadhātuyā sutvā ānandassa guṇakathā pavattati gantabbaṃ mayā etthāti gandhakuṭito nikkhamitvā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave idāneva pubbepi ānando tiracchānayoniyaṃ nibbattopi mamatthāya jīvitaṃ pariccajiyevāti vatvā tuṇhī ahosi tehi yācito atītaṃ āhari.
Atīte bhikkhave mahisakaraṭṭhe sāgalanagare sāgalo nāma rājā dhammena rajjaṃ kāresi. Tadā nagarato avidūre ekasmiṃ nesādagāmake aññataro nesādo pāsehi sakuṇe bandhitvā nagare vikkīṇanto jīvitaṃ kappesi. Nagarato ca avidūre āvaṭṭato dvādasayojaniko mānusiyo nāma padumasaro ahosi. So pañcavaṇṇapadumasañchanno. Tattha nānappakāro sakuṇasaṅgho otari. So nesādo tattha Aniyāmena pāse oḍḍesi. Tasmiṃ kāle dhataraṭṭhahaṃsarājā channavutisahassaparivuto cittakūṭapabbate suvaṇṇaguhāyaṃ paṭivasati. Sumukho nāmassa senāpati ahosi. Athekadā tato haṃsayūthā katipayā suvaṇṇahaṃsā mānusiyaṃ saraṃ gantvā pahūtagocare tasmiṃ sare yathāsukhaṃ vicaritvā cittakūṭaṃ āgantvā dhataraṭṭhassa ārocesuṃ mahārāja manussapathe mānusiyo nāma padumasaro sampannagocaro tattha gocaraṃ gaṇhituṃ gacchāmāti. So manussapatho nāma sāsaṅko sappaṭibhayo mā vo ruccatīti paṭikkhipitvāpi tehi punappunaṃ vuccamāno sace tumhākaṃ ruccati gacchāmāti sapparivāro taṃ saraṃ agamāsi. So ākāsato otaranto pādaṃ pāse pavesantoyeva otari. Athassa pāso pādaṃ ayapaṭṭakena ghaṭṭento viya ābandhitvā gaṇhi. Athassa chindissāmi nanti ākaḍḍhantassa paṭhamavāre cammaṃ chijji dutiyavāre maṃsaṃ chijji tatiyavāre nahāru chijji catutthavāre so pāso aṭṭhiṃ āhacca aṭṭhāsi. Lohitaṃ paggharati balavavedanā pavattiṃsu. So cintesi sacāhaṃ bandhanaravaṃ ravissāmi ñātakā me cittutrāsā hutvā gocaraṃ agaṇhitvā chātajjhattāva palāyantā dubbalatāya samudde patissantīti. So vedanaṃ adhivāsetvā ñātīnaṃ yāvadatthaṃ gocaraṃ gaṇhitvā haṃsānaṃ kīḷanakāle mahantena saddena bandhanavaraṃ ravi. Taṃ sutvā haṃsā maraṇabhayatajjitā vaggavaggā hutvā cittakūṭābhimukhā pakkhandiṃsu. Tesu pakkantesu sumukho haṃsasenāpati kacci nukho idaṃ bhayaṃ Mahārājassa uppannaṃ ahaṃ jānissāmi nanti vegena pakkhanditvā purato gacchantassa haṃsagaṇassa antare mahāsattaṃ adisvā majjhimahaṃsagaṇaṃ vicinitvā tatthāpi taṃ adisvā pacchimahaṃsagaṇaṃ vicinitvā tatthāpi mahāsattaṃ adisvā nissaṃsayaṃ tasseva taṃ bhayaṃ uppannanti nivattitvā āgacchanto mahāsattaṃ pāse bandhaṃ disvā lohitamakkhitaṃ dukkhāturaṃ paṅkapiṭṭhe nisinnaṃ disvā mā bhāyi mahārājāti vatvā ahaṃ mama jīvitaṃ pariccajitvā tumhe pāsato mocessāmīti vadantova otaritvā mahāsattaṃ assāsento paṅkapiṭṭhe nisīdi. Atha naṃ vīmaṃsanto mahāsatto paṭhamaṃ gāthamāha
sumukha anuvicinantā pakkamanti vihaṅgamā
gaccha tuvaṃpi mā kaṅkhi natthi bandhe sahāyatāti.
Tattha anuvicinantāti sinehena ālayavasena anolokentā. Pakkamantīti ete channavutihaṃsasahassā ñātigaṇavihaṅgamā maṃ chaḍḍetvā gacchanti tvaṃpi gaccha mā idha vāsaṃ ākaṅkhi evaṃ hi pāsena bandhe mayi sahāyatā nāma natthi na hi te ahaṃ idāni kiñci sahāyakiccaṃ kātuṃ sakkhissāmi kinte mayā nirupakārena papañcaṃ akatvā gacchevāti vadati.
Tato paraṃ sumukho āha
gacche vāhaṃ na vā gacche na tena amaro siyaṃ
sukhitantaṃ upāsitvā dukkhitantaṃ kathaṃ jahe.
Maraṇaṃ vā tayā saddhiṃ jīvitaṃ vā tayā vinā
tadeva maraṇaṃ seyyo yañce jīve tayā vinā.
Nesa dhammo mahārāja yaṃ taṃ evaṃ gataṃ jahe
yā gati tumhaṃ sā mayhaṃ ruccate vihagādhipāti. Tato mahāsatto āha
kā nu pāsena bandhassa gati aññā mahānasā
sā kathaṃ cetayānassa muttassa tava ruccati.
Kaṃ vā tvaṃ passasi atthaṃ mama tuyhañca pakkhima
ñātīnaṃvāvasiṭṭhānaṃ ubhinnaṃ jīvitakkhaye.
Yanna kañcanadepiccha andhena tamasā kataṃ
tādise sañcajaṃ pāṇaṃ kimatthamabhijotayeti. Sumukho āha
kathaṃ nu patataṃ seṭṭha dhamme atthaṃ na bujjhasi
dhammo apacito santo atthaṃ dasseti pāṇinaṃ.
Sohaṃ dhammaṃ apekkhāno dhammā catthaṃ samuṭṭhitaṃ
bhattiñca tayi sampassaṃ nāvakaṅkhāmi jīvitaṃ.
Addhā eso sataṃ dhammo yo mitto mittamāpade
na caje jīvitassāpi hetu dhammaṃ anussaranti. Tato mahāsatto āha
svāyaṃ dhammo ca te ciṇṇo bhattī ca viditā mayi
kāmaṃ karassu mayhetaṃ gacchevānumato mayā.
Apitvevaṃ gate kāle yaṃ khaṇḍaṃ ñātinaṃ mayā
tayā taṃ buddhisampanna assa paramasaṃvutanti.
Iccevaṃ mantayantānaṃ ariyānaṃ ariyavuttinaṃ
paccadissatha nesādo āturānamivantako.
Te sattumabhisiñcikkha dīgharattaṃ hitā dijā
tuṇhī māsittha ubhayo na calañcesu āsanā.
Dhataraṭṭhe ca disvāna samuḍḍente tato tato
abhikkamatha vegena dijasattu dijādhipe.
So ca vegenābhikkamma āsajja parame dije
paccakampittha nesādo bandhā iti vicintayaṃ.
Ekañca bandhamāsīnaṃ abandhañca punāparaṃ
āsajja bandhamāsīnaṃ pekkhamānamadīnavaṃ.
Tato so vimatoyeva paṇḍare ajjhabhāsatha
pavaḍḍhakāye āsīne dijasaṅghagaṇādhipe.
Yannu pāsena mahatā bandho na kurute disaṃ
atha kasmā abandho tvaṃ balī pakkhī na gacchasi.
Kiṃ nu tyāyaṃ dijo hoti mutto bandhaṃ upāsasi
ohāya sakuṇā yanti kiṃ eko avahīyasīti. Sumukho āha
rājā me so dijāmitta sakhā pāṇasamo ca me
neva naṃ vijahissāmi yāva kālassa pariyāyanti.
Nesādo āha
kathaṃ panāyaṃ vihaṅgo nāddasa pāsamoḍḍitaṃ
padaṃ hetaṃ mahantānaṃ boddhumarahanti āpadanti.
Sumukho āha
yadā parābhavo hoti poso jīvitasaṅkhaye
atha jālañca pāsañca āsajjāpi na bujjhatīti.
Nesādo āha
api tveva mahāpañña pāsā bahuvidhā tatā
guyhamāsajja bajjhanti athevaṃ jīvitakkhayeti.
Imāsaṃ gāthānaṃ attho pālinayeneva veditabbo.
Tattha gacche vāti mahārāja ahaṃ ito gaccheyyaṃ vā na vā nāhaṃ tena gamanena vā agamanena vā amaro siyaṃ ahaṃ hi ito gatopi agatopi maraṇato amuttova ito pubbe pana sukhitaṃ taṃ upāsetvā idāni dukkhitaṃ taṃ kathaṃ jaheyyanti vadati. Maraṇaṃ vāti mama agacchantassa vā tayā saddhiṃ maraṇaṃ bhaveyya gacchantassa vā tayā vinā jīvitaṃ tesu dvīsu yaṃ tayā saddhiṃ maraṇaṃ tadeva me varaṃ yaṃ pana tayā vinā jīveyyaṃ na me taṃ varataranti attho. Ruccateti yā nipphatti sāva mayhaṃ ruccati. Sā kathanti samma sumukha mama tāva daḷhena vāḷamayapāsena bandhassa parahatthagatassa sā gati ruccatu tava pana cetayānassa paññavato muttassa kathaṃ ruccati. Pakkhimāti pakkhasampanna. Ubhinnanti Amhākaṃ dvinnaṃpi jīvitakkhaye sati tvaṃ mama vā tava vā avasiṭṭhānaṃ ñātīnaṃ vā kimatthaṃ passasi. Yannāti ettha nakāro upamāne. Kañcanadepicchāti kāñcanadvepiccha. Ayameva vā pāṭho. Kañcanasadisa ubhayapakkhāti attho. Tamasāti tamasi. Ayameva vā pāṭho. Purimassa nakārassa iminā sambandho. Katanti kataṃ viyāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti tayi pāṇaṃ cajantepi acajantepi mama jīvitassa abhāvo yaṃ tava pāṇasañcajanaṃ taṃ andhena tamasi kataṃ viya kiñcideva anupagamma apaccakkhaguṇaṃ tādise tava apaccakkhaguṇe sañcajane tvaṃ pāṇaṃ sañcajanto kimatthamabhijotayeyyāsīti. Dhammo apacito santoti dhammo pūjito mānito sammānito samāno. Atthaṃ dassetīti vuḍḍhiṃ dasseti. Apekkhānoti apekkhanto. Dhammā catthanti dhammato ca atthaṃ samuṭṭhitaṃ passanto. Bhattinti sinehaṃ. Sataṃ dhammoti paṇḍitānaṃ sabhāvo. Yo mittoti yo mitto āpadesu mittaṃ na caje tassa acajantassa mittassa esa sabhāvo nāma addhā sataṃ dhammo vidito pākaṭo jāto. Kāmaṃ karassūti etaṃ mama kāmaṃ mayā icchitaṃ mama vacanaṃ karassu. Apitvevaṃ gate kāleti apitu evaṃ gate kāle mayi imasmiṃ ṭhāne pāsena bandhe. Paramasaṃvutanti paramapaṭicchannaṃ.
Iccevaṃ mantayantānanti gaccha na gacchāmīti evaṃ kathentānaṃ. Ariyānanti ācāraariyānaṃ. Paccadissathāti kāsāyāni nivāsetvā rattamālaṃ pilandhitvā muggaraṃ ādāya āgacchantova adissatha. Āturānanti gilānānaṃ maccu viya. Abhisiñcikkhāti bhikkhave te ubhopi sattuṃ āyantaṃ passitvā. Hitāti dīgharattaṃ aññamaññassa hitā muducittā. Na calañcesunti āsanato na caliṃsu yathānisinnāva ahesuṃ. Sumukho pana ayaṃ nesādo āgantvā paharanto maṃ paṭhamaṃ paharatūti cintetvā mahāsattaṃ pacchato katvā nisīdi. Dhataraṭṭheti haṃse. Samuḍḍenteti maraṇabhayena itocītoca upagacchante disvā. Āsajjāti itare dve jane upagantvā. Paccakampitthāti bandhā na bandhāti cintento upadhārento akampittha vegaṃ hāpetvā sanikaṃ agamāsi. Āsajja bandhanti bandhaṃ mahāsattaṃ upagantvā nisinnaṃ sumukhaṃ. Ādīnavanti ādīnavameva hutvā mahāsattaṃ olokentaṃ disvā. Vimatoti kinnu kho abandho bandhassa santike nisinno kāraṇaṃ pucchissāmīti vimatijāto hutvāti attho. Paṇḍareti haṃse athavā parisuddhe nimmale supahaṭṭhakañcanavaṇṇeti attho. Pavaḍḍhakāyeti vaḍḍhitakāye mahāsarīre. Yannūti yantāva eso mahāpāsena bandho. Disaṃ na kuruteti palāyanatthāya ekaṃ disaṃ na bhajati taṃ yuttanti adhippāyo. Balīti balasampanno hutvā. Pakkhīti taṃ ālapati. Ohāyāti chaḍḍetvā. Yantīti sesasakuṇā gacchanti. Avahīyasīti ohīyasi. Dijāmittāti dijānaṃ amitta. Yāva kālassa pariyāyanti yāva maraṇassa vāro āgacchati. Kathaṃ panāyanti tvaṃ rājā me soti vadasi rājāno ca nāma paṇḍitā honti itipi paṇḍito samāno kena kāraṇena oḍḍitaṃ pāsaṃ Na addasa. Padaṃ hetanti yasamahattaṃ vā ñāṇamahattaṃ vā pattānaṃ attano āpade bujjhanaṃ nāma padaṃ kāraṇaṃ tasmā te āpadaṃ boddhuṃ arahanti. Parābhavoti avuḍḍhi. Āsajjāpīti upagantvāpi na bujjhati. Tatāti vitatā oḍḍitā. Guyhamāsajjāti tesu pāsesu yo guyho pachicchanno pāso taṃ āsajja bajjhanti. Athevanti atha evaṃ jīvitakkhaye sati bajjhantiyevāti attho.
Iti so taṃ kathāsallāpena muduhadayaṃ katvā mahāsattassa jīvitaṃ yācanto gāthamāha
api nāyaṃ tayā saddhiṃ saṃvāsassa sukhudrayo
api no anumaññāsi api no jīvitaṃ dadeti.
Tattha api nāyanti api nu ayaṃ. Sukhudrayoti sukhaphalo. Api no anumaññāsīti cittakūṭaṃ gantvā ñātake passituṃ tvaṃ anujāneyyāsi. Api no jīvitaṃ dadeti api no imāya kathāya uppannavissāso na māreyyāsīti.
So tassa madhurakathāya bajjhitvā gāthamāha
na ceva me tvaṃ bandhosi napi icchāmi te vadhaṃ
kāmaṃ khippamito gantvā jīva tvaṃ anigho ciranti.
Tato sumukho catasso gāthā abhāsi
nevāhametaṃ icchāmi aññatretassa jīvitā
sace ekena tuṭṭhosi muñcetaṃ muñca bhakkhaya.
Ārohapariṇāhena tulyasmā vayasā ubho
na te lābhena onatā etena niminā tuvaṃ.
Tadiṅgha samapekkhassu hotu giddhi tavasmasu
maṃ pubbe bandhapāsena pacchā muñca dijādhipaṃ.
Tāvadeva ca te lābho katassa yācanāya ca
mettī ca dhataraṭṭhehi yāva jīvāya te siyāti.
Tattha etanti yaṃ aññatra etassa jīvitā mama jīvitaṃ etaṃ ahaṃ neva icchāmi. Tulyasmāti samā homa. Niminā tuvanti parivattehi tuvaṃ. Tavasmasūti tava amhesu giddhi hotu kinte etena mayi lobhaṃ uppādehīti vadati. Tāvadevāti tattakoyeva. Yācanāya cāti yā mama yācanā sāva katā assāti attho.
Iti so tāya dhammadesanāya telesu pakkhittakappāsapicu viya mudukatahadayo mahāsattaṃ tassa dāyaṃ katvā dadanto āha
passantu no mahāsaṅghā tayā muttaṃ ito gataṃ
mittāmaccā ca bhaccā ca puttadārā ca bandhavā.
Na ca te tādisā mittā bahūnaṃ idha vijjare
yathā tvaṃ dhataraṭṭhassa pāṇasādhāraṇo sakhā.
So te sahāyaṃ muñcāmi hotu rājā tavānugo
kāmaṃ khippamito gantvā ñātimajjhe virocathāti.
Tattha noti nipātamattaṃ. Tayā muttanti imaṃ hi tvaṃyeva muñcasi nāma tasmā imaṃ tayā muttaṃ ito cittakūṭapabbataṃ gataṃ Mahantā ñātisaṅghā ca ete ca mittādayo passantu. Ettha ca bandhavāti ekalohitasambandhā. Vijjareti vijjanti. Pāṇasādhāraṇoti sādhāraṇapāṇo avibhattajīviko yathā tvaṃ etassa sakhā etādisā aññesaṃ bahūnaṃpi mittā nāma na vijjanti. Tavānugoti etaṃ dukkhitaṃ ādāya purato gaccha tassa tava ayaṃ anugo hotūti.
Evaṃ vatvā ca pana nesādaputto mettacittena mahāsattaṃ upasaṅkamitvā bandhanaṃ chinditvā āliṅgitvā sarato nikkhamitvā saratīre taruṇadabbatiṇapiṭṭhe nisīdāpetvā pāde bandhapāsaṃ muducittena sanikaṃ mocetvā dūre khipitvā mahāsatte balavasinehaṃ paccupaṭṭhapetvā mettacittena udakaṃ ādāya lohitaṃ dhovitvā punappunaṃ parimajji. Tassa mettacittānubhāvena bodhisattassa pāde sirā sirāhi maṃsaṃ maṃsena cammaṃ cammena ghaṭṭitaṃ tāvadeva pādo saṃruḷho succhavī sañjātalomo ahosi abandhapāsena nibbiseso. Bodhisatto sukhito pakatibhāveneva nisīdi. Atha sumukho attānaṃ nissāya mahāsattassa sukhitabhāvaṃ viditvā sañjātasomanasso nesādassa thutimakāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
so patīto pamuttena bhattuno bhattugāravo
ajjhabhāsatha vaṅkaṅgo vācaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇaṃ
evaṃ luddaka nandassu saha sabbehi ñātibhi
yathāhamajja nandāmi muttaṃ disvā dijādhipanti.
Tattha vaṅkaṅgoti vaṅkagīvo.
Evaṃ luddakāti thutiṃ katvā sumukho bodhisattaṃ āha mahārāja iminā amhākaṃ mahāupakāro kato ayaṃ hi amhākaṃ vacanaṃ akatvā kīḷahaṃse no katvā issarānaṃ dento bahuṃ dhanaṃ labheyya māretvā vā maṃsaṃ vikkīṇanto bahuṃ dhanaṃpi labhateva attano pana jīvitaṃ anoloketvā amhākaṃ vacanaṃ kari imaṃ rañño santikaṃ netvā sukhaṃ jīvitaṃ karomāti. Mahāsatto sampaṭicchi. Sumukho attano bhāsāya mahāsattena saddhiṃ kathetvā puna manussabhāsāya luddaputtaṃ āmantetvā samma tvaṃ kimatthaṃ pāsaṃ oḍḍesīti pucchitvā dhanatthanti vutte evaṃ sante amhe ādāya nagaraṃ pavisitvā rañño dassehi bahuṃ dhanaṃ te dhanaṃ dāpessāmāti vatvā āha
ehi taṃ anusikkhāmi yathā tvamapi lacchasi
lābhaṃ tavāyaṃ dhataraṭṭho pāpaṃ kiñci na dakkhati.
Jippamantepuraṃ gantvā rañño dassehi no ubho
abandhe pakatībhūte kāje ubhayato ṭhite.
Dhataraṭṭhā mahārāja haṃsādhipatino ime
ayaṃ hi rājā haṃsānaṃ ayaṃ senāpatītaro.
Asaṃsayaṃ imaṃ disvā haṃsarājaṃ narādhipo
patīto sumano vitto bahuṃ dassati te dhananti.
Tattha anusikkhāmīti anusāsāmi. Pāpanti lāmakaṃ. Rañño dassehi no ubhoti amhe ubhopi rañño dassehi. Bodhisattassa Paññānubhāvadassanatthaṃ attano mittadhammasseva āvibhāvatthaṃ luddassa dhanalābhatthaṃ rañño sīle patiṭṭhāpanatthañcāti catūhi kāraṇehi evamāha. Dhataraṭṭhāti netvā ca pana no rañño evaṃ ācikkheyyāsi mahārāja ime dhataraṭṭhakule jātā dve haṃsādhipatino etesu ayaṃ rājā itaro senāpatīti iti naṃ sikkhāpesi. Patītoti ādīni tīṇipi tuṭṭhākāravacanāneva.
Evaṃ vutte luddo sāmi mā vo rañño eva dassanaṃ ruci rājāno nāma calacittā kīḷahaṃse vā vo kareyyuṃ māreyyuṃ vāti vatvā samma mā bhāyi ahaṃ tādisaṃpi kakkhalaṃ luddaṃ lohitapāṇiṃ dhammakathāya mudukaṃ katvā mama pādesu pātesiṃ rājāno nāma paññavanto puññavanto ca subhāsitaṃ dubbhāsitaṃ jānanti khippaṃ amhe rañño dassehīti vutte tenahi mā mayhaṃ kujjhittha ahaṃ avassaṃ tumhākaṃ ruciyā nemīti vatvā ubhopi kājaṃ āropetvā rājakulaṃ gantvā rañño dassetvā raññā puṭṭho yathābhūtaṃ ārocesi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
tassa taṃ vacanaṃ sutvā kammunā upapādayi
khippamantepuraṃ gantvā rañño haṃse adassayi
abandhe pakatībhūte kājaṃ ubhayato ṭhite.
Dhataraṭṭhā mahārāja haṃsādhipatino ime
ayaṃ hi rājā haṃsānaṃ ayaṃ senāpatītaroti.
Taṃ sutvā rājā āha
kathaṃ panime vihaṅgā tava hatthatthamāgatā
kathaṃ luddo mahantānaṃ issare idha ajjhagāti.
Nesādo āha
vihitā santime pāsā pallalesu janādhipa
yaṃ yadāyatanaṃ maññe dijānaṃ pāṇarodhanaṃ.
Tādisaṃ pāsamāsajja haṃsarājā abajjhatha
taṃ abandho upāsīno mamāyaṃ ajjhabhāsatha.
Sudukkaraṃ anariyehi dahate bhāvamuttamaṃ
bhatturatthe parakkanto dhammayutto vihaṅgamo.
Attanoyaṃ cajitvāna jīvitaṃ jīvitāraho
anutthunanto āsīno bhattu yācittha jīvitaṃ.
Tassa taṃ vacanaṃ sutvā pāsādamahamajjhagaṃ
tato naṃ pamuñciṃ pāsā anuññāsiṃ sukhena ca.
So patīto pamuttena bhattunā bhattugāravo
ajjhabhāsatha vaṅkaṅgo vācaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇaṃ.
Evaṃ luddaka nandassu saha sabbehi ñātibhi
yathāhamajja nandāmi muttaṃ disvā dijādhipaṃ.
Ehi taṃ anusikkhāmi yathā tvamapi lacchase
lābhaṃ tyāyaṃ dhataraṭṭho pāpaṃ kiñci na dakkhati.
Khippamantepuraṃ gantvā rañño dassehi no ubho
abandhe pakatībhūte kāje ubhayato ṭhite.
Dhataraṭṭhā mahārāja haṃsādhipatino ime
ayañhi rājā haṃsānaṃ ayaṃ senāpatītaro.
Asaṃsayaṃ imaṃ disvā haṃsarājaṃ narādhipo
patīto sumano vitto bahuṃ dassati te dhanaṃ.
Evametassa vacanā ānītā me ubho mayā
ettheva hi ime assu ubho anumatā mayā.
Soyaṃ evaṃ gato pakkhī dijo paramadhammiko
mādisassa hi luddassa janayeyyātha maddavaṃ.
Upayānañca te deva nāññaṃ passāmi edisaṃ
sabbasākuṇikagāme taṃ passamanujādhipāti.
Tattha kammunā upapādayīti yaṃ so avaca taṃ karonto kāyakammena sampādesi. Gantvāti haṃsarājena nisinnakājakoṭiṃ uccataraṃ senāpatinā nisinnakājakoṭiṃ thokaṃ nīcaṃ katvā ubhopi te pakkhipitvā haṃsarājā ca senāpati ca rājānaṃ passituṃ gacchanti ussaratha ussarathāti janaṃ ussārento evarūpā nāma sobhaggappattā suvaṇṇavaṇṇā haṃsarājāno na diṭṭhapubbāti manussesu hāsampattesu khippamantepuraṃ gantvā. Adassayīti haṃsarājāno tumhe daṭṭhuṃ āgatāti rañño ārocāpetvā tena tuṭṭhacittena āgacchatūti pakkosāpito atiharitvā dassesi. Hatthatthanti hatthesu āgataṃ pattanti Vuttaṃ hoti. Mahantānanti yasamahantappattānaṃ suvaṇṇavaṇṇānaṃ dhataraṭṭhahaṃsānaṃ issare sāmino kathaṃ tvaṃ luddo hutvā adhigatoti pucchati. Issaramidhamajjhagātipi pāṭho. Etesaṃ issariyaṃ tvaṃ kathaṃ ajjhagāti attho. Vihitāti yojitā. Yaṃ yadāyatanaṃ maññeti mahārāja yaṃ yaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ dijānaṃ pāṇarodhanaṃ jīvitakkhayakaraṃ maññāmi tattha tattha mayā pallalesu pāsā vihitā. Tādisanti mānusiyasare tathāvidhaṃ pāṇarodhanaṃ mayā vihitaṃ. Pāsanti taṃ etaṃ tattha bandhaṃ. Upāsīnoti attano jīvitaṃ agaṇetvā upagantvā nisinno. Mamāyanti maṃ ayaṃ senāpati ajjhabhāsatha mayā saddhiṃ kathesi. Sudukkaranti tasmiṃ khaṇe esa amhādisehi anariyehi sudukkaraṃ akāsi. Dahate bhāvamuttamanti attano uttamaṃ ajjhāsayaṃ dahati pakāseti. Attanoyanti attano ayaṃ. Anutthunantoti bhattu guṇe vaṇṇento tassa jīvitaṃ muñcāti maṃ yāci. Tassāti tassa tathā yācantassa sukhena cittakūṭaṃ gantvā ñātisaṅghaṃ passathāti ca anujāniṃ. Ettheva hīti mayā pana ime dve ettha mānusiyasareyeva cittakūṭagamanāya anumatā ahesuṃ. Evaṃ gatoti evaṃ sattuhatthagato. Janayeyyātha maddavanti attani mettacittaṃ janesi. Upayānanti paṇṇākāraṃ. Sabbasākuṇikagāmeti sabbasmiṃpi sākuṇikagāme nāhaṃ aññaṃ tava evarūpaṃ tena sākuṇikena āgatapubbaṃ upayānaṃ na passāmīti. Taṃ passāti taṃ mayā ābhataṃ upayānaṃ passa manujādhipāti.
Evaṃ so ṭhitakova sumukhassa guṇaṃ kathesi. Tato rājā Haṃsarañño mahārahaṃ āsanaṃ sumukhassa ca suvaṇṇabhaddapīṭhakaṃ dāpetvā tesaṃ tattha nisinnānaṃ suvaṇṇabhājanehi lājamadhuphāṇitādīni dāpetvā niṭṭhite ca na bhojanakicce añjaliṃ paggayha mahāsattaṃ dhammakathaṃ yācitvā suvaṇṇapīṭhe nisīdi. So tena yācito paṭisanthāramakāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
disvā nisinnaṃ rājānaṃ pīṭhe sovaṇṇamaye subhe
ajjhabhāsatha vaṅkaṅgo vācaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇaṃ.
Kacci nu bhoto kusalaṃ kacci bhoto anāmayaṃ
kacci raṭṭhamidaṃ phītaṃ dhammena manusāsasīti.
Rājā āha
kusalañceva me haṃsa atho haṃsa anāmayaṃ
atho raṭṭhamidaṃ phītaṃ dhammena manusāsihanti.
Mahāsatto āha
kacci bhoto amaccesu doso koci na vijjati
kacci ca te tavatthesu nāvakaṅkhanti jīvitanti.
Rājā āha
athopi me amaccesu doso koci na vijjati
athopi te mamatthesu nāvakaṅkhanti jīvitanti.
Mahāsatto āha
kacci te sādisī bhariyā assavā piyabhāṇinī
puttarūpayasūpetā tava chandavasānugāti.
Rājā āha
atho me sādisī bhariyā assavā piyabhāṇinī
puttarūpayasūpetā mama chandavasānugāti.
Tattha rājānanti sāgalarājānaṃ. Vaṅkaṅgoti haṃsarājā. Dhammena manusāsasīti dhammena anusāsasi. Dosoti aparādho. Tavatthesūti uppannesu tava yuddhādīsu atthesu. Nāvakaṅkhantīti uraṃ datvā pariccajantā kiñci attano jīvitaṃ na patthenti jīvitaṃ cajitvā tavevatthaṃ karonti. Sādisīti samānajātikā. Assavāti vacanasampaṭicchakā. Puttarūpayasūpetāti puttehi ca rūpehi ca yasehi ca upetā. Tava chandavasānugāti kacci tava ajjhāsayaṃ tava vasaṃ anuvattati na attano cittavasena vattatīti pucchati.
Evaṃ bodhisattena paṭisanthāre kate puna rājā tena saddhiṃ kathaṃ kathento āha
bhavantu kacci nu mahā- sattuhatthatthataṃ gato
dukkhamāpajja vipulaṃ tasmiṃ paṭhamamāpade.
Kacci yannāpatitvāna daṇḍena samapothayi
evametesaṃ jammānaṃ pātikaṃ bhavati tāvadeti.
Haṃsarājā āha
khemamāsi mahārāja evamāpariyāsati
na cāyaṃ kiñcirasmāsu sattūva samapajjatha.
Paccakampittha nesādo pubbeva ajjhabhāsatha
tadāyaṃ sumukhoyeva paṇḍito paccabhāsatha.
Tassa taṃ vacanaṃ sutvā pasādamayamajjhagā
tato maṃ pāmuñci pāsā anuññāsi sukhena ca.
Idañca sumukheneva etadatthāya cintitaṃ
bhogo sakāse āgamanaṃ etassa dhanamicchatāti.
Rājā āha
svāgatañcevidaṃ bhavataṃ patīto casmi dassanā
eso cāpi bahuvittaṃ labhataṃ yāvadicchatīti.
Tattha mahāsattuhatthatthataṃ gatoti mahantassa sattuno hatthatthagato. Āpatitvānāti upadhāvitvā. Pātikanti pākatikaṃ. Ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti etesaṃ hi jammānaṃ tāvadeva evaṃ pākatikaṃ hoti sakuṇe daṇḍena pothetvā jīvitakkhayaṃ pāpento vettanaṃ labhissati. Kiñcirasmāsūti kiñci amhesu. Sattūvāti sattu viya. Paccakampitthāti mahārāja esa amhe disvā bandhāti saññāya thokaṃ osakkittha. Pubbevāti ayameva maṃ paṭhamaṃ ajjhabhāsi. Tadāti tasmiṃ kāle. Etadatthāyāti etassa nesādaputtassa atthāya cintitaṃ. Dhanamicchatāti etassa dhanaṃ icchantena tena tava santakaṃ amhākaṃ āgamanaṃ cintitaṃ. Svāgatañcevidanti mā bhonto cintayantu idaṃ bhavantānaṃ idhāgamanaṃ svāgatameva. Labhatanti labhatu.
Evañca pana vatvā rājā aññataraṃ amaccaṃ oloketvā kiṃ karomi devāti vutte imaṃ nesādaṃ kappitakesamassuṃ nahātānulittaṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ kāretvā ānehīti vatvā tena tathā katvā ānītassa saṃvacchare satasahassuṭṭhānakaṃ gāmaṃ dve itthiyo gahetvā mahantaṃ gehaṃ rathavarañca aññañca bahuṃ hiraññasuvaṇṇaṃ adāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
santappayitvā nesādaṃ bhogehi manujādhipo
ajjhabhāsatha vaṅkaṅgo vācaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇanti.
Atha mahāsatto rañño dhammaṃ desesi. So tassa dhammakathaṃ sutvā tuṭṭhahadayo dhammakathikassa sakkāraṃ karissāmīti setacchattaṃ tassa datvā rajjaṃ paṭicchāpento āha
yaṃ khalu dhammamādhīnaṃ vaso vattati kiñci naṃ
sabbatthissariyaṃ bhavataṃ pasāsatha yadicchatha.
Dānatthaṃ upabhottuṃ vā yañcaññamupakappati
etaṃ dadāmi vo vittaṃ issariyaṃ vissajāmi voti.
Tattha vaso vattatīti yattha mama vaso vattati. Kiñci nanti taṃ appamattakampi. Sabbatthissariyanti sabbaṃ vibhavaṃ taṃyeva issariyaṃ atthu. Yañcaññamupakappatīti puññakāmatāya dānatthaṃ vā chattaṃ ussāpetvā rajjameva upabhogaṃ vā yaṃ vā aññaṃ tumhākaṃ ruccati taṃ karotha. Etaṃ dadāmi vo vittanti saddhiṃyeva setacchattena mama santakaṃ issariyaṃ visajjāmi te.
Atha mahāsatto raññā dinnaṃ setacchattaṃ puna tasseva adāsi. Rājā cintesi haṃsarañño tāva me dhammakathā sutā luddaputtena pana ayaṃ sumukho madhurakathoti ativiya vaṇṇito imassāpi dhammakathaṃ sossāmīti. So tena saddhiṃ sallapanto anantaraṃ gāthamāha
yathā ca mayāyaṃ sumukho ajjhabhāseyya paṇḍito
kāmasā buddhisampanno tamassa paramappiyanti.
Tattha yathāti yadi. Idaṃ vuttaṃ hoti yadi ca me ayaṃ sumukho paṇḍito buddhisampanno kāmasā attano ruciyā ajjhabhāseyya taṃ me paramappiyaṃ assāti.
Tato sumukho āha
ahaṃ khalu mahārāja nāgarājārivantaraṃ
paṭivattuṃ na sakkomi na me so vinayo siyā.
Amhākañceva yo seṭṭho tvañca uttamasattavo
bhūmipālo manussindo pūjā bahūhi hetubhi.
Tesaṃ ubhinnaṃ bhaṇataṃ vattamāne vinicchaye
nantaraṃ paṭivattabbaṃ pessena manujādhipāti.
Tattha nāgarājārivantaranti selāya abbhantaraṃ paviṭṭho nāgarājā viya. Paṭivattunti tumhākaṃ dvinnaṃ antare vattuṃ na sakkomi. Na me soti sace vadeyyaṃ na me so vinayo bhaveyya. Amhākañcevāti amhākañceva channavutihaṃsasahassānañca. Uttamasattavoti uttamasatto. Pūjāti ubho tumhe mayhaṃ bahūhi kāraṇehi pūjārahā Cevapa saṃsārahā ca. Pessenāti veyyāvaccakarena sevakena.
Rājā tassa vacanaṃ sutvā tuṭṭhahadayo jāto. Nesādaputto vaṇṇeti na aññena tumhādisena madhuradhammakathikena nāma bhavitabbanti vatvā āha
dhammena kira nesādo paṇḍito aṇḍajo iti
na heva akatattassa nayo etādiso siyā.
Evaṃ aggapakatimā evaṃ uttamasattavo
yāvatatthi mayā diṭṭhā nāññaṃ passāmi īdisaṃ.
Tuṭṭhosmi vo pakatiyā vākyena madhurena ca
eso cāpi mama chando ciraṃ passeyya vo ubhoti.
Tattha dhammenāti sabhāvena kāraṇena. Akatattassāti asampāditaattabhāvassa mittadubbhissa. Nayoti paññā. Aggapakatimāti aggasabhāvo. Uttamasattavoti uttamasatto. Yāvatatthi mayāti yāvatā mayā diṭṭhā nāma atthi. Nāññanti tasmiṃ mayā diṭṭhaṭṭhāne aññaṃ evarūpaṃpi na passāmi. Tuṭṭhosmi vo pakatiyāti samma haṃsarāja ahaṃ pakatiyā paṭhamameva tumhākaṃ dassanena tuṭṭho. Vākyenāti idāni pana vo madhuravacanena tuṭṭhosmi. Ciraṃ passeyya voti idheva vasāpetvā muhuttaṃpi avippavāsento ciraṃ tumhe passeyyanti esa me chandoti vadati.
Tato mahāsatto rājānaṃ pasaṃsanto āha
Yaṃ kiñci parame mitte katarasmāsu taṃ tayā
cattā nissaṃsayaṃ tyamhā bhattirasmāsu yā tava.
Aduñca nūna sumahā- ñātisaṅghassamantaraṃ
adassanena asmākaṃ dukkhaṃ bahūsu pakkhisu.
Tesaṃ sokavighāṭāya tayā anumatā mayaṃ
taṃ padakkhiṇato katvā ñātī passemurindama.
Addhāhaṃ vipulaṃ pītiṃ bhavataṃ vindāmi dassanā
eso vāpi mahāattho ñātivissāsanā siyāti.
Tattha katarasmāsūti kataṃ amhesu. Cattā nissaṃsayaṃ tyamhāti mayaṃ nissaṃsayena tayā cattāyeva. Bhattirasmāsu yā tavāti yā tava amhesu bhatti tāya bhattiyā mayaṃ tayā nissaṃsayena cattāyeva na ca vippayuttā vippavuṭṭhāpi saha vāsinoyeva nāma mayanti dīpeti. Asmākanti amhākaṃ dvinnaṃ adassanena bahūsu pakkhīsu dukkhaṃ uppannaṃ. Passemurindamāti passeyyāma arindama. Bhavatanti bhoto dassanena. Eso vāpi mahāatthoti yā esā ñātisaṅgahasaṅkhātā ñātivissāsanā siyā eso vāpi mahāatthoti.
Evaṃ vutte rājā tesaṃ gamanaṃ anujānāti. Mahāsattopi rañño pañcavidhe dussīle ca ādīnavaṃ sīle ca ānisaṃsaṃ kathesi imaṃ sīlaṃ rakkhatha dhammena rajjaṃ kāretha catūhi saṅgahavatthūhi mahājanaṃ saṅgahathāti ovaditvā cittakūṭaṃ agamāsi.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
idaṃ vatvā dhataraṭṭho haṃsarājā narādhipaṃ
uttamajavamanvāya ñātisaṅghamupāgamuṃ.
Te aroge anuppatte disvāna parame dije
keketimakaruṃ haṃsā puthusaddo ajāyatha.
Te patītā pamuttena bhattunā bhattugāravā
samantā parikariṃsu aṇḍajā laddhapaccayāti.
Tattha upāgamunti aruṇuggamanavelāyameva madhulājaphāṇitādīni paribhuñjitvā raññā ca deviyā ca dvīhi suvaṇṇatālapattehi ukkhipitvā gandhamālādīhi katasakkārā suvaṇṇatālapattehi otaritvā rājānaṃ padakkhiṇaṃ katvā vehāsaṃ uppatitvā raññā añjaliṃ paggayha gacchatha sāminoti vutte sīhapañjarena nikkhantā uttamena javena gantvā ñātigaṇaṃ upasaṅkamiṃsu. Parameti uttame. Keketi attano sabhāvaravena keketi saddamakāsi. Bhattunā bhattugāravāti bhattari sagāravā. Parikariṃsūti bhattuno muttabhāvena tuṭṭhā taṃ bhattāraṃ samantā parivārayiṃsu. Laddhapaccayāti laddhapatiṭṭhā.
Evaṃ parivāretvā ca pana te haṃsā kathaṃ muttosi mahārājāti pucchiṃsu. Mahāsatto sumukhaṃ nissāya muttabhāvaṃ sāgalaraññā ca luddaputtena ca katakammañca kathesi. Taṃ sutvā tuṭṭhā haṃsagaṇā sumukhasenāpati ca luddaputto ca rājā ca sukhitā niddukkhā ciraṃ jīvantūti thutiṃ akaṃsu.
Tamatthaṃ pakāsento satthā āha
evaṃ mittavataṃ atthā sabbe honti padakkhiṇā
haṃsā yathā dhataraṭṭhā ñātisaṅghamupāgamunti.
Tattha mittavatanti kalyāṇamittasampannānaṃ. Padakkhiṇāti sukhanipphattino vuḍḍhiyuttā. Dhataraṭṭhāti haṃsarājā sumukho raññā ceva luddaputtena cāti dvīhi evaṃ ubhopi te dhataraṭṭhā kalyāṇamittasampannā yathā. Ñātisaṅghamupāgamunti ñātisaṅghaupagamanasaṅkhāto tesaṃ attho padakkhiṇo jāto evaṃ aññesaṃpi mittavataṃ atthā sabbe padakkhiṇā hontīti.
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepāyaṃ ānando mamatthāya jīvitaṃ pariccajīti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā luddo channatthero ahosi sāgalo rājā sārīputto sumukhasenāpati ānandatthero ahosi channavutihaṃsasahassā buddhaparisā dhataraṭṭho lokanātho evaṃ dhāretha jātakanti.
Cullahaṃsajātakaṃ niṭṭhitaṃ.
Paṭhamaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๒
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘