เภริวาทชาดก
ว่าด้วยการทำเกินประมาณ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๕๙ · บรรทัด ๓๘๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก
เรื่องเล่า
พระบรมศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภภิกษุว่ายากรูปหนึ่ง ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า ธเม ธเม ดังนี้. ความย่อว่า พระศาสดาตรัสถามภิกษุนั้นว่า จริงหรือภิกษุที่เขาว่าเธอเป็นผู้ว่ายาก เมื่อภิกษุนั้นกราบทูลรับว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นความจริงพระเจ้าข้า ก็ตรัสว่าดูก่อนภิกษุ เธอเป็นผู้ว่ายากในบัดนี้เท่านั้นก็หามิได้ แม้ในกาลก่อน เธอก็เคยเป็นว่ายากเหมือนกัน ดังนี้แล้ว ทรงนำเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :ในอดีตกาลครั้งพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติอยู่ในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์เกิดในตระกูลคนตีกลอง อยู่ ณ บ้านตำบลหนึ่ง. พระโพธิสัตว์ ฟังข่าวว่าในกรุงพาราณสี มีงานเอิกเกริก ก็คิดว่า เราจักนำกลองไปตีใกล้บริเวณที่เขามีมหรสพหาทรัพย์ แล้วพาลูกชายไปในกรุงพาราณสีนั้น ตีกลองได้ทรัพย์จำนวนมาก นำทรัพย์ไปบ้านของตน ผ่านดงโจร ก็ห้ามลูกชายผู้ตีกลองไม่หยุดหย่อนว่า ลูกเอ๋ย เจ้าอย่าตีกลองไม่หยุดระยะจงตีเป็นระยะ ๆ เหมือนเขาตีกลองเวลาคนใหญ่โตเดินทาง. ลูกชายแม้จะถูกบิดาห้ามปราม กลับพูดว่า ฉันจักไล่พวกโจรให้หนีไปด้วยเสียงกลองให้จงได้ แล้วก็ตีกระหน่ำไม่หยุดระยะเลย. พวกโจรฟังเสียงกลองครั้งแรกทีเดียว คิดว่า จังหวะเหมือนกลองคนใหญ่โต พากันหนีไป ครั้นฟังเสียงติด ๆ กันเกินไปก็พูดกันว่า ต้องไม่ใช่กลองคนใหญ่โต หวนกลับมาซุ่มดู เห็นคนสองคนเท่านั้น ก็รุมทุบแย่งเอาทรัพย์ไป. พระโพธิสัตว์กล่าวว่าเจ้าตีกลองกระหน่ำเป็นเสียงเดียว เป็นเหตุทำให้ทรัพย์ที่เราหามาได้โดยเหนื่อยยาก สูญหายหมด แล้วกล่าวคาถานี้ ความว่า :เมื่อจะตีก็พึงตีเถิด แต่อย่าตีเกินประมาณเพราะการตีเกินประมาณ เป็นการชั่วช้าของเราทรัพย์ที่ได้มาตั้งร้อยเพราะการตีกลอง ได้ฉิบหายไป เพราะเจ้าตีกลองเกินประมาณ. ดังนี้บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ธเม ธเม ความว่า กลองควรตีไม่ใช่ไม่ควรตี อธิบายว่า กลองน่ะ ตีได้ ไม่ใช่ไม่ให้ตี. บทว่า นาติธเม ความว่า แต่ไม่ควรตีกระหน่ำไปจนไม่หยุดหย่อน. เพราะเหตุไร ? เพราะว่า การตีเกินไป เป็นการชั่วช้าของเรา หมายความว่า การตีกลองไม่หยุดหย่อน เป็นความชั่ว คือก่อให้เกิดสถานการณ์เลวร้าย แก่เราทั้งสองในบัดนี้. บทว่า ธมนฺเตน สตํ ลทฺธํ ความว่า เพราะการตีกลองในพระนคร ได้ทรัพย์มาร้อยกหาปณะ. บทว่า อติธนฺเตน นาสิตํ ความว่า แต่บัดนี้เพราะลูกชายของเรา ไม่ทำตามคำสั่ง ตีกลองกระหน่ำไปที่ดงโจรนี้ เพราะการตีกลองกระหน่ำไปนั้น ทรัพย์ทั้งหมดวอดไปแล้ว. พระบรมศาสดา ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้วทรงสืบอนุสนธิประชุมชาดกว่า ลูกชายในครั้งนั้น มาเป็นภิกษุว่ายากในบัดนี้ ส่วนบิดา ได้มาเป็นเราตถาคต ฉะนี้แล. จบ อรรถกถาเภริวาทชาดกที่ ๙
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๖ หน้า ๑๐๕–๑๐๗ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เอกกนิบาตชาดก ๙ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๙ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรไทย
๙. เภริวาทชาตกํ
ธเม ธเมติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อญฺญตรํ ทุพฺพจํ อารพฺภ กเถสิ ฯ
ตญฺหิ ภิกฺขุํ สตฺถา สจฺจํ กิร ตฺวํ ทุพฺพโจสีติ ปุจฺฉิตฺวา สจฺจํ ภควาติ วุตฺเต น ตฺวํ ภิกฺขุ อิทาเนว ทุพฺพโจ ปุพฺเพปิ ทุพฺพโจเยวาติ วตฺวา อตีตํ อาหริ ฯ
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต เภริวาทกกุเล นิพฺพตฺติตฺวา คามเก วสติ ฯ โส พาราณสิยํ นกฺขตฺตํ สงฺฆุฏฺฐนฺติ สุตฺวา สมชฺชมณฺฑเล เภรึ วาเทตฺวา ธนํ อาหริสฺสามีติ ปุตฺตํ อาทาย ตตฺถ คนฺตฺวา เภรึ วาเทตฺวา พหุํ ธนํ ลภิ ตํ อาทาย อตฺตโน คามํ คจฺฉนฺโต โจรอฏวึ ปตฺวา ปุตฺตํ นิรนฺตรํ เภรึ วาเทนฺตํ วาเรสิ ตาต นิรนฺตรํ เภรึ อวาเทตฺวา มคฺคปฏิปนฺนอิสฺสรเภรึ วิย อนฺตรนฺตรา วาเทหีติ ฯ โส ปิตรา วาริยมาโนปิ เภริสทฺเทเนว โจเร ปลาเปสฺสามีติ วตฺวา นิรนฺตรเมว วาเทติ ฯ โจรา ปฐมญฺเญว เภริสทฺทํ สุตฺวา อิสฺสรเภริ วิย ภวิสฺสตีติ ปลายิตฺวา อติวิย เอกาพทฺธํ สทฺทํ สุตฺวา นายํ อิสฺสรเภริ ภวิสฺสตีติ อาคนฺตฺวา อุปธาเรนฺตา เทฺวเยว ชเน ทิสฺวา โปเถตฺวา วิลุมฺปึสุ ฯ โพธิสตฺโต กิจฺเฉน วต โน ลทฺธธนํ เอกาพทฺธํ กตฺวา วาเทนฺโต นาเสสีติ วตฺวา อิมํ คาถมาห
ธเม ธเม นาติธเม อติธนฺตํ หิ ปาปกํ
ธมนฺเตน สตํ ลทฺธํ อติธนฺเตน นาสิตนฺติ ฯ
ตตฺถ ธเม ธเมติ ธเมยฺย โน น ธเมยฺย เภรึ วาเทยฺย โน น วาเทยฺยาติ อตฺโถ ฯ นาติธเมติ อติกฺกมิตฺวา ปน นิรนฺตรเมว กตฺวา น วาเทยฺย ฯ กึการณา ฯ อติธนฺตํ หิ ปาปกนฺติ นิรนฺตรํ เภริวาทนํ อิทานิ อมฺหากํ ปาปกํ ลามกํ ชาตํ ฯ ธมนฺเตน สตํ ลทฺธนฺติ นคเร เภริวาทเนน กหาปณสตํ ลทฺธํ ฯ อติธนฺเตน นาสิตนฺติ อิทานิ ปน เม ปุตฺเตน วจนํ อกตฺวา ยํ อิทํ อฏวิยํ อติธนฺตํ เตน อติธนฺเตน สพฺพํ นาสิตนฺติ ฯ
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ชาตกํ สโมธาเนสิ ตทา ปุตฺโต ทุพฺพจภิกฺขุ อโหสิ ปิตา ปน อหเมวาติ ฯ
เภริวาทชาตกํ นวมํ ฯ
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรไทย เล่มที่ ๓๖
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗