เตลปัตตชาดก
ว่าด้วยการรักษาจิต
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๙๖ · บรรทัด ๖๓๔ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๑ จาก ๒
เรื่องเล่า
พระบรมศาสดา เมื่อทรงอาศัยนิคมชื่อ เสตกะ ในสุมภรัฐประทับอยู่ ณ ไพรสณฑ์ตำบลหนึ่ง ทรงปรารภชนบทกัลยาณีสูตรตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า สมติตฺติกํ อนวเสสกํ ดังนี้. แท้จริงในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสชนบทกัลยาณีสูตร พร้อมด้วยอรรถ พร้อมด้วยพยัญชนะนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเสมือนว่า พอได้ยินว่า นางงามในชนบท นางงามในชนบท ดังนี้ หมู่มหาชนพึงประชุมกัน ยิ่งได้ยินว่า ก็นางงามในชนบทนี้นั้น เป็นผู้เชี่ยวชาญอย่างยอดเยี่ยมในการฟ้อน เป็นผู้เชี่ยวชาญอย่างยอดเยี่ยมในการขับ นางงามในชนบทจะฟ้อนจะขับ หมู่มหาชนจะประชุมกันอย่างแออัด ที่นั้นบุรุษผู้ดำรงชีพใฝ่หาความสำราญ รังเกียจความทุกข์ ก็จะพึงมา พระราชาพึงรับสั่งกะเขาอย่างนี้ว่า ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ โถน้ำมันอันเต็มเปี่ยมนี้เจ้าจงนำไปในระหว่างหมู่มหาชน และนางชนบทกัลยาณี และจักมีคนเงื้อดาบ จ้องเดินตามไปข้างหลัง เจ้าทำน้ำมันนั้นให้หกแม้หน่อยเดียว ณ ที่ใด เราจักสั่งให้เขาตัดศีรษะเจ้า ณ ที่นั้นแหละดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจักสำคัญความข้อนี้เป็นไฉน บุรุษนั้นจะไม่พึงเอาใจใส่โถน้ำมันโน้น แล้วมามัวประมาทเสียในอารมณ์ภายนอก ? ข้อนั้นจะไม่พึงเป็นอย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้ออุปมานี้ เรากล่าวเพื่อให้พวกเธอทราบความ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความข้อนี้ในเรื่องนี้ว่า โถน้ำมันเต็มเปี่ยมเสมอขอบ เป็นชื่อของสติอันเป็นไปในกายแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุนั้นพวกเธอพึงศึกษาในข้อนี้อย่างนี้ว่า สติไปแล้วในกายจักเป็นข้อที่พวกเราทั้งหลายจักต้องทำให้มีให้เป็นจงได้เริ่มแล้วด้วยดีให้จงได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล. ในพระสูตรนั้นมีคำอธิบายย่อ ๆ ดังนี้ ที่ชื่อว่าชนบทกัลยาณีนั้น ได้แก่นางงามในชนบท คือ เป็นหญิงงามเยี่ยมปราศจากโทษแห่งสรีระ ๖ ประการ ถึงพร้อมด้วยความงาม๕ ประการ เพราะเหตุที่นางชนบทกัลยาณีนั้น เป็นหญิงไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไปไม่ขาวเกินไป ขนาดยิ่งกว่าผิวมนุษย์ ไม่ถึงกับผิวเทวดา ฉะนั้นนางจึงได้ชื่อว่า เว้นจากโทษแห่งสรีระ ๖ ประการ และเพราะเหตุที่นางประกอบด้วยความงาม ๕ ประการเหล่านี้ คือ ผิวงามเนื้องาม เอ็นงาม กระดูกงาม วัยงาม ฉะนั้นจึงชื่อว่าถึงพร้อมแล้วด้วยความงาม ๕ ประการ แท้จริงหญิงเบญจกัลยาณีนั้นไม่จำเป็นต้องทำการเสริมสวยใหม่ ย่อมกระทำให้แสงสว่างได้ในที่ประมาณ ๑๒ ศอก ด้วยแสงสว่างแห่งร่างกายของตนนั่นแล ผิวนางเสมอด้วยดอกประยงค์ หรือมิฉะนั้นก็เสมอด้วยทอง นี้เป็นความมีผิวงามของนาง อนึ่งมือและเท้าของนางทั้ง ๔และริมฝีปาก เป็นดุจย้อมด้วยน้ำครั่ง เป็นเช่นกับแก้วประพาฬสีแดง และผ้ากัมพลสีแดง นี้เป็นความมีเนื้องามของนาง แผ่นเล็บทั้ง ๒๐ ในที่ที่ยังไม่พ้นจากเนื้อ ดูดุจอิ่มด้วยน้ำครั่ง ในที่ที่พ้นเนื้อ เป็นเช่นกับสายธารแห่งน้ำนม นี้เป็นความมีเอ็นงามของนาง ฟันทั้ง ๓๒ ซี่ สนิทเรียบ งามปรากฏดุจระเบียบเพชรที่เจียรนัยแล้ววางไว้ นี้เป็นความมีกระดูกงามของนาง อนึ่งแม้นางมีอายุ ๑๒๐ ปี ก็ยังดูสดใสเหมือนมีอายุได้ ๑๖ ริ้วรอย (เหี่ยวย่น) ไม่ปรากฏ ผมไม่หงอก นี้เป็นความมีวัยงามของนางก็ในบทที่ว่า นางเป็นผู้เชี่ยวชาญอย่างยอดเยี่ยมมีอธิบายว่ามีความชำนาญ คือประสบการณ์เป็นไป ความชำนาญ ก็คือประสบการณ์นั่นเอง ความชำนาญชั้นยอดเยี่ยม ชื่อว่า มีความชำนาญอย่างยอดเยี่ยม นางชื่อว่า ปรมปาสาวินี เพราะเป็นหญิงมีความชำนาญอย่างยอดเยี่ยม ท่านอธิบายไว้ว่า มีความคล่องตัวอย่างสูง คือมีลีลาอันประเสริฐในการฟ้อนหรือในการขับ คือฟ้อนได้อย่างอ่อนช้อย และขับกล่อมได้อย่างไพเราะ. ข้อที่ว่า ลำดับนั้น บุรุษพึงมานั้น มิได้หมายความว่าบุรุษมาด้วยความพอใจของตน ก็ในข้อนี้ท่านอธิบายว่า ครั้งเมื่อนางงามในชนบทนั้นกำลังฟ้อนอยู่ท่ามกลางมหาชนนั้น และมีเสียงสาธุการว่า สวยแท้ งามจริง ทั้งเสียงดีดนิ้ว ทั้งการโบกผ้า กำลังเป็นไปอยู่อย่างสนั่นหวั่นไหว พระราชาทรงทราบพฤติกรรมนั้น รับสั่งให้เรียกนักโทษคนหนึ่งออกมาจากเรือนจำถอดขื่อคาออกเสีย ประทานโถน้ำมัน มีน้ำมันเต็มเปี่ยมเสมอขอบไว้ในมือของเขา ให้ถือไว้มั่นด้วยมือทั้งสอง ทรงสั่งบังคับบุรุษผู้ถือดาบคนหนึ่งว่า จงพานักโทษผู้นี้ไปสู่สถานมหรสพของนางงามในชนบท และถ้าบุรุษผู้นี้ถึงความประมาท เทหยดน้ำมันแม้หยดเดียวลงในที่ใดแล จงตัดศีรษะเขาเสียในที่นั้นทีเดียวบุรุษนั้นเงื้อดาบตะคอกเขาพาไป ณ ที่นั้น เขาอันมรณภัยคุกคามแล้ว ไม่ใส่ใจถึงนางด้วยสามารถแห่งความประมาทเลย ไม่ลืมตาดูนางชนบทกัลยาณีนั้น แม้ครั้งเดียว เพราะต้องการจะอยู่รอดเรื่องนี้เป็นเรื่องที่เคยมีมาแล้วอย่างนี้ ก็เรื่องนี้พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสแล้วด้วยสามารถแห่งการสมบัติในพระสูตรก็ในบทว่า อุปมา โข มยายํ นี้ ทรงกระทำการอุปมาเทียบเคียงโถน้ำมันกับกายคตาสติ เป็นที่ตั้ง. ก็ในเรื่องนี้ กรรม พึงเห็นดุจพระราชา กิเลสดุจดาบมารดุจคนเงื้อดาบ พระโยคาวจรผู้เพ่งเจริญกายคตาสติ ดุจคนถือโถน้ำมัน. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนำพระสูตรนี้มา ทรงแสดงว่าอันภิกษุผู้มุ่งเจริญกายคตาสติ ต้องไม่ปล่อยสติ เป็นผู้ไม่ประมาทเจริญกายคตาสติ เหมือนคนถือโถน้ำมันนั้น ด้วยประการฉะนี้. ภิกษุทั้งหลาย ครั้นฟังพระสูตรนี้ และอรรถาธิบายแล้ว พากันกราบทูลอย่างนี้ว่า การที่บุรุษนั้นไม่มองดูนางชนบทกัลยาณีผู้งามหยดย้อย ประคองโถน้ำมันเดินไป กระทำแล้ว เป็นการกระทำได้ยาก พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่บุรุษนั้นกระทำแล้ว มิใช่เป็นการที่กระทำได้ยาก นั่นเป็นสิ่งที่ทำได้ง่ายโดยแท้ เพราะเหตุไร ? เพราะเหตุมีคนเงื้อดาบคอยขู่ตะคอกสะกดไป แต่การที่บัณฑิตทั้งหลายในครั้งก่อนไม่ปล่อยสติทำลายอินทรีย์ไม่มองดูแม้ซึ่งรูปทิพย์ที่จำแลงไว้เสียเลย เดินไปจนได้ครองราชสมบัตินั่น (ต่างหาก) ที่กระทำได้โดยยาก อันภิกษุเหล่านั้นกราบทูลอาราธนา จึงทรงนำอดีตนิทานมาตรัสดังต่อไปนี้ :ในอดีตกาล ครั้งพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติ ณกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์บังเกิดเป็นพระโอรสองค์เล็กที่สุดของพระโอรส ๑๐๐ องค์ แห่งพระราชานั้น. ทรงบรรลุความเป็นผู้รู้เดียงสาโดยลำดับ และในครั้นนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าหลายพระองค์ฉันในพระราชวัง พระโพธิสัตว์ทรงกระทำหน้าที่ไวยาจักรแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น วันหนึ่งทรงพระดำริว่า พี่ชายของเรามีมาก เราจักได้ราชสมบัติสืบสันตติวงศ์ในพระนครนี้หรือไม่หนอ. ครั้นแล้วพระองค์ได้มีปริวิตกว่า ต้องถามพระปัจเจกพุทธเจ้า จึงจะรู้แน่ ในวันที่ ๒ เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายมากันแล้ว ท่านถือเอาธรรมกรกมากรองน้ำสำหรับดื่มล้างเท้า ทาน้ำมัน ในเวลาที่พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ฉันของเคี้ยวในระหว่าง จึงบังคมแล้วประทับนั่ง ณ ส่วนข้างหนึ่ง มีพระดำรัสถามความนั้น ทีนั้นพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นได้บอกกะท่านว่า ดูก่อนกุมาร พระองค์จักไม่ได้ราชสมบัติในพระนครนี้แต่จากพระนครนี้ไป ในที่สุด ๑๒๐ โยชน์ ในคันธารรัฐ มีพระนครชื่อว่า ตักกสิลา เธออาจจะไปในพระนครนั้น จักต้องได้ราชสมบัติในวันที่ ๗ นับจากวันนี้ แต่ในระหว่างทาง ในดงดิบใหญ่มีอันตรายอยู่ เมื่อจะอ้อมดงนั้นไป จะเป็นทางไกลถึง ๑๒๐ โยชน์ เมื่อไปตรงก็เป็นทาง ๕๐ โยชน์ ข้อสำคัญทางนั้นชื่อว่า อมนุสสกันดารในย่านนั้น ฝูงยักษิณีพากันเนรมิตบ้านและศาลาไว้ในระหว่างทางตกแต่งที่นอนอันมีค่า บนเพดานแพรวพราวไปด้วยดาวทอง แวดวงม่านอันย้อมด้วยสีต่าง ๆ ตกแต่งอัตภาพด้วยอลังการอันเป็นทิพย์ พากันนั่งในศาลาทั้งหลาย หน่วงเหนี่ยวเหล่าบุรุษผู้เดินทางไปด้วยถ้อยคำอ่อนหวาน พากันเชื้อเชิญว่า ท่านทั้งหลายปรากฏดุจดังคนเหน็ดเหนื่อย เชิญมานั่งบนศาลานี้ ดื่มเครื่องดื่มแล้วค่อยไปเถิด แล้วให้ที่นั่งแก่ผู้ที่มา พากันเล้าโลม ด้วยท่าทีอันยียวนของตน ทำให้ตกอยู่ในอำนาจกิเลสจนได้ เมื่อได้ทำอัชฌาจารร่วมกับตนแล้ว ก็พากันเคี้ยวกินพวกนั้นเสียในที่นั้นเอง ทำให้ถึงสิ้นชีวิต ทั้ง ๆ ที่โลหิตยังหลั่งไหลอยู่ พวกนางยักษิณีจะคอยจับสัตว์ผู้มีรูปเป็นอารมณ์ด้วยรูปนั่นแหละ ผู้มีเสียงเป็นอารมณ์ด้วยเสียงขับร้องบรรเลงอันหวานเจื้อยแจ้ว ผู้มีกลิ่นเป็นอารมณ์ด้วยกลิ่นทิพย์ ผู้มีรสเป็นอารมณ์ด้วยโภชนะอันมีรสเลิศต่าง ๆดุจรสทิพย์ ผู้มีโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์ ด้วยที่นอนดุจที่นอนทิพย์เป็นเครื่องลาดมีสีแดงทั้งสองข้าง ถ้าพระองค์จักไม่ทำลายอินทรีย์ทั้ง ๕ แลดูพวกมันเลย คุมสติมั่นคงไว้เดินไป จักได้ราชสมบัติในพระนครนั้นในวันที่ ๗ แน่. พระโพธิสัตว์ตรัสว่าข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ เรื่องนั้นจงยกไว้ ข้าพเจ้ารับโอวาทของพระคุณเจ้าทั้งหลายแล้ว จักแลดูพวกมันทำไม ? ดังนี้แล้วขอให้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายทำพระปริต รับทรายเศกด้วยพระปริต และด้ายเศกด้วยพระปริต บังคมลาพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระราชมารดา พระราชบิดา เสด็จไปสู่พระราชวัง ตรัสกะคนของพระองค์ว่า เราจักไปครองราชสมบัติในพระนครตักกสิลา พวกเจ้าจงอยู่กันที่นี่เถิด. ครั้งนั้นคนทั้ง ๕ กราบทูลพระโพธิสัตว์ว่า แม้พวกข้าพระองค์ก็จักตามเสด็จไป ตรัสว่าพวกเจ้าไม่อาจตามเราไปได้ดอก ได้ยินว่า ในระหว่างทางพวกยักษิณีคอยเล้าโลมพวกมนุษย์ผู้มีรูปเป็นต้น เป็นอารมณ์ด้วยกามารมณ์ มีรูปเป็นต้น หลายอย่างต่างกระบวนแล้วจับกินเป็นอาหาร อันตรายมีอยู่อย่างใหญ่หลวง เราเตรียมตัวไว้แล้วจึงไปได้ พระราชบุรุษกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทพเมื่อพวกข้าพระบาทนั้นตามเสด็จไปกับพระองค์ จักแลดูรูปเป็นต้นที่น่ารักเพื่อตนทำไม แม้พวกข้าพระบาท ก็จักไปในที่นั้นได้เหมือนกัน. พระโพธิสัตว์ตรัสว่า ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด แล้วพาพวกคนทั้ง ๕ เหล่านั้นเสด็จไป. ฝูงยักษิณีพากันเนรมิตบ้านเป็นต้น นั่งคอยอยู่แล้ว ในคนเหล่านั้น คนที่ชอบรูป แลดูยักษิณีเหล่านั้นแล้ว มีจิตผูกพันในรูปารมณ์ ชักจะล้าหลังลงหน่อยหนึ่ง พระโพธิสัตว์ก็ตรัสว่าท่านผู้เจริญ ทำไมจึงเดินล้าหลังลงไปเล่า ? กราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทพ เท้าของข้าพระบาทเจ็บ ขอนั่งพักในศาลาสักหน่อยแล้วจักตามมาพระเจ้าข้า. ตรัสว่า ท่านผู้เจริญ นั่นมันฝูงยักษิณีเจ้าอย่าไปปรารถนามันเลย กราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทพ จะเป็นอย่างไรก็เป็นเถิด ข้าพระบาททนไม่ไหว ตรัสว่า ถ้าเช่นนั้นเจ้าจักรู้เอง ทรงพาอีก ๔ คนเดินทางต่อไป คนที่ชอบดูรูปได้ไปสำนักของพวกมัน เมื่อได้ทำอัชฌาจารกับตนแล้ว พวกมันก็ทำให้เขาสิ้นชีวิตในที่นั้นเอง แล้วไปดักข้างหน้า เนรมิตศาลาหลังอื่นไว้ นั่งถือดนตรีต่าง ๆ ขับร้องอยู่ ในคนเหล่านั้น คนที่ชอบเสียงก็ชักล้าหลัง พวกมันก็พากันกินคนนั้นเสีย. แล้วพากันไปดักข้างหน้า จัดโภชนะดุจของทิพย์ มีรสเลิศนานาชนิดไว้เต็มภาชนะนั่งเปิดร้านขายข้าวแกง ถึงตรงนั้น คนที่ชอบรสก็ชักล้าลงพวกมันพากันกินคนนั้นเสีย แล้วไปดักข้างหน้า ตกแต่งที่นอนดุจที่นอนทิพย์ นั่งคอยแล้ว ถึงตรงนั้น คนที่ชอบโผฏฐัพพะ ก็ชักล้าลง พวกมันก็พากันกินเขาเสียอีก. เหลือแต่พระโพธิสัตว์พระองค์เดียวเท่านั้น. ครั้งนั้นนางยักษิณีตนหนึ่ง คิดว่า มนุษย์คนนี้มีมนต์ขลังนัก เราจักกินให้ได้แล้วถึงจะกลับ แล้วเดินตามหลังพระโพธิสัตว์ไปเรื่อย ๆถึงปากดงฟากโน้น พวกที่ทำงานในป่าเป็นต้น ก็ถามนางยักษิณี. ว่า ชายคนที่เดินไปข้างหน้านางนี้เป็นอะไรกัน ? ตอบว่า เป็นสามีหนุ่มของดิฉันเจ้าค่ะ. พวกคนเหล่านั้นจึงกล่าวว่า พ่อมหาจำเริญ กุมาริกานี้อ่อนแอถึงอย่างนี้ น่าถนอมเหมือนพวงดอกไม้ผิวก็งามเหมือนทอง ทอดทิ้งตระกูลของตนออกมาเพราะรักคิดถึงพ่อมหาจำเริญ จึงยอมติดตามมา พ่อมหาจำเริญเหตุไรจึงปล่อยให้นางลำบาก ไม่จูงนางไปเล่า ? พระโพธิสัตว์ตรัสว่าพ่อคุณทั้งหลาย นั่นไม่ใช่เมียของเราดอก นั่นมันยักษิณี คนของเรา ๕ คน ถูกมันกินไปหมดแล้ว ยักษิณี กล่าวว่า พ่อเจ้าประคุณทั้งหลาย ธรรมดาผู้ชายในยามโกรธ ก็กระทำเมียของตนให้เป็นนางยักษ์ก็ได้ ให้เป็นนางเปรตก็ได้ นางยักษิณีเดินตามมาแสดงเพศของหญิงมีครรภ์ แล้วทำให้เป็นหญิงคลอดแล้วครั้งหนึ่งอุ้มบุตรใส่สะเอวเดินตามพระโพธิสัตว์ไป คนที่เห็นแล้ว ๆ ก็พากันถามตามนัยก่อนทั้งนั้น แม้พระโพธิสัตว์ก็ตรัสอย่างนั้นตลอดทาง จนถึงพระนครตักกสิลา มันทำให้ลูกหายไป ติดตามไปแต่คนเดียว พระโพธิสัตว์เสด็จถึงพระนครแล้ว ประทับนั่งณ ศาลาหลังหนึ่ง เเม้ว่านางยักษิณีนั้นเล่า ไม่อาจเข้าไปได้ด้วยเดชของพระโพธิสัตว์ ก็เนรมิตรูปเป็นนางฟ้า ยืนอยู่ที่ประตูศาลา. สมัยนั้น พระราชากำลังเสด็จออกจากพระนครตักกสิลาไปสู่พระอุทยาน ทรงมีจิตปฏิพัทธ์ ตรัสใช้ราชบุรุษว่า ไปถามซินางคนนี้มีสามีแล้วหรือยังไม่มี ? พวกราชบุรุษเข้าไปหานางยักษิณี ถามว่า เธอมีสามีแล้วหรือ ? นางตอบว่า เจ้าค่ะ ผู้ที่นั่งอยู่บนศาลาคนนี้เป็นสามีของดิฉัน. พระโพธิสัตว์ตรัสว่านั่นไม่ใช่เมียของข้าพเจ้าดอก มันเป็นนางยักษิณี คนของข้าพเจ้า๕ คน ถูกมันกินเสียแล้ว ฝ่ายนางยักษิณีก็กล่าวว่า ท่านเจ้าค่ะธรรมดาผู้ชายในยามโกรธ ก็จะพูดเอาตามที่ใจตนปรารถนา. ราชบุรุษนั้นก็กราบทูลคำของคนทั้งสองแด่พระราชา. พระราชารับสั่งว่า ธรรมดาภัณฑะไม่มีเจ้าของ ย่อมตกเป็นของหลวงแล้วตรัสเรียกยักษิณีมาให้นั่งเหนือพระคชาธาร ร่วมกับพระองค์ทรงกระทำประทักษิณพระนคร แล้วเสด็จขึ้นสู่ปราสาท ทรงสถาปนามันไว้ในตำแหน่งอรรคมเหสี เสด็จสรงสนานแต่งพระองค์เรียบร้อย เสวยพระกระยาหารในเวลาเย็นแล้ว ก็เสด็จขึ้นพระแท่นที่สิริไสยาสน์ นางยักษิณีนั้นเล่า กินอาหารที่ควรแก่ตนแล้ว ตกแต่งประดับประดาตน นอนร่วมกับพระราชาเหนือพระแท่นที่บรรทมอันมีสิริ เวลาที่พระราชาทรงเปี่ยมไปด้วยความสุขด้วยอำนาจความรื่นรมย์ ทรงบรรทมแล้ว ก็พลิกไปทางหนึ่ง ทำเป็นร้องไห้ ครั้นพระราชาตรัสถามมันว่า ดูก่อนนางผู้เจริญ เจ้าร้องไห้ทำไม ? นางจึงทูลว่า ทูลกระหม่อมเพคะ กระหม่อมฉันเป็นผู้ที่พระองค์ทรงพบที่หนทางแล้วทรงพามา อนึ่งเล่าในพระราชวังของพระองค์ ก็มีหญิงอยู่เป็นอันมาก กระหม่อมฉันเมื่ออยู่ในกลุ่มหญิงที่ร่วมบำเรอพระบาท เมื่อเกิดพูดกันขึ้นว่าใครรู้จัก มารดา บิดา โคตร หรือชาติของเธอเล่า เธอนะพระราชาพบในระหว่างทาง แล้วทรงนำมา ดังนี้ จะเหมือนถูกจับศีรษะบีบ ต้องเก้อเขินเป็นแน่ ถ้าพระองค์พระราชทานความเป็นใหญ่ และการบังคับในแว่นแคว้นทั้งสิ้น แก่หม่อมฉัน ใคร ๆก็จักไม่อาจกำเริบจิตกล่าวแก่หม่อมฉันได้เลย.
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๕๖ หน้า ๓๕๓–๓๖๙ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
เอกกนิบาตชาดก ๔๖ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๔๖ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
6. Telapattajātakaṃ
samatittikaṃ anavasesakanti idaṃ satthā sumbharaṭṭhe setakaṃ nāma nigamaṃ upanissāya aññatarasmiṃ vanasaṇḍe viharanto janapadakalyāṇisuttaṃ ārabbha kathesi.
Tatra hi bhagavā seyyathāpi bhikkhave janapadakalyāṇī janapadakalyāṇīti kho bhikkhave mahājanakāyo sannipateyya. Sā kho panesā janapadakalyāṇī paramapāsāvinī nacce paramapāsāvinī gīte janapadakalyāṇī naccati gāyatīti kho bhikkhave bhiyyoso mattāya mahājanakāyo sannipateyya. Atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo sukhakāmo dukkhapaṭikūlo. Tamenaṃ evaṃ vadeyya ayante ambho purisa samatittiko telapatto antare ca mahājanakāyassa antare ca janapadakalyāṇiyā haritabbo puriso ca taṃ ukkhittāsiko ṭhito piṭṭhito Piṭṭhito anubandhissati yattheva taṃ thokaṃpi chaḍḍessasi tattheva te siraṃ pātessāmīti. Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave api nu kho so puriso amuṃ telapattaṃ amanasikaritvā bahiddhā pamādaṃ āhareyyāti. No hetaṃ bhante. Upamā kho myāyaṃ bhikkhave katā atthassa viññāpanāya ayamettha attho samatittikotelapattoti kho bhikkhave kāyagatāyetaṃ satiyā adhivacanaṃ. Tasmātiha bhikkhave evaṃ sikkhitabbaṃ kāyagatā no sati bhāvitā bhavissati susamāraddhāti evañhi vo bhikkhave sikkhitabbanti idaṃ janapadakalyāṇisuttaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kathesi.
Tatthāyaṃ saṅkhepattho janapadakalyāṇīti janapadamhi kalyāṇī uttamā chassarīradosavirahitā pañcakalyāṇasamannāgatā sā hi yasmā nātidīghā nātirassā nātikīsā nātithūlā nātikāḷā nāccodātā atikkantā mānusakaṃ vaṇṇaṃ appattā devavaṇṇaṃ tasmā chassarīradosavirahitā nāma sā hi yasmā chavikalyāṇaṃ maṃsakalyāṇaṃ nahārukalyāṇaṃ aṭṭhikalyāṇaṃ vayakalyāṇanti imehi ca pañcahi kalyāṇehi samannāgatā pañcakalyāṇasamannāgatā nāma. Tassā hi āgantuko bhāsakiccannāma natthi attano sarīrobhāseneva dvādasahatthe ṭhāne ālokaṃ karoti piyaṅgusamā vā hoti suvaṇṇasamā vā hoti ayamassā chavikalyāṇatā. Cattāro panassā hatthapādā mukhapariyosānañca lākhārasaparikammakataṃ viya rattappavāḷarattakambalasadisaṃ hoti ayamassā maṃsakalyāṇatā. Vīsatinakhapattāni maṃsato amuttaṭṭhāne lākhārasapūritāni Viya muttaṭṭhāne khīradhārasadisāni ayamassā nahārukalyāṇatā. Dvattiṃsa dantā suphussitā sudhotaṭṭhapitavajirapantī viya khāyanti ayamassā aṭṭhikalyāṇatā. Vīsavassasatikāpi pana samānā soḷasavassuddesikā viya hoti nibbalipalitā ayamassā vayakalyāṇatā. Paramapāsāvinīti ettha pana pasavanaṃ pasavo pavattatīti attho. Pasavoeva pāsāvo. Paramo pāsāvo paramapāsāvo. So assā atthīti paramapāsāvinī. Nacce vā gīte vā uttamappavatti seṭṭhakiriyā uttamameva naccaṃ naccati gītañca gāyatīti vuttaṃ hoti. Atha puriso āgaccheyyāti na attano ruciyā āgaccheyya. Ayampanettha adhippāyo athettha mahājanamajjhe janapadakalyāṇiyā naccamānāya sādhu sādhūti sādhukāresu aṅgulipoṭhanesu celukkhepesu ca pavattamānesu taṃ pavuttiṃ sutvā rājā bandhanāgārato ekaṃ purisaṃ pakkosāpetvā nigaḷāni bhinditvā samatittikaṃ suparipuṇṇaṃ telapattaṃ tassa hatthe datvā ubhohi hatthehi daḷhaṃ gāhāpetvā ekaṃ asihatthaṃ purisaṃ āṇāpesi etaṃ gahetvā janapadakalyāṇiyā samajjaṭṭhānaṃ gaccha yattheva cesa pamādaṃ āgamma ekampi telavinduṃ chaḍḍeti tatthevassa sīsaṃ chindāti. So puriso asiṃ ukkhipitvā taṃ tajjento tattha nesi. So maraṇabhayena tajjito jīvitukāmatāya pamādavasena taṃ amanasikatvā sakiṃpi akkhīni ummiletvā taṃ janapadakalyāṇiṃ na olokesi. Evaṃ bhūtapubbamevetaṃ vatthuṃ. Sutte pana parikappavasenetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Upamā kho myāyanti ettha pana telapattassa tāva kāyagatāya satiyā opammasaṃsandanaṃ katameva. Ettha pana rājā viya kammaṃ daṭṭhabbaṃ asi viya kilesā ukkhittāsikapuriso viya māro telapattahattho puriso viya kāyagatāsatibhāvako vipassakayogāvacaro.
Iti bhagavā kāyagatāsatiṃ bhāvetukāmena bhikkhunā telapattahatthena tena purisena viya satiṃ avissajjetvā appamattena kāyagatāsati bhāvetabbāti imaṃ suttaṃ āharitvā dasseti. Bhikkhū imaṃ suttañca atthañca sutvā evamāhaṃsu dukkaraṃ bhante tena purisena kataṃ tathārūpaṃ janapadakalyāṇiṃ anoloketvā telapattaṃ ādāya gacchantenāti. Satthā na bhikkhave tena dukkaraṃ kataṃ sukaramevetaṃ kasmā ukkhittāsikena purisena santajjetvā nīyamānatāya yampana pubbe paṇḍitā appamādena satiṃ avissajjetvā abhisaṅkhataṃ dibbarūpampi indriyāni bhinditvā anoloketvāva gantvā rajjaṃ pāpuṇiṃsu etaṃ dukkaranti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa rañño puttasatassa sabbakaniṭṭho hutvā nibbattitvā anupubbena viññutaṃ pāpuṇi. Tadā ca rañño gehe paccekabuddhā bhuñjanti. Bodhisatto tesaṃ veyyāvaccaṃ karoti. So ekadivasaṃ cintesi mama bahū bhātaro lacchāmi nu kho ahaṃ imasmiṃ nagare kulasantakaṃ rajjaṃ udāhu noti. Athassa etadahosi Paccekabuddhe pucchitvā jānissāmīti. So dutiyadivase paccekabuddhesu āgatesu dhammakarakaṃ ādāya pānīyaṃ parissāvetvā pāde dhovitvā telena makkhetvā tesaṃ antare khajjakaṃ khāditvā nisinnakāle vanditvā ekamantaṃ nisinno tamatthaṃ pucchi. Atha naṃ te avocuṃ kumāra na tvaṃ imasmiṃ nagare rajjaṃ labhissasi ito pana vīsatiyojanasatamatthake gandhāraraṭṭhe takkasilānagaraṃ nāma atthi tattha gantuṃ sakkonto ito sattame divase rajjaṃ lacchasi antarāmagge pana mahāvattaniaṭviyaṃ paripantho atthi taṃ aṭviṃ pariharitvā gacchantassa vīsatiyojanasatiko maggo hoti ujuṃ gacchantassa paññāsa yojanāni honti so hi amanussakantāro nāma tattha yakkhiniyo antarāmagge gāme ca sālāyo ca māpetvā uparisuvaṇṇatārakavicittavitānaṃ mahārahaṃ sayanaṃ paññāpetvā nānāvirāgapaṭṭasāṇiyo parikkhipitvā dibbālaṅkārehi attabhāvaṃ maṇḍetvā sālāsu nisīditvā gacchante purise madhurāhi vācāhi saṅgaṇhitvā kilantarūpā viya paññāyatha idhāgantvā nisīditvā pānīyaṃ pivitvā gacchathāti pakkositvā āgatānaṃ āsanāni datvā attano rūpalīḷhāvilāsehi palobhetvā kilesavasike katvā attanā saddhiṃ ajjhācāre kate tattheva ne lohitena paggharantena khāditvā jīvitakkhayaṃ pāpenti rūpagocaraṃ sattaṃ rūpeneva gaṇhanti saddagocaraṃ sattaṃ madhurena gītavāditasaddena gandhagocaraṃ sattaṃ dibbagandhehi rasagocaraṃ sattaṃ dibbena nānaggarasabhojanena phoṭṭhabbagocaraṃ sattaṃ ubhatolohitakūpadhānehi Dibbasayanehi sace pañca indriyāni bhinditvā tā anoloketvā satiṃ paccupaṭṭhapetvā gamissasi sattame divase tattha rajjaṃ lacchasīti. Bodhisatto hotu bhante tumhākaṃ ovādaṃ gahetvā kiṃ etā olokessāmīti paccekabuddhehi parittaṃ kārāpetvā parittavālikañceva parittasuttañca ādāya paccekabuddhe ca mātāpitaro ca vanditvā nivesanaṃ gantvā attano purise āha ahaṃ takkasilāyaṃ rajjaṃ gahetuṃ gacchāmi tumhe idheva tiṭṭhathāti. Atha naṃ pañca janā āhaṃsu mayampi anugacchāmāti. Na sakkā tumhehi anugantuṃ antarāmagge kira yakkhiniyo rūpādigocare manusse evañcevañca rūpādīhi palobhetvā gaṇhanti mahā paripantho ahampana attānaṃ takketvā gacchāmīti. Kiṃ pana te deva mayaṃ tumhehi saddhiṃ gacchantā attano piyāni rūpādīni olokessāma mayampi tattheva gamissāmāti. Bodhisatto tenahi appamattā hothāti te pañca jane ādāya paṭipajji.
Yakkhiniyo gāmādīni māpetvā nisīdiṃsu. Tesu rūpagocaro puriso tā yakkhiniyo oloketvā rūpārammaṇe paṭibaddhacitto thokaṃ ohīyi. Bodhisatto kiṃ bho thokaṃ ohīyasīti āha. Deva pādā me rujjhanti thokaṃ sālāyaṃ nisīditvā āgamissāmīti. Ambho etā yakkhiniyo mā kho paṭṭhesīti. Yaṃ hoti taṃ hotu na sakkomi devāti. Tenahi paññāyissasīti. Itare cattāro Ādāya agamāsi. So rūpagocarako tāsaṃ santikaṃ agamāsi. Tā attanā saddhiṃ ajjhācāre kate taṃ tattheva jīvitakkhayaṃ pāpetvā purato gantvā aññaṃ sālaṃ māpetvā nānāturiyāni gahetvā gāyamānā nisīdiṃsu. Tattha saddagocarako ohīyi. Tampi khāditvā purato gantvā nānappakāre gandhakaraṇḍake pūretvā āpaṇaṃ pasāretvā nisīdiṃsu. Tattha gandhagocarako ohīyi. Tampi khāditvā purato gantvā nānaggarasānaṃ dibbabhojanānaṃ bhājanāni pūretvā odanaāpaṇaṃ pasāretvā nisīdiṃsu. Tattha rasagocarako ohīyi. Tampi khāditvā purato gantvā dibbasayanāni paññāpetvā nisīdiṃsu. Tattha phoṭṭhabbagocarako ohīyi. Tampi khādiṃsu.
Bodhisatto ekakova ahosi. Athekā yakkhinī atikharamanto vatāyaṃ ahaṃ taṃ khāditvāva nivattissāmīti bodhisattassa pacchato pacchato agamāsi. Aṭaviyā parabhāge vanakammikādayo yakkhiniṃ disvā ayante purato gacchanto puriso kiṃ hotīti pucchiṃsu. Komārasāmiyo me ayyāti. Ambho ayaṃ evaṃ sukhumālā pupphadāmasadisā suvaṇṇavaṇṇā kumārikā attano kulaṃ chaḍḍetvā bhavantaṃ takketvā nikkhantā kasmā etaṃ kilametvā ādāya na gacchasīti. Nesā ayyā mayhaṃ pajāpati yakkhinī esā etāya me pañca manussā khāditāti. Ayyā purisā nāma kuddhakāle attano pajāpatiyo yakkhiniyopi karonti petiyopīti. Yakkhinī āgacchamānā gabbhinīvaṇṇaṃ dassetvā puna sakiṃ vijātavaṇṇaṃ katvā Puttaṃ aṅkenādāya bodhisattaṃ anubandhi. Diṭṭhadiṭṭhā purimanayeneva pucchanti. Bodhisattopi tatheva vatvā gacchanto takkasilaṃ pāpuṇi. Sā puttaṃ antaradhāpetvā ekikāva anubandhi. Bodhisatto nagaraṃ gantvā ekissā sālāya nisīdi. Sāpi kho yakkhinī bodhisattassa tejena pavisituṃ asakkontī dibbarūpaṃ māpetvā sālādvāre aṭṭhāsi.
Tasmiṃ samaye takkasilato rājā uyyānaṃ gacchanto taṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā gaccha puccha imissā sassāmikabhāvaṃ vā assāmikabhāvaṃ vā jānāhīti manussaṃ pesesi. So taṃ upasaṅkamitvā sassāmikāsīti pucchi. Āma ayya ayaṃ me sālāyaṃ nisinno sāmikoti. Bodhisatto nesā mayhaṃ pajāpati yakkhinī esā etāya me pañca manussā khāditāti āha. Sāpi purisā nāma ayya kuddhakāle yaṃ icchanti taṃ vadantīti āha. So ubhinnampi vacanaṃ rañño ārocesi. Rājā assāmikabhaṇḍaṃ nāma rājasantakaṃ hotīti yakkhiniṃ pakkosāpetvā ekahatthipiṭṭhe nisīdāpetvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā pāsādaṃ abhiruyha taṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. So nhātānuvilitto sāyamāsaṃ bhuñjitvā sirisayanaṃ abhiruhi. Sāpi yakkhinī attano upakappanakaṃ āhāraṃ āharitvā alaṅkatappaṭiyattā sirisayane raññā saddhiṃ nipajjitvā rañño rativasena sukhasamappitassa nipannakāle ekena passena parivattitvā parodi. Atha naṃ rājā bhadde kiṃ rodasīti pucchi. Deva ahaṃ tumhehi Magge disvā ānītā tumhākañca gehe bahū itthiyo sāhaṃ sapatīnaṃ antare vasamānā kathāya uppannāya ko tuyhaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā gottaṃ vā jātiṃ vā jānāti tvaṃ antarāmagge disvā ānītā nāmāti sīse gahetvā nippīḷiyamānā viya maṅku bhavissāmi sace tumhe sakalaraṭṭhe issariyañca āṇañca mayhaṃ dadeyyātha koci mayhaṃ cittaṃ kopetvā kathetuṃ na sakkhissatīti. Bhadde mayhaṃ sakalaraṭṭhavāsino na kiñci honti nāhaṃ etesaṃ sāmiko ye pana rājānaṃ kopetvā akattabbaṃ karonti tesaññevāhaṃ sāmiko iminā kāraṇena na sakkā tuyhaṃ sakalaraṭṭhe issariyañca āṇañca dātunti. Tenahi deva sace raṭṭhe vā nagare vā āṇaṃ dātuṃ na sakkosi antonivesane antovalañjanakānaṃ upari mama vase vattanatthāya āṇaṃ dethāti āha. Rājā dibbaphoṭṭhabbena baddho tassā vacanaṃ atikkamituṃ asakkonto sādhu bhadde antovalañjanakesu tuyhaṃ āṇaṃ dammi tvaṃ ete attano vase vattāpehīti āha. Sā sādhūti sampaṭicchitvā rañño niddaṃ okkantakāle yakkhanagaraṃ gantvā yakkhe pakkositvā attano rājānaṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā aṭṭhimattaṃ sesetvā sabbaṃ nahārucammamaṃsalohitaṃ khādi. Avasesayakkhā mahādvārato paṭṭhāya antonivesane kukkuṭkukkure ādiṃ katvā sabbe khāditvā aṭṭhī sese akaṃsu. Punadivase dvāraṃ yathāpihitameva disvā manussā pharasūhi kavāṭe koṭṭetvā anto pavisitvā sabbaṃ nivesanaṃ Aṭṭhikaparipuṇṇaṃ disvā saccaṃ vata so puriso āha nāyaṃ mayhaṃ pajāpati yakkhinī esāti rājā pana kiñci ajānitvā taṃ gahetvā attano bhariyaṃ akāsi sāyaṃ yakkhe pakkositvā sabbajanaṃ khāditvā gatā bhavissatīti āhaṃsu.
Bodhisattopi taṃ divasaṃ tassāyeva sālāya parittavālikaṃ sīse pakkhipitvā parittasuttaṃ parikkhipitvā khaggaṃ gahetvā ṭhitakova aruṇaṃ uṭṭhāpesi. Manussā sakalarājanivesanaṃ sodhetvā haritupalittaṃ katvā upari gandhehi vilimpitvā pupphāni vikiritvā pupphadāmāni osāretvā dhūpaṃ katvā navamālā bandhitvā sammantayiṃsu hiyyo so puriso dibbarūpaṃ māpetvā pacchato āgacchantiṃ yakkhiniṃ indriyāni bhinditvā olokanamattampi na akāsi so ativiya uḷārasatto dhitimā ñāṇasampanno tādise purise raṭṭhaṃ anusāsante sabbaṃ raṭṭhaṃ sukhitaṃ bhavissati taṃ rājānaṃ karomāti. Atha sabbe amaccā ca nāgarā ca ekacchandā hutvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā deva tumhe imaṃ rajjaṃ kārethāti vatvā nagaraṃ pavesetvā ratanarāsimhi ṭhapetvā abhisiñcitvā takkasilārājānaṃ akaṃsu. So cattāri agatigamanāni vajjetvā dasa rājadhamme akopetvā dhammena rajjaṃ kārento dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imaṃ gāthamāha
samatittikaṃ anavasekaṃ
telapattaṃ yathā parihareyya
Evaṃ sacittamanurakkhe satiyā
paṭṭhayāno disaṃ agatapubbanti.
Tattha samatittikanti antomukhavaṭṭilekhaṃ pāpetvā samabharitaṃ. Anavasekanti anavasiñcanakaṃ aparissāvanakaṃ katvā. Telapattanti pakkhittatilatelapattaṃ. Parihareyyāti hareyya ādāya gaccheyya. Evaṃ sacittamanurakkheti taṃ telabharitapattaṃ viya attano cittaṃ kāyagatāsatiyā gocare ceva sampayuttassatiyā cāti ubhinnaṃpi dhammānaṃ antare pakkhipitvā yathā muhuttampi bahiddhā gocare na vikkhipati tathā paṇḍito yogāvacaro rakkheyya gopeyya. Kiṃkāraṇā. Etassa hi
dunniggahassa lahuno yatthakāmanipātino
cittassa damatho sādhu cittaṃ dantaṃ sukhāvahanti. Tasmā
sududdasaṃ sunipuṇaṃ yatthakāmanipātinaṃ
cittaṃ rakkhetha medhāvī cittaṃ guttaṃ sukhāvahaṃ. Idaṃ hi
dūraṅgamaṃ ekacaraṃ asarīraṃ guhāsayaṃ
ye cittaṃ saññamessanti mokkhanti mārabandhanā. Itarassa pana
anavaṭṭhitacittassa saddhammaṃ avijānato
pariplavappasādassa paññā na paripūrati. Cirakammaṭṭhānasahāyassa pana
Anavassutacittassa ananvāhatacetaso
puññapāpappahīnassa natthi jāgarato bhayaṃ. Tasmā etaṃ
phandanaṃ capalaṃ cittaṃ durakkhaṃ dunnivārayaṃ
ujuṃ karoti medhāvī usukārova tejananti.
Evaṃ ujuṃ karonto sacittamanurakkhe. Paṭṭhayāno disaṃ agatapubbanti imasmiṃ kāyagatāsatikammaṭṭhāne kammaṃ ārabhitvā anamatagge saṃsāre agatapubbaṃ disaṃ paṭṭhento pihento vuttanayena sakacittaṃ rakkheyyāti attho. Kā panesā disā nāma.
Mātāpitā disā pubbe ācariyā dakkhiṇā disā
puttadārā disā pacchā mittāmaccā ca uttarā
dāsakammakarā heṭṭhā uddhaṃ samaṇabrāhmaṇā
etā disā namasseyya appamatto kule gihīti
ettha tāva puttadārādayo disāti vuttā.
Disā catasso vidisā catasso
uddhaṃ adho dasa disā imāyo
kataraṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā
yamaddasā supine chabbisāṇanti
ettha puratthimādibhedā disāva disāti vuttā.
Āgārino annadapānavatthadā
avhāyikānampi disaṃ vadanti
Esā disā paramā setaketu
yaṃ patvā dukkhī sukhino bhavantīti ettha nibbānaṃ disāti vuttaṃ. Idhāpi tadeva adhippetaṃ. Tañhi khayaṃ virāganti ādīhi dissati tasmā disāti vuccati. Anamatagge pana saṃsāre kenaci bālaputhujjanena supinepi agatapubbatāya agatapubbadisā nāmāti vuttaṃ. Taṃ paṭṭhayantena kāyagatāsatiyā yogo karaṇīyoti.
Evaṃ satthā nibbānena desanāya kūṭaṃ gahetvā jātakaṃ samodhānesi tadā rājaparisā buddhaparisā ahesuṃ rajjappattakumāro pana ahamevāti.
Telapattajātakaṃ chaṭṭhaṃ.
-------
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๓๖
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗