๙. ผัสสสูตร

๙. พาหิรผสฺสนานตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

[๙๓-๙๔] นวเม อุปฺปชฺชติ รูปสญฺญาติ วุตฺตปฺปกาเร อารมฺมเณ อุปฺปชฺชติ สญฺญา. รูปสงฺกปฺโปติ ตสฺมึเยว อารมฺมเณ ตีหิ จิตฺเตหิ

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม., อิ. จตุภูมกาติ ๒ ฉ.ม. ปติตํ

@๓ ฉ.ม., อิ. สญฺญา ๔ ฉ.ม., อิ. เอตฺถ จ เอวํ สมฺปยุตฺตสงฺกปฺโป. รูปสมฺผสฺโสติ ตเทวารมฺมณํ ผุสมาโน ผสฺโส. เวทนาติ ตเทว อารมฺมณํ อนุภวมานา เวทนา. ฉนฺทาทโย วุตฺตนยาว. รูปลาโภติ ปริเยสิตฺวา ลทฺธํ สห ตณฺหาย อารมฺมณํ "รูปลาโภ"ติ วุตฺตํ. อยํ ตาว สพฺพสงฺคาหิกนโย เอกสฺมึเยวารมฺมเณ สพฺพธมฺมานํ อุปฺปตฺติวเสน วุตฺโต. อปโร อาคนฺตุการมฺมณมิสฺสโก โหติ:- รูปสญฺญา รูปสงฺกปฺโป ผสฺโส เวทนาติ อิเม ตาว จตฺตาโร ธมฺมา รูปปริโภเคว ๑- นิพทฺธารมฺมเณ โหนฺติ. นิพทฺธารมฺมณํ หิ อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ ปิยํ ยงฺกิญฺจิ วิย อุปฏฺฐาติ, อาคนฺตุการมฺมณํ ปน ยงฺกิญฺจิ สมานมฺปิ โขเภตฺวา ติฏฺฐติ.

ตตฺริทํ วตฺถุํ:- เอโก กิร อมจฺจปุตฺโต คามิเยหิ ปริวาริโต คามมชฺเฌ ฐตฺวา กมฺมํ กโรติ. ตสฺมิญฺจสฺส สมเย อุปาสิกา นทึ คนฺตฺวา นฺหาตฺวา อลงฺกตปฏิยตฺตา ธาตีคณปริวุตา เคหํ คจฺฉติ. โส ทูรโต ทิสฺวา "อาคนฺตุกมาตุคาโม ภวิสฺสตี"ติ สญฺญํ อุปฺปาเทตฺวา "คจฺฉ ภเณ ชานาหิ, กา เอสา"ติ ปุริสํ เปเสสิ. โส คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา ปจฺจาคโต "กา เอสา"ติ ปุฏฺโฐ ยถาสภาวํ อาโรเจสิ. เอวํ อาคนฺตุการมฺมณํ โขเภติ. ตสฺมึ อุปฺปนฺโน ฉนฺโท รูปจฺฉนฺโท นาม, ตเทว อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺโน ปริฬาโห รูปปริฬาโห นาม, สหาเย คณฺหิตฺวา ตสฺส ปริเยสนํ รูปปริเยสนา นาม, ปริเยสิตฺวา ลทฺธํ สห ตณฺหาย อารมฺมณํ รูปลาโภ นาม.

อุรุเวลายวาสี ๒- จูฬติสฺสตฺเถโร ปนาห:- "กิญฺจาปิ ภควตา ผสฺสเวทนา ปาลิยา มชฺเฌ คหิตา, ปาลึ ปน ปริวตฺเตตฺวา วุตฺตปฺปกาเร อารมฺมเณ อุปฺปนฺนา สญฺญา รูปสญฺญา, ตสฺมึเยว สงฺกปฺโป รูปสงฺกปฺโป ตสฺมึ ฉนฺโท รูปจฺฉนฺโท, ตสฺมึ ปริฬาโห รูปปริฬาโห, ตสฺมึ ปริเยสนา รูปปริเยสนา, ปริเยสิตฺวา ลทฺธํ สห ตณฺหาย อารมฺมณํ รูปลาโภ. เอวํ ลทฺธารมฺมเณ ปน

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม., อิ. ธุวปริโภเค ๒ ฉ.ม. อุรุวลฺลิยวาสี ผุสนํ ผสฺโส, อนุภวนํ เวทนา. รูปสมฺผสฺโส รูปสมฺผสฺสชา เวทนาติ อิทํ ทฺวยํ ลพฺภตี"ติ. อปรมฺปิ อวิภูตวารํ นาม คณฺหนฺติ. อารมฺมณํ หิ สาณิปากาเรน ๑- วา ปริกฺขิตฺตํ ติณปณฺณาทีหิ วา ปฏิจฺฉนฺนํ โหติ, ตํ "อุปฑฺฒํ ทิฏฺฐํ เม อารมฺมณํ, สุฏฺฐุ นํ ปสฺสิสฺสามี"ติ โอโลกยโต ตสฺมึ อารมฺมเณ อุปฺปนฺนา สญฺญา รูปสญฺญา นาม, ตสฺมึเยว อุปฺปนฺนา สงฺกปฺปาทโย รูปสงฺกปฺปาทโย นามาติ เวทิตพฺพา. เอตฺถาปิจ สญฺญาสงฺกปฺปผสฺสเวทนาฉนฺทา เอกชวนวาเรปิ นานาชวนวาเรปิ ลพฺภนฺติ, ปริฬาหปริเยสนาลาโภ นานาชวนวาเรเยวาติ. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. นวมทสมานิ.

นานตฺตวคฺโค ปฐโม.